બહુરંગી/પત્નીનું ગૌરીવ્રત
દિનાબહેન પંડ્યા
સમ્યકે જમવાની થાળી પર નજર માંડી... ને કડવી લીંબોળી આવી ગઈ હોય તેવું મોં તેનું થઈ ગયું. ‘અરે.... શમા... સાંભળે છે? આ.... આ... સવાર સવારમાં ખીચડી?’ ‘હા... હા... ચૂપચાપ જમી લો. જીભને બહુ સ્વાદના ‘હેવા’ ના કરાવો. આ... તો હું છું ત્યાં સુધી ઠીક છે, બાકી મારા ગામતરા પછી દીકરાની વહુના જીભના ટકટકારા ખાવા પડશે, માટે અત્યારથી જ ટેવ પાડવા માંડો. પછીથી આગળ જતાં તમને કાંઈ વાંધો ન આવે.’ ‘અરે! પણ મારું સાંભળ... હજુ તો નવ વાગ્યા છે. ખીચડી મારા ગળે કેમ ઊતરશે? બે’ક... બે’ક ભાખરી....’ ‘જુઓ વાત એમ છે કે...’ શમાએ હાથના લ્હેકાથી વાત માંડી. ‘મારે આજે ગૌરીવ્રત છે, અને બંને ચિરંજીવી ટૂરમાં ગયા છે. છેક રાત્રે આવશે. તમારા એકલા સારુ ભાખરી, શાક, અથાણાંની લપ ક્યાં માંડવી? એ વિચારે...’ ‘પણ.. સહચારિણી, ગૌરીવ્રત પતિઓ માટે જ હોય છે તો... ને એને જ ભૂખ્યો મારવાનો?’ ‘લો બોલ્યા... ખીચડી, છાશ, પાપડ, અથાણું તો છે. આમાં ભૂખ્યા રહેવાની વાત ક્યાં આવી?’ સમ્યકે નજર ઘડિયાળના ટકટકારા પર ટેકવી : ‘ઓહ મોડું થઈ ગયું.’ બબડતો સમયની દોડને આંબવા તે ઝટપટ હાથ ધોઈ ઊઠ્યો. બૈરી સાથેની જીભાજોડ અત્યારે નકામી છે તે તુરત સમજી ગયો. સાંજે થાક્યો-પાક્યો તે ઘરમાં દાખલ થયો. ડ્રૉઇંગ રૂમ, કિચન, વરંડો, સર્વે સ્થળોએ સમ્યક્ રામની વેદનાથી પત્નીને શોધી રહ્યો. ત્યાં બેડરૂમમાંથી દર્દભર્યો અવાજ આવ્યો. તે બ્રીફકેસ સાથે ત્યાં ધસી ગયો. શમાનું મોં હવા સરકી રહેલા ફુગ્ગા જેવું ધીમે ધીમે વીલું, ઢીલું થતું જતું હતું. તે બેડ પર હતી ને બંને માસુમ પુત્રો મમ્મીની તેના નાના નાના હાથ વડે સેવા કરી રહ્યા હતા. એક પગ દબાવતો હતો, બીજો માથું. એ દૃશ્ય જોઈને સમ્યકના હોઠ પર હાસ્ય લહેરખી ઊભરી આવી; પરંતુ એથી તો પરિસ્થિતિ પૂર્ણ રીતે વણસી જશે માની... હાસ્ય લહેરખીને એણે ખાંસીના લ્હેકામાં ટ્રાન્સફર કરી દીધી! ક્ષણમાં તત્ત્વજ્ઞાની થઈ ગયો ને ભૂખ, ભાઈ ભૂખ, જગતમાં સૌથી ભૂંડી ભૂખ. ‘સાંભળો છો?’ પત્નીના આ સૂરને કોમળ નિષાદ ગણવો કે શુદ્ધ ષડજ એ નક્કી ન કરી શક્યો. ‘સાંભળો જરા.. ચાર ભાખરી ઉતારી દેજો તો. લોટ મેં બાંધી રાખ્યો છે. આહ! માથું તો મારું ફાટફાટ થાય છે. ચક્કર આવે છે. મીઠા વગર તો મારી નાડેનાડ કળે છે.’ સમ્યકનો ગુસ્સો ગૌરીવ્રત પર દૂધના ઊભરાની જેમ ઊભરાયો. બબડ્યો ખરો... અલબત્ત, મનમાં જ સ્તો. ‘કોણ પાણા મૂકવા આવ્યું છે તમે આ વ્રત-ઉપવાસ કરો ને પતિને હેરાન કરો.’ ‘આજ ચા પણ નહીં મળે. પત્ની ઉપવાસી છે. અધૂરામાં પૂરું... ભાખરી પણ બનાવવાની છે... ’ ‘ઉફ...’ સમ્યકે કંટાળાને હડસેલ્યો ને તેણે હીર-રાંઝા, સોહની-મહિવાલ, શીરી-ફરહાદના અમર પ્રેમને યાદ કર્યો. તેઓની પ્રેમ પાછળની શહાદતને, ન્યોછાવરીને, જાન ફેસાનીને યાદ કરીને... સાથે સાથે પત્ની અને પોતાના પ્રેમને એ ઉચ્ચ, દિવ્ય પ્રેમ સાથે જોડી દઈ, સમ્યકે મન મનાવ્યું. ‘શાયદ અમારો પ્રેમ પણ અમર છે...’ એમ વિચારીને મન પર થાપી દઈ તે હાથ-મોં ધોઈને કિચનમાં ઘૂસ્યો. ‘લોટ તો ખાસ્સો બાંધ્યો છે તેં.’ સમ્યકે પત્નીના ‘ચાર ભાખરી’ના શાબ્દિક આશ્વાસન પાછળ સરેઆમ ફરિયાદ વહેતી કરી. ‘એ.... એ તો થોડી વધે તો કાલ તમારે કામ લાગે. કાલે ખાલી શાક કરી આપું, તો તમારા લંચનો પ્રશ્ન આસાનીથી ઉકેલી શકાય. એ વાસ્તે..’ પત્ની ઉવાચ. ‘કાલે મારે પાછું મંદિરે ગજરા, સુષ્મા, આનંદી વગેરે બહેનો સાથે પૂજન કરવા નહીં જવાનું હોય ભલા? કેટલે પહોંચું સવાર સવારમાં? આથી જ...’ સમ્યના મન-પ્રાણમાંથી શાંતિનાં પારેવાં ઘૂ... ઘૂ... ઘૂ... કરતાં ઊડી ગયાં. ‘વ્રત-તપ.. તે શું તું મારા માટે કરે છે? મારે તારા આ ગૌરીવ્રત, જ્યાપાર્વતી વ્રત થકી લાં... બું આયુષ્ય, સુખ શાંતિ નથી જોઈતાં. નથી જોઈતાં ને નથી જોઈતાં, શું સમજી? મને શાંતિથી સવારમાં ભાખરી-શાક આપને એટલે પત્યું ને... સાંજે રસોડામાંથી મને બાર ગાઉ દૂર રાખ... એ સેવા એક જાતનું પત્નીનું ગૌરીવ્રત જ. તારું વ્રત જ થયું ગણાય. મારાં અર્ધાંગિની, સમજ્યાં તમે?’ પીછા જેવી હળવાશથી શમાએ પતિના અડધિયા ગુસ્સા પર હસી દીધું. જાણે યુનોની સભ્ય હોય ને શાંતિનાં કબૂતરો તેના શિર પર ઘૂ... ઘૂ... કરતાં બેસી ગયાં ના હોય! ‘મારા પ્રાણેશ્વર, ગુસ્સો સારો નહીં, તમારું પાછું બી.પી. વધી જશે. અને સાંભળો, સમજો જરા. આ તમારા આયુષ્યની સાથે સાથે સમજશક્તિ, બુદ્ધિ, પ્રતિષ્ઠા, માન, મોભો, આવડત વગેરે પણ ટકી રહે એ માટે અમે સ્ત્રીઓ ગૌરીવ્રત, જ્યા પાર્વતી, કરુવાચોથ વગેરે વ્રત, તપ, ઉપવાસ કરીએ છીએ, સમજ્યા કે?’ શમાએ ઢીલાં પોચાં નયન સમુદ્રની લહેરની જેમ ઉછાળ્યા. ‘હંમ..... તમારી વાત ખરી છે, પ્રાણેશ્વરી. લગ્ન પછી પત્નીઓ અનેક વ્રત શરૂ કરે છે, કારણ કે એ પોતાની શક્તિ અંગે જાગ્રત હોય છે. પતિની બુદ્ધિ, સમજ સુધ્ધાં તે બેધડક ગીરવે પોતાની પાસે રાખી લેતી હોય છે.’ ‘જુઓ તમે આમ ના બોલો... મારા સમ... વ્રત તપાહારીની આંતરડી ના કકળાવો.’ બોલતાં તો શમાની આંખો જાણે અષાઢી મેઘ બની ગઈ! સમ્યક્ પત્નીનાં આંસુથી વિહ્વળ થઈ ઊઠ્યો. ‘સોરી ડાર્લિંગ.’ કહેતો તે ઊઠ્યો. બીજે દિવસે સમ્યકે તૈયાર થઈ, હાથમાં બ્રીફકેસ ઝાલી, પોર્ચનાં બે પગથિયાં ઊતર્યો-ના ઊતર્યો ત્યાં પાછળથી જાણે કોયલનો પંચમ સૂર ઊમટ્યો ને તેની શ્રવણેન્દ્રિયને છલકાવી ગયો. ‘જરા થોભજો.. સાંજે માણેકચોકમાંથી સૂકો મેવો એટલે કે કાજુ, બદામ, આલુ, અખરોટ લેતા આવજો ને જરા. મારે ઉપવાસ ને આખો દહાડો કામ પાછું. જરા શરીરને ટેકો રહે. આ તો પોળને નાકેથી હું જ લાવત... પણ, મૂઆં કાજુ ખોરાં ને બદામ કડવી આપે છે. ગત સાલનો કડવો અનુભવ યાદ કરી શ્રીમતી શમાએ નવો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. ‘સૂકા મેવાના ભાવ-તાલ જાણ્યા છે?’ સમ્યક્ની જીભે શબ્દો રમીને પાછા વિરમી ગયા. બિચારી વ્રતધારી, તપસ્વિની છે, પતિ માટે ઉત્તમોત્તમ ત્યાગ, તપ, કરી શકે છે. તે સાંજે સમ્યક્ લૂખાં-સૂકાં ભાખરી-શાક આરોગતો હતો ત્યારે તેમનાં શ્રીમતી દૂધ, ફળાહાર, કાજુ, બદામ, અંજીર, અખરોટ, હાંયવાંય કરતાં ખાતાં હતાં. ‘સાંભળો છો? બળ્યું મીઠા વગરનું બધું નકામું. માટે તો કહેનારે તેને સબરસ કહ્યું છે ને!’ ‘રહેવા દો શ્રીમતીજી, તમારી જેમ દૂધ, ફળ, મેવા-બદામ ખાઈને તો હું પાંચ દિવસ શું, મહિનો ગૌરીવ્રત કરી શકું હાં...’ બોલતાં બોલતાં જ સમ્યકે પત્નીની ફિલ્મ ઉતારવા માંડી. ‘હરિ-હરિ, પ્રભુ-પ્રભુ’ કરતાં શ્રીમતીજી તાડૂક્યાં, ‘તમને તો કશી કદર જ ના હોય બૈરીની. અમારાં શ્રદ્ધા-વિશ્વાસ, ભક્તિને ઉતારી પાડો છો.’ એ વાણી સાથે જ ગંગા-જમના શમાની આંખોમાં પ્રગટ થઈ ને બદામ જેવો ચહેરો અખરોટ જેવડો થઈ ગયો. સમ્યક્ને પત્નીને મનાવતાં તળનાં પાણી મોભે ચઢાવવા જેટલો પરિશ્રમ કરવો પડ્યો. ‘ ‘આજે જાગરણ છે... ને તમારે મને કંપની આપવી પડશે. આ શહેરમાં નવાં આવ્યાં છીએ, હું કોઈને ઓળખતી નથી.’ શમાએ હુકમનામું બહાર પાડ્યું. ‘પણ... અમદાવાદ દૂરદર્શન પર પિક્ચરો તો બતાવવાના છે. તું તારે એ જોઈને રાત પસાર કરી શકે.’ ‘અરે! એ તો ઊલટાં ઊંઘાડી દે તેવાં હોય છે. પ્લીઝ...’ શમાનું ઢીલુંપોચું મોં સમ્યક્ જોઈ રહ્યો. પત્ની વર્ષ દરમિયાન કોઈ વ્રત નથી કરતી. ભૂખી તો રહી જ ના શકે. ગૌરીવ્રત મારા પરના પ્રેમને લીધે જ કરે છે ને. તે વિચારે તેને પત્નીને કંપની માટે તૈયાર કર્યો. તે રાતે બંનેએ સાથે બેસી ડ્યુઅલ ગીતો ગાયાં. અંતાક્ષરી રમ્યાં. ચોપાટ, પત્તાં રમ્યાં, સાથે બેસીને પુરાણા પ્રસંગોને જીવંત કર્યાં, તેમ છતાં રાત તો, જાણે લાં...બી સમ્યક્ને લાગી રહી છે. બીજા દિવસે ઊતરેલા ચહેરે અને લથડતે પગલે ઑફિસનાં પગથિયાં તે ચડી રહ્યો. તેની પરિસ્થિતિ જોઈ મિ. પટેલે પૂછ્યું : ‘આર યુ ઓ.કે. મિ. પંડ્યા? એનીથિંગ રોંગ?’ તેના બૉસના અવાજમાં પણ છૂપી થકાન ડોકિયાં કરી રહી હતી કે શું? સમ્યક્ તેને સમજવા મથી રહ્યો. ‘નો... નો... સર બટ માય વા....ઈફ... ગૌરીવ્રતા... ઍન્ડ સો... ધેટ જાગરણ.... આઈ મીન આઈ કુડન્ટ સ્લીપ... ઓલ નાઇટ....’ ‘ઓહ!’ મિ. પટેલે આશ્ચર્ય હોઠોમાં ભરી મલકી લીધું. ને સ્વયંની બળતી આંખો અંગે ચિંતા કરવા લાગ્યા. સમ્યક્ ઑફિસેથી હાફ સી.એલ. લઈ ઘેર ગયો. જમીને તુરત સૂઈ ગયો. સ્વપ્નમાં એક વિચાર સજીવન થઈ ઊઠ્યો : ‘માગ... માગ વત્સ, તારા પર હું પ્રસન્ન છું.’ ‘પ્રભુ ખરેખર પ્રસન્ન થયા હો તો મને આવતો ભવ સ્ત્રીદેહ આપજો અને તે પણ ગૌરીવ્રતધારી.’ ‘તથાસ્તુ’ હાથ ઊંચો કરી પ્રભુ અંતર્ધાન થઈ ગયા. સમ્યક્ ખુશ થતો. ખડખડાટ હસી પડ્યો, ‘ઘણી દયા... દીનાનાથ, દયાળુ...’ ‘અરે! ઊઠો શું બબડો છો? સાત વાગી ગયા. નાહીધોઈને ક્યારે પરવારશો?” પત્નીનો ચહેરો આજ પ્રફુલ્લિત, ઝાકળ ધોયેલા પુષ્પ સરીખો લાગ્યો તેને. સમ્યકે કારણ માટે સંશોધનાત્મક વિચારો કર્યાં ને તેને સત્ય લાધી ગયું. હમ્... આજ ગૌરીવ્રત પૂર્ણાહુતિ પામી ગયું હતું. રસોડામાંથી ગરમ ગરમ ઊઠતી પકોડાની સુગંધ સમ્યક્ને અંતર-મનથી હલાવી ગઈ. બ્રેડ-ટી સાથે શમા હાજર થઈ. એ જ... સેવા અને સ્નેહ સાથે. સમ્યક્ને થયું ત્રણસો પાંસઠ દિવસમાંથી માત્ર પાંચ દિવસ પત્નીની સેવા કરવી એ કાંઈ બહુ ખરાબ વાત તો નથી. બાકીના દિવસોમાં તો...
દીના કે. પંડ્યા
‘સ્ત્રી’ સાપ્તાહિકમાંથી