32,402
edits
નારીસંપદાઃ નાટક/જેણે લાહોર નથી જોયું: Difference between revisions
નારીસંપદાઃ નાટક/જેણે લાહોર નથી જોયું (view source)
Revision as of 02:26, 6 November 2024
, 02:26, 6 November 2024no edit summary
No edit summary |
No edit summary |
||
| (6 intermediate revisions by the same user not shown) | |||
| Line 146: | Line 146: | ||
{{Poem2Close}} | {{Poem2Close}} | ||
{{Block center|<poem>ખાક ઉડાતે હૈં દિન રાત/મીલોં ફૈલ ગયે સહરા1<ref> | {{Block center|<poem>ખાક ઉડાતે હૈં દિન રાત/મીલોં ફૈલ ગયે સહરા1<ref>સહરા : રણ</ref> | ||
પ્યાસી ધરતી જલતી હૈ/ સુખ ગયે બહતે દરિયા2<ref> | પ્યાસી ધરતી જલતી હૈ/ સુખ ગયે બહતે દરિયા2<ref>દરિયા : નદી</ref></poem>}} | ||
{{right|'''શરીફા વીજળીવાળા'''}} | {{right|'''શરીફા વીજળીવાળા'''}} | ||
| Line 240: | Line 240: | ||
<poem>'''(મંચ પર ઝાંખું અજવાળું છે. પાર્શ્વભૂમિમાંથી કોઈ દેખાવકારો કે સરઘસના સ્પષ્ટ અવાજો આવી રહ્યા છે. ધીમે ધીમે એ અવાજો વધુ ને વધુ સ્પષ્ટ થતા જાય છે. દેખાવકારો નજીક આવતા હોય એવું લાગે છે, દેખાવકારો મંચ પર પ્રવેશે એ પહેલાં જે નારાઓ સ્પષ્ટપણે સંભળાઇ રહ્યા છે, તે આ છે—)''' | <poem>'''(મંચ પર ઝાંખું અજવાળું છે. પાર્શ્વભૂમિમાંથી કોઈ દેખાવકારો કે સરઘસના સ્પષ્ટ અવાજો આવી રહ્યા છે. ધીમે ધીમે એ અવાજો વધુ ને વધુ સ્પષ્ટ થતા જાય છે. દેખાવકારો નજીક આવતા હોય એવું લાગે છે, દેખાવકારો મંચ પર પ્રવેશે એ પહેલાં જે નારાઓ સ્પષ્ટપણે સંભળાઇ રહ્યા છે, તે આ છે—)''' | ||
“નાર-એ -તકબીર<ref> | “નાર-એ -તકબીર<ref>અલ્લાહ મહાન છે એવું પોકારીને કહેવું.</ref> | ||
અલ્લાહો અકબર” | અલ્લાહો અકબર” | ||
“લે કે રહેંગે. | “લે કે રહેંગે. | ||
| Line 252: | Line 252: | ||
“સીધા પૈર જુત્તી દા’ | “સીધા પૈર જુત્તી દા’ | ||
(બીજું જૂથ જવાબ આપે છે.) | (બીજું જૂથ જવાબ આપે છે.) | ||
“ખિઝિર પુત્તર કુત્તી દા<ref> | “ખિઝિર પુત્તર કુત્તી દા<ref>પાકિસ્તાન બનતા પહેલાં પંજાબના મુખ્યમંત્રી ખિઝિર હયાત ખાઁ મુસ્લિમ લીગમાં ન હતા એટલે ‘ખિઝિર કૂતરીનો’ એવા નારા લગાવાય છે.</ref> | ||
“ખિઝિર પુત્તર કુત્તી દા.....” '''(આની આ જ પંક્તિને ફરી ફરી બોલતા કેટલાક લોકો એના તાલે નાચવા માંડે છે, અને વારેવારે “કુત્તી દા” “કુત્તી દા” કહે છે)''' | “ખિઝિર પુત્તર કુત્તી દા.....” '''(આની આ જ પંક્તિને ફરી ફરી બોલતા કેટલાક લોકો એના તાલે નાચવા માંડે છે, અને વારેવારે “કુત્તી દા” “કુત્તી દા” કહે છે)''' | ||
(ટોળું વળી નારો પોકારે છે) : ખિઝિર | (ટોળું વળી નારો પોકારે છે) : ખિઝિર | ||
| Line 295: | Line 295: | ||
ઔર નતીજે મેં હિન્દોસ્તાં બંટ ગયા | ઔર નતીજે મેં હિન્દોસ્તાં બંટ ગયા | ||
યે ઝમીં બંટ ગયી આસમાં બંટ ગયા | યે ઝમીં બંટ ગયી આસમાં બંટ ગયા | ||
તર્ઝે તહરીર<ref> | તર્ઝે તહરીર<ref>તર્જે તહરીર : લખવાની શૈલી</ref>, તર્ઝે બયાં<ref>તર્ઝે બયાં : વર્ણનશૈલી</ref> બંટ ગયા | ||
શાખે ગુલ<ref> | શાખે ગુલ<ref>શાખેગુલ : ફૂલોની ડાળી</ref> બંટ ગયી, આશ્યાં<ref>આશ્યાં : માળો, ઘર</ref> બંટ ગયા | ||
હમને દેખા થા જો ખ્વાબ હી ઔર થા | હમને દેખા થા જો ખ્વાબ હી ઔર થા | ||
અબ જો દેખા તો પંજાબ હી ઔર થા</poem>}} | અબ જો દેખા તો પંજાબ હી ઔર થા</poem>}} | ||
| Line 316: | Line 316: | ||
બેગમ : આંગણાની હાલત તો જુવો ! એવી તો વેરાની છવાયેલી છે કે હૈયું કાંપી ઊઠે. | બેગમ : આંગણાની હાલત તો જુવો ! એવી તો વેરાની છવાયેલી છે કે હૈયું કાંપી ઊઠે. | ||
મિર્ઝા : મહિનાઓથી જ્યાં કોઈ રહેતું જ ન હોય ત્યાં વેરાન ન લાગે તો બીજું શું થાય? | મિર્ઝા : મહિનાઓથી જ્યાં કોઈ રહેતું જ ન હોય ત્યાં વેરાન ન લાગે તો બીજું શું થાય? | ||
બેગમ : હું તો સૌથી પહેલાં શુક્રિયા અદા કરવા બે રકાત<ref> | બેગમ : હું તો સૌથી પહેલાં શુક્રિયા અદા કરવા બે રકાત<ref>રકાત : નમાજનો એક ભાગ, ઊભા થવાથી માથું ટેકવવાની પ્રક્રિયા</ref> નમાઝ પડીશ. મેં મન્નત માની હતી..... આખરે અભાગિયા કેમ્પમાંથી છુટકારો તો થયો..... | ||
'''(હમીદા બેગમ શેતરંજી પાથરે છે અને નમાઝ પઢવા માટે તેના પર ઊભાં રહી જાય છે.)''' | '''(હમીદા બેગમ શેતરંજી પાથરે છે અને નમાઝ પઢવા માટે તેના પર ઊભાં રહી જાય છે.)''' | ||
જાવેદ : અબ્બાજાન આ ઘર કોનું છે? | જાવેદ : અબ્બાજાન આ ઘર કોનું છે? | ||
| Line 353: | Line 353: | ||
સિકંદર મિર્ઝા : તમે કોણ છો? | સિકંદર મિર્ઝા : તમે કોણ છો? | ||
રતનની મા : વાહ રે વાહ ! તારી ભલી થાય !..... હું કોણ છું? તમે બોલો તમે બધા કોણ છો જે પૂછ્યાગાછ્યા વગર મારા ઘરમાં ઘૂસી આવ્યા છો? | રતનની મા : વાહ રે વાહ ! તારી ભલી થાય !..... હું કોણ છું? તમે બોલો તમે બધા કોણ છો જે પૂછ્યાગાછ્યા વગર મારા ઘરમાં ઘૂસી આવ્યા છો? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : ઘૂસી આવ્યા? અરે તમે એવું કઈ રીતે કહી શકો કે અમે ઘરમાં ઘૂસી આવ્યા? મોહતરમા<ref> | સિકંદર મિર્ઝા : ઘૂસી આવ્યા? અરે તમે એવું કઈ રીતે કહી શકો કે અમે ઘરમાં ઘૂસી આવ્યા? મોહતરમા<ref>મોહતરમા : સ્ત્રી માટે માનાર્થે વપરાતો શબ્દ.</ref> આ ઘર અમને કસ્ટોડિયનવાળાઓએ એલોટ કર્યું છે. | ||
રતનની મા : એ તારા એલોટ-ફેલોટમાં મેં નહીં જાણદી..... હું તો એટલું જાણું છું કે આ મારું ઘર છે..... | રતનની મા : એ તારા એલોટ-ફેલોટમાં મેં નહીં જાણદી..... હું તો એટલું જાણું છું કે આ મારું ઘર છે..... | ||
સિકંદર મિર્ઝા : એવું બની જ કેવી રીતે શકે? | સિકંદર મિર્ઝા : એવું બની જ કેવી રીતે શકે? | ||
| Line 525: | Line 525: | ||
સિકંદર મિર્ઝા : માફ કરજો. અમારે તમારા દિલને ઠેસ નો’તી પહોંચાડવી. અમે તમને દુઃખી કરવા નો’તા માગતા. | સિકંદર મિર્ઝા : માફ કરજો. અમારે તમારા દિલને ઠેસ નો’તી પહોંચાડવી. અમે તમને દુઃખી કરવા નો’તા માગતા. | ||
રતનની મા : અરે ના.... ના.... મને ક્યાં દુઃખ લાગ્યું છે? એણે તો મને રાજીના રેડ કરી દીધી..... | રતનની મા : અરે ના.... ના.... મને ક્યાં દુઃખ લાગ્યું છે? એણે તો મને રાજીના રેડ કરી દીધી..... | ||
સિકંદર મિર્ઝા : જુવો, તમે અમારી મજબૂરીને સમજવાની કોશિશ કરો. અમે ત્યાંથી બધું ગુમાવીને આવ્યા છીએ. માલમિલકત બધી લૂંટાઈ ગઈ. મહિનાઓ સુધી કોઈની પણ ઓથ કે મદદ વગર અમે અહીંના કેમ્પમાં પડ્યા રહ્યા. ન ખાવાપીવાનાં ઠેકાણાં.... ન સૂવાનાં ઠેકાણાં.... હવે ખુદા ખુદા કરીને<ref> | સિકંદર મિર્ઝા : જુવો, તમે અમારી મજબૂરીને સમજવાની કોશિશ કરો. અમે ત્યાંથી બધું ગુમાવીને આવ્યા છીએ. માલમિલકત બધી લૂંટાઈ ગઈ. મહિનાઓ સુધી કોઈની પણ ઓથ કે મદદ વગર અમે અહીંના કેમ્પમાં પડ્યા રહ્યા. ન ખાવાપીવાનાં ઠેકાણાં.... ન સૂવાનાં ઠેકાણાં.... હવે ખુદા ખુદા કરીને<ref>ખુદા ખુદા કરીને : માંડ માંડ</ref> અમને આ મકાન એલોટ થયું છે. અમારા માટે નહીં પણ આ બાળકો માટે થઈને ય અમારે હવે લાહૌરમાં ઠરીઠામ થવું જ પડશે. લખનૌમાં મારું ચિકનનું કારખાનું હતું. જોઈએ અહીં ખુદા કઈ રીતે રોજીરોટી આપે છે ..... | ||
હમીદા બેગમ : અમ્મા, અમે બહુ તકલીફો વેઠી છે. એટલાં દુઃખ વેઠ્યાં છે કે હવે રડવા માટે આંખમાં આસું પણ નથી. | હમીદા બેગમ : અમ્મા, અમે બહુ તકલીફો વેઠી છે. એટલાં દુઃખ વેઠ્યાં છે કે હવે રડવા માટે આંખમાં આસું પણ નથી. | ||
રતનની મા : પુત્તર, તુસી ફિકર ના કર.... મારાથી જે કંઈ થઈ શકતું હશે તે હું કરીશ. | રતનની મા : પુત્તર, તુસી ફિકર ના કર.... મારાથી જે કંઈ થઈ શકતું હશે તે હું કરીશ. | ||
| Line 550: | Line 550: | ||
યારોં યે કૈસી હવા હૈ અબ કે | યારોં યે કૈસી હવા હૈ અબ કે | ||
પત્તિયાં રોતી હૈં સિર પીટતી હૈં | પત્તિયાં રોતી હૈં સિર પીટતી હૈં | ||
કત્લે ગુલ<ref> | કત્લે ગુલ<ref>કત્લે ગુલ : ફૂલોની કતલ</ref> આમ હુઆ હૈ અબ કે | ||
મંઝરે<ref> | મંઝરે<ref>મંઝર : દૃશ્ય</ref> ઝખ્મે વફા<ref>ઝખ્મે વફા : વફાના ઘા, બેવફાઈ</ref> કિસકો દિખાયેં | ||
શહર મેં કહતે વફા હૈ અબ કે | શહર મેં કહતે વફા હૈ અબ કે | ||
વો તો ફિર ગૈર થે લેકિન યારોં | વો તો ફિર ગૈર થે લેકિન યારોં | ||
| Line 641: | Line 641: | ||
{{center|'''(અભિનેતા મંચ પર આવીને ગાય છે.)'''}} | {{center|'''(અભિનેતા મંચ પર આવીને ગાય છે.)'''}} | ||
{{Block center|<poem>શહર દર શહર ઘર જલાએ ગએ | {{Block center|<poem>શહર દર શહર ઘર જલાએ ગએ | ||
યૂઁ ભી જશ્ને તરબ<ref> | યૂઁ ભી જશ્ને તરબ<ref>તરબ : પ્રસન્નતા</ref> મનાએ ગએ | ||
એક તરફ ઝૂમ કર બહાર આઈ | એક તરફ ઝૂમ કર બહાર આઈ | ||
એક તરફ આશયાઁ જલાએ ગએ. | એક તરફ આશયાઁ જલાએ ગએ. | ||
| Line 690: | Line 690: | ||
હમીદા બેગમ : માજી અહીં લાહૌરમાં રૂ ક્યાં મળે છે? | હમીદા બેગમ : માજી અહીં લાહૌરમાં રૂ ક્યાં મળે છે? | ||
રતનની મા : રૂ? અરે રૂની અહીં બહુ મોટી બજાર છે. જો જાવેદને કહેજે કે અહીંથી નીકળી રેસિડેંસી રોડ જાય ત્યારે હરીઓમવાળી ગલીમાં વળી જાય. ત્યાં અકબરખાં ચોકમાં પહોંચશે. ત્યાં એક ડાબે અને એક જમણે એમ બે ગલીઓ દેખાશે.... એમાં એક રૂની ગલી છે. ત્યાં સેંકડો રૂની દુકાનો છે. | રતનની મા : રૂ? અરે રૂની અહીં બહુ મોટી બજાર છે. જો જાવેદને કહેજે કે અહીંથી નીકળી રેસિડેંસી રોડ જાય ત્યારે હરીઓમવાળી ગલીમાં વળી જાય. ત્યાં અકબરખાં ચોકમાં પહોંચશે. ત્યાં એક ડાબે અને એક જમણે એમ બે ગલીઓ દેખાશે.... એમાં એક રૂની ગલી છે. ત્યાં સેંકડો રૂની દુકાનો છે. | ||
(સિકંદર મિર્ઝા અંદર આવે છે. રતનની માને જોઈને મોઢું કટાણું કરે છે) | '''(સિકંદર મિર્ઝા અંદર આવે છે. રતનની માને જોઈને મોઢું કટાણું કરે છે)''' | ||
રતનની મા : જીવતો રહે પુત્તર.... કેમ છે? | રતનની મા : જીવતો રહે પુત્તર.... કેમ છે? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : આપની દુવા છે અને અલ્લાહની મહેરબાની છે......... | સિકંદર મિર્ઝા : આપની દુવા છે અને અલ્લાહની મહેરબાની છે......... | ||
| Line 719: | Line 719: | ||
સિકંદર મિર્ઝા : બેગમ આ એક કાંટો છે. જો આ કાંટો નીકળી જાય તો પછી આખી જિંદગી આરામ જ આરામ. | સિકંદર મિર્ઝા : બેગમ આ એક કાંટો છે. જો આ કાંટો નીકળી જાય તો પછી આખી જિંદગી આરામ જ આરામ. | ||
હમીદા બેગમ : હાય મારા અલ્લા! આટલો મોટો ગુનો? જ્યારે આપણે કોઈને જિંદગી આપી નથી શકતા તો કોઈની જિંદગી ઝૂંટવી લેવાનો આપણને શો અધિકાર છે? | હમીદા બેગમ : હાય મારા અલ્લા! આટલો મોટો ગુનો? જ્યારે આપણે કોઈને જિંદગી આપી નથી શકતા તો કોઈની જિંદગી ઝૂંટવી લેવાનો આપણને શો અધિકાર છે? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : બેગમ એ તો એક કાફિર<ref> | સિકંદર મિર્ઝા : બેગમ એ તો એક કાફિર<ref>કાફિર : વિધર્મી, જે અલ્લાહમાં નથી માનતો તે, નાસ્તિક.</ref> ઓરત છે. | ||
હમીદા બેગમ : એનો અર્થ એવો તો હરગિઝ નથી કે એને મારી નાખવામાં આવે. હું તો એ માટે જરાક પણ તૈયાર નથી. | હમીદા બેગમ : એનો અર્થ એવો તો હરગિઝ નથી કે એને મારી નાખવામાં આવે. હું તો એ માટે જરાક પણ તૈયાર નથી. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : તો પછી તમે જાણો..... | સિકંદર મિર્ઝા : તો પછી તમે જાણો..... | ||
| Line 742: | Line 742: | ||
<big>{{center|'''દૃશ્ય : સાત'''}}</big> | <big>{{center|'''દૃશ્ય : સાત'''}}</big> | ||
{{Poem2Open}} | |||
'''(સિકંદર મિર્ઝા છાપું વાંચતા બેઠા છે. કોઈ દરવાજો ખખડાવે છે.)''' | |||
{{Poem2Close}} | |||
<poem> | <poem> | ||
સિકંદર મિર્ઝા : આવો ભાઈ.... આવો | સિકંદર મિર્ઝા : આવો ભાઈ.... આવો | ||
(યાકૂબ પહેલવાનની સાથે અનવાર, સિરાજ, રઝા અને મુહમ્મદ શાહ અંદર આવે છે.) | (યાકૂબ પહેલવાનની સાથે અનવાર, સિરાજ, રઝા અને મુહમ્મદ શાહ અંદર આવે છે.) | ||
| Line 782: | Line 784: | ||
'''(ઊભો થતાં બધાને કહે છે)''' | '''(ઊભો થતાં બધાને કહે છે)''' | ||
ચાલો..... | ચાલો..... | ||
'''(સિકંદર મિર્ઝા નવાઈ અને ડરના માર્યા એ બધાને જોઈ રહે છે.)''' | |||
(એ બધા જતા રહે છે. થોડીક વાર પછી હમીદા બેગમ અંદર આવે છે)''' | '''(એ બધા જતા રહે છે. થોડીક વાર પછી હમીદા બેગમ અંદર આવે છે)''' | ||
હમીદા બેગમ : મિર્ઝા સાહેબ શું છે આ બધું? કોણ હતા એ લોકો? કેમ બરાડા પાડીને બોલતા હતા? | હમીદા બેગમ : મિર્ઝા સાહેબ શું છે આ બધું? કોણ હતા એ લોકો? કેમ બરાડા પાડીને બોલતા હતા? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : આ એ જ બદમાશ હતા જેની સાથે જાવેદે વાત કરી હતી. | સિકંદર મિર્ઝા : આ એ જ બદમાશ હતા જેની સાથે જાવેદે વાત કરી હતી. | ||
| Line 853: | Line 855: | ||
મૌલવી : વાલેકુમ અસ્સલામ..... | મૌલવી : વાલેકુમ અસ્સલામ..... | ||
'''(પહેલવાન અને અનવાર નજીક જઇને મૌલાના સાથે હાથ મિલાવે છે અને એમના હાથ ચૂમે છે.)''' | '''(પહેલવાન અને અનવાર નજીક જઇને મૌલાના સાથે હાથ મિલાવે છે અને એમના હાથ ચૂમે છે.)''' | ||
મૌલવી : અલ્લાહ તારા હૈયાને એના નૂર<ref> | મૌલવી : અલ્લાહ તારા હૈયાને એના નૂર<ref>નૂર : તેજ</ref>થી રોશન રાખે..... આવો બેસો..... | ||
'''(ત્રણેય મસ્જિદની ચટાઇ પર બેસી જાય છે)''' | '''(ત્રણેય મસ્જિદની ચટાઇ પર બેસી જાય છે)''' | ||
મૌલવી : બોલો બધું બરાબર તો છે ને? | મૌલવી : બોલો બધું બરાબર તો છે ને? | ||
પહેલવાન : હાજી હાજી.... બધું બરાબર છે. | પહેલવાન : હાજી હાજી.... બધું બરાબર છે. | ||
'''(આમ તેમ જુવે છે. મસ્જિદમાં જરા અંધારું છે. પ્રકાશ ઓછો છે. ગોખલામાં એક દીવો બળી રહ્યો છે.)''' | '''(આમ તેમ જુવે છે. મસ્જિદમાં જરા અંધારું છે. પ્રકાશ ઓછો છે. ગોખલામાં એક દીવો બળી રહ્યો છે.)''' | ||
| Line 903: | Line 905: | ||
ઐસા ભી કોઈ સપના જાગે | ઐસા ભી કોઈ સપના જાગે | ||
સાથ મેરે ઈક દુનિયા જાગે</poem>}} | સાથ મેરે ઈક દુનિયા જાગે</poem>}} | ||
{{center|●}} | |||
{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}} | |||
<big>{{center|'''દૃશ્ય : નવ'''}}</big> | |||
{{Poem2Open}} | |||
(સવારનો સમય છે. અલીમ એની ચાની દુકાનમાં ભઠ્ઠી સળગાવવામાં વ્યસ્ત છે. એ જ વખતે નાસિર કાઝમી અને એની પાછળ પાછળ ઘોડાગાડીવાળો હમીદ હાથમાં ચાબૂક લઈને અંદર આવે છે.) | (સવારનો સમય છે. અલીમ એની ચાની દુકાનમાં ભઠ્ઠી સળગાવવામાં વ્યસ્ત છે. એ જ વખતે નાસિર કાઝમી અને એની પાછળ પાછળ ઘોડાગાડીવાળો હમીદ હાથમાં ચાબૂક લઈને અંદર આવે છે.) | ||
{{Poem2Close}} | |||
<poem> | |||
નાસિર : હમીદ મિયાં બેસો..... રોજની જેમ આજે પણ અલીમ રાત આખી ઘોરતો રહ્યો છે એટલે ભઠ્ઠી ટાઢીબોળ પડી રહી છે. | નાસિર : હમીદ મિયાં બેસો..... રોજની જેમ આજે પણ અલીમ રાત આખી ઘોરતો રહ્યો છે એટલે ભઠ્ઠી ટાઢીબોળ પડી રહી છે. | ||
અલીમ : તમે બહુ વહેલા આવી ગયા નાસિર સાહેબ.....!! | અલીમ : તમે બહુ વહેલા આવી ગયા નાસિર સાહેબ.....!! | ||
નાસિર : ભાઈ, જે રાતે સૂઈ જાય છે એના માટે સવાર પડે છે ને? | નાસિર : ભાઈ, જે રાતે સૂઈ જાય છે એના માટે સવાર પડે છે ને? | ||
(ખડખડાટ હસે છે) | '''(ખડખડાટ હસે છે)''' | ||
અલીમ : શું તમે આખી રાત નથી સૂતા? | અલીમ : શું તમે આખી રાત નથી સૂતા? | ||
નાસિર : હા મિયાં, આખી રાત અહીં તહીં રખડતો રહ્યો ને પાંચ શે’રની ગઝલ રચાઈ ગઈ. | નાસિર : હા મિયાં, આખી રાત અહીં તહીં રખડતો રહ્યો ને પાંચ શે’રની ગઝલ રચાઈ ગઈ. | ||
| Line 924: | Line 927: | ||
નાસિર : એનો એ અર્થ તો નથી ને કે ચા નહીં પીવડાવે? | નાસિર : એનો એ અર્થ તો નથી ને કે ચા નહીં પીવડાવે? | ||
અલીમ : અરે ચોક્કસ પીવડાવીશ..... બસ બે મિનિટમાં તૈયાર થઈ જશે. | અલીમ : અરે ચોક્કસ પીવડાવીશ..... બસ બે મિનિટમાં તૈયાર થઈ જશે. | ||
(ભઠ્ઠી સળગાવવામાં લાગી જાય છે) | '''(ભઠ્ઠી સળગાવવામાં લાગી જાય છે)''' | ||
અલીમ : નાસિર સાહેબ કંઈ નોકરી બોકરીનો મેળ પડ્યો કે નહીં? | અલીમ : નાસિર સાહેબ કંઈ નોકરી બોકરીનો મેળ પડ્યો કે નહીં? | ||
નાસિર : નોકરી? અરે ભાઈ, શાયરીથી મોટી કોઈ નોકરી છે ખરી? | નાસિર : નોકરી? અરે ભાઈ, શાયરીથી મોટી કોઈ નોકરી છે ખરી? | ||
અલીમ : (હસીને) શાયરી નોકરી થોડી જ કહેવાય નાસિર સાહેબ ! | અલીમ : (હસીને) શાયરી નોકરી થોડી જ કહેવાય નાસિર સાહેબ ! | ||
નાસિર : ભાઈ જો, લોકો આઠ કલાકની નોકરી કરે છે. કેટલાક લોકો દસ કલાક કામ કરે છે. કેટલાક બિચારાઓ પાસે તો બાર-બાર કલાક કામ કરાવાય છે પણ અમે શાયરો તો ચોવીસ કલાકની નોકરી કરીએ છીએ. | નાસિર : ભાઈ જો, લોકો આઠ કલાકની નોકરી કરે છે. કેટલાક લોકો દસ કલાક કામ કરે છે. કેટલાક બિચારાઓ પાસે તો બાર-બાર કલાક કામ કરાવાય છે પણ અમે શાયરો તો ચોવીસ કલાકની નોકરી કરીએ છીએ. | ||
(નાસિર ખડખડાટ હસે છે. હમીદ એની સાથે હસે છે) | '''(નાસિર ખડખડાટ હસે છે. હમીદ એની સાથે હસે છે)''' | ||
હમીદ : આખી રાત તમે ‘પછી’ ‘પછી’ કરીને મને ટાળ્યો. હવે તો એકાદ-બે શે’ર સંભળાવો નાસિર સાહેબ..... | હમીદ : આખી રાત તમે ‘પછી’ ‘પછી’ કરીને મને ટાળ્યો. હવે તો એકાદ-બે શે’ર સંભળાવો નાસિર સાહેબ..... | ||
(પહેલવાન, અનવાર, સિરાજ અને રઝા અંદર આવે છે) | (પહેલવાન, અનવાર, સિરાજ અને રઝા અંદર આવે છે) | ||
| Line 958: | Line 961: | ||
પહેલવાન : જી..... જી..... જી.... ફરક છે.... કંઈક ને કંઈક ફરક તો છે જ. | પહેલવાન : જી..... જી..... જી.... ફરક છે.... કંઈક ને કંઈક ફરક તો છે જ. | ||
નાસિર : પણ ફરક હોય તો બતાવોને? | નાસિર : પણ ફરક હોય તો બતાવોને? | ||
(પહેલવાન ચૂપ થઈ જાય છે) | '''(પહેલવાન ચૂપ થઈ જાય છે)''' | ||
અનવાર : અરે એ બુઢ્ઢી તો કોઈથી ડરતી પણ નથી. | અનવાર : અરે એ બુઢ્ઢી તો કોઈથી ડરતી પણ નથી. | ||
નાસિર : પણ એ કોઈથી ડરે શા માટે? શું એણે ચોરી કરી છે? કોઈને ત્યાં ધાડ પાડી છે? કોઈની કતલ કરી છે? | નાસિર : પણ એ કોઈથી ડરે શા માટે? શું એણે ચોરી કરી છે? કોઈને ત્યાં ધાડ પાડી છે? કોઈની કતલ કરી છે? | ||
| Line 966: | Line 969: | ||
નાસિર : શું તમે ઠેકો લીધો છે લોકોને અહીંથી ત્યાં મોકલી આપવાનો? આ એમની મરજી છે. એ ઇચ્છે તો અહીં રહે..... ઈચ્છે તો ભારત જાય. | નાસિર : શું તમે ઠેકો લીધો છે લોકોને અહીંથી ત્યાં મોકલી આપવાનો? આ એમની મરજી છે. એ ઇચ્છે તો અહીં રહે..... ઈચ્છે તો ભારત જાય. | ||
પહેલવાન : (એના ચેલાઓને) ચાલો અહીંથી જઈએ. | પહેલવાન : (એના ચેલાઓને) ચાલો અહીંથી જઈએ. | ||
(પહેલવાન ગુસ્સે થઈને નાસિરને જુવે છે) | '''(પહેલવાન ગુસ્સે થઈને નાસિરને જુવે છે)''' | ||
નાસિર : હૈ યહી એહલે વફા દિલ ન કિસીકા દુખા | નાસિર : હૈ યહી એહલે વફા દિલ ન કિસીકા દુખા | ||
અપને ભલે કે લિએ સબકા ભલા ચાહિએ. | અપને ભલે કે લિએ સબકા ભલા ચાહિએ. | ||
(પહેલવાન ઊભો થઈ જાય છે. એના ચેલાઓ પણ એની સાથે જ બહાર નીકળી જાય છે.) | '''(પહેલવાન ઊભો થઈ જાય છે. એના ચેલાઓ પણ એની સાથે જ બહાર નીકળી જાય છે.)''' | ||
નાસિર : યાર અલીમ એક વાત કહે…… | નાસિર : યાર અલીમ એક વાત કહે…… | ||
અલીમ : પૂછો નાસિર સાહેબ..... | અલીમ : પૂછો નાસિર સાહેબ..... | ||
| Line 985: | Line 988: | ||
હમીદ : લોહી વહેવડાવવું તો બિલકુલ જ વાજબી નથી નાસિર સાહેબ. | હમીદ : લોહી વહેવડાવવું તો બિલકુલ જ વાજબી નથી નાસિર સાહેબ. | ||
નાસિર : અરે તો પછી સમજાવોને આ પહેલવાનો ને..... લાવ દોસ્ત લાવ..... એક પ્યાલી ચાની લાવ..... સાલાએ મૂડ બગાડી દીધો. | નાસિર : અરે તો પછી સમજાવોને આ પહેલવાનો ને..... લાવ દોસ્ત લાવ..... એક પ્યાલી ચાની લાવ..... સાલાએ મૂડ બગાડી દીધો. | ||
</poem> | |||
{{center|'''અંતરાલ ગીત'''}} | |||
{{Block center|<poem>સાઝે હસ્તી<ref>હસ્તી : અસ્તિત્વ, હયાતી</ref> કી સદા<ref>સદા : અવાજ, ધ્વનિ</ref> ગૌર સે સુન | |||
ક્યોં હૈ યે શોર બરપા<ref>શોર બરપા : અવાજ થવો</ref> ગૌર સે સુન | |||
ઈસી મંઝિલ મેં હૈ સબ હિજ્રો<ref>હિજ્ર : વિયોગ, જુદાઈ, વિરહ</ref> -વિસાલ<ref>વિસાલ : મિલન, સંયોગ</ref> | |||
રહવરે<ref>રહવરે : મુસાફરી, યાત્રા</ref> આબ્લા પા<ref>આબ્લા પા : જેના પગમાં છાલાં પડી ગયા હોય તે</ref> ગૌર સે સુન | |||
ઈસી | ઈસી ગોશે<ref>ગોશે : ખૂણામાં</ref> મેં હૈ સબ દૈર<ref>દૈર : મંદિર</ref>-ઓ-હરમ<ref>હરમ : ખુદાનું ઘર, કાબા શરીફ</ref> | ||
દિલ સનમ હૈ કે ખુદા ગૌર સે સુન | દિલ સનમ હૈ કે ખુદા ગૌર સે સુન | ||
કાબા<ref> કાબા : કાબા શરીફ</ref> સુનસાન હૈ ક્યોં એ વાયઝ<ref> વાયઝ : ધાર્મિક પ્રવચન કરનાર, ઉપદેશક</ref> | |||
કાન હાથોં સે ઉઠા ગૌર સે સુન | કાન હાથોં સે ઉઠા ગૌર સે સુન</poem>}} | ||
{{center|●}} | |||
{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}} | |||
<big>{{center|'''દૃશ્ય : દસ'''}}</big> | |||
{{Poem2Open}} | |||
(હમીદા બેગમના ઘરમાં પડોશની ઓરતોની મહેફિલ જામેલી છે. રતનની મા જમીન પર બેસીને કંઈક ગૂંથી રહ્યાં છે. એમની બરાબર સામે તન્નો બેઠી છે. તન્નોની બાજુમાં એક ૧૮-૧૯ વર્ષની છોકરી સાજિદા બેઠી છે. સામે હમીદા બેગમ બેઠાં છે. એમની સામે પાનપેટી ખૂલી પડી છે. હમીદા બેગમની બાજુમાં બેગમ હિદાયત હુસૈન બેઠાં છે) | (હમીદા બેગમના ઘરમાં પડોશની ઓરતોની મહેફિલ જામેલી છે. રતનની મા જમીન પર બેસીને કંઈક ગૂંથી રહ્યાં છે. એમની બરાબર સામે તન્નો બેઠી છે. તન્નોની બાજુમાં એક ૧૮-૧૯ વર્ષની છોકરી સાજિદા બેઠી છે. સામે હમીદા બેગમ બેઠાં છે. એમની સામે પાનપેટી ખૂલી પડી છે. હમીદા બેગમની બાજુમાં બેગમ હિદાયત હુસૈન બેઠાં છે) | ||
{{Poem2Close}} | |||
<poem> | |||
હમીદા બેગમ : (બેગમ હિદાયત હુસૈનને) અરે બેન, અહીં તો આંખમાં આંજવા જેટલાં પાન પણ નથી મળતાં. અને પાન વગર કાથા-ચૂનામાં કંઈ મજા નથી આવતી. | હમીદા બેગમ : (બેગમ હિદાયત હુસૈનને) અરે બેન, અહીં તો આંખમાં આંજવા જેટલાં પાન પણ નથી મળતાં. અને પાન વગર કાથા-ચૂનામાં કંઈ મજા નથી આવતી. | ||
બેગમ હિદાયત : અરે બાઈ, આ પાન અહીં કેમ નહીં થતાં હોય? | બેગમ હિદાયત : અરે બાઈ, આ પાન અહીં કેમ નહીં થતાં હોય? | ||
| Line 1,029: | Line 1,022: | ||
સાજિદા : દાદી તમારી પંજાબી અમને તો જરાય નથી સમજાતી. | સાજિદા : દાદી તમારી પંજાબી અમને તો જરાય નથી સમજાતી. | ||
રતનની મા : પુત્તર હવે આ ઉંમરે હું થોડી જ બીજી કોઈ જબાન શીખવાની હતી? હા મારા દીકરા રતનને ઉર્દૂ આવડતી હતી. | રતનની મા : પુત્તર હવે આ ઉંમરે હું થોડી જ બીજી કોઈ જબાન શીખવાની હતી? હા મારા દીકરા રતનને ઉર્દૂ આવડતી હતી. | ||
(આંખોમાં આવેલાં આંસુ લૂછે છે) | '''(આંખોમાં આવેલાં આંસુ લૂછે છે)''' | ||
હમીદા બેગમ : માઈ એવું બની શકે ને કે તમારો દીકરો અને એનાં બાલ-બચ્ચાં ભારતમાં સાજાંનરવાં હોય? | હમીદા બેગમ : માઈ એવું બની શકે ને કે તમારો દીકરો અને એનાં બાલ-બચ્ચાં ભારતમાં સાજાંનરવાં હોય? | ||
રતનની મા : પુત્તર આટલો વખત વીતી ગયો. જો એ જીવતાં હોત તો એ લોકો મારી તપાસ જરૂર કરાવત. | રતનની મા : પુત્તર આટલો વખત વીતી ગયો. જો એ જીવતાં હોત તો એ લોકો મારી તપાસ જરૂર કરાવત. | ||
| Line 1,049: | Line 1,042: | ||
હમીદા બેગમ : માઈ, તમે કદી પણ અમારા પર બોજ નહીં બનો. અમે ખુશી ખુશી તમારી ખિદમત કરીશું. | હમીદા બેગમ : માઈ, તમે કદી પણ અમારા પર બોજ નહીં બનો. અમે ખુશી ખુશી તમારી ખિદમત કરીશું. | ||
બેગમ હિદાયત : અચ્છા ત્યારે ખુદા હાફિઝ. | બેગમ હિદાયત : અચ્છા ત્યારે ખુદા હાફિઝ. | ||
'''(બેગમ હિદાયત જાય છે)''' | |||
રતનની મા : આજે મારે આફતાબ સાહેબના ઘરે જવાનું છે. એમના મોટા છોકરાને માતા નીકળ્યાં છે. એ બિચારી બહુ મૂંઝાયેલી છે. એક તો છોકરો માંદો, એમાં ઘરનાં બધાં કામકાજ કરવાનાં..... હું એના છોકરા પાસે બેસીશ તો એ બિચારી રાંધીચીંધી લેશે..... | રતનની મા : આજે મારે આફતાબ સાહેબના ઘરે જવાનું છે. એમના મોટા છોકરાને માતા નીકળ્યાં છે. એ બિચારી બહુ મૂંઝાયેલી છે. એક તો છોકરો માંદો, એમાં ઘરનાં બધાં કામકાજ કરવાનાં..... હું એના છોકરા પાસે બેસીશ તો એ બિચારી રાંધીચીંધી લેશે..... | ||
(સિકંદર મિર્ઝા આવે છે) | '''(સિકંદર મિર્ઝા આવે છે)''' | ||
સિકંદર મિર્ઝા : માઈ આદાબ અર્ઝ. | સિકંદર મિર્ઝા : માઈ આદાબ અર્ઝ. | ||
રતનની મા : જીન્દા રહ પુત્તર. | રતનની મા : જીન્દા રહ પુત્તર. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : માઈ આપણે રહીએ છીએ એક જ ઘરમાં પણ તમારી મુલાકાત એ રીતે થાય છે જાણે આપણે અલગ-અલગ મહોલ્લામાં ના રહેતા હોઈએ? | સિકંદર મિર્ઝા : માઈ આપણે રહીએ છીએ એક જ ઘરમાં પણ તમારી મુલાકાત એ રીતે થાય છે જાણે આપણે અલગ-અલગ મહોલ્લામાં ના રહેતા હોઈએ? | ||
હમીદા બેગમ : પણ માઈ ઘરમાં રહે છે જ ક્યાં? વહેલી સવારે રાવીમાં નહાવા જતાં રહે છે. એ પછી સવારે ક્યારેક અકીલ સાહેબને ત્યાં વડીઓ પાડતાં હોય તો ક્યારેક નફીસાને દવાખાને લઈ જતાં હોય, ક્યારેક બેગમ આફતાબના છોકરાની સારવાર કરે તો સાંજે વળી સકીનાને અથાણાં નાખતાં શીખવાડે. છેક રાતે દસ વાગે ઘરે આવે છે..... પછી આપણા બધા સાથે મુલાકાત થાય તો ક્યાંથી થાય? | હમીદા બેગમ : પણ માઈ ઘરમાં રહે છે જ ક્યાં? વહેલી સવારે રાવીમાં નહાવા જતાં રહે છે. એ પછી સવારે ક્યારેક અકીલ સાહેબને ત્યાં વડીઓ પાડતાં હોય તો ક્યારેક નફીસાને દવાખાને લઈ જતાં હોય, ક્યારેક બેગમ આફતાબના છોકરાની સારવાર કરે તો સાંજે વળી સકીનાને અથાણાં નાખતાં શીખવાડે. છેક રાતે દસ વાગે ઘરે આવે છે..... પછી આપણા બધા સાથે મુલાકાત થાય તો ક્યાંથી થાય? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : જઝાકલ્લાહ? | સિકંદર મિર્ઝા : જઝાકલ્લાહ?<ref>જઝાકલ્લાહ : શાબાશ..... અથવા ખુદા નેકીનો બદલો આપે, આભાર.</ref> | ||
હમીદા બેગમ : મહોલ્લામાં બચ્ચા બચ્ચાની જબાન પર આજકાલ માઈનું નામ રહે છે. જાણે બધા રોગની દવા છે માઈ. | હમીદા બેગમ : મહોલ્લામાં બચ્ચા બચ્ચાની જબાન પર આજકાલ માઈનું નામ રહે છે. જાણે બધા રોગની દવા છે માઈ. | ||
રતનની મા : દીકરી બેઠાં બેઠાં કરવાનું શું? બધાને મળીને દિલને પણ જરા સારું લાગે છે. હાથ-પગ ચાલતા રહે છે. મારે બીજું શું જોઈએ? અચ્છા પુત્તર મારે તને એક વાત પૂછવી છે. | રતનની મા : દીકરી બેઠાં બેઠાં કરવાનું શું? બધાને મળીને દિલને પણ જરા સારું લાગે છે. હાથ-પગ ચાલતા રહે છે. મારે બીજું શું જોઈએ? અચ્છા પુત્તર મારે તને એક વાત પૂછવી છે. | ||
| Line 1,063: | Line 1,056: | ||
સિકંદર મિર્ઝા : અરે માઈ, આ પણ કંઈ પૂછવાની વાત છે? તમે જે કંઈ કરતાં હતાં તે ખુશીથી કરો..... અમને કંઈ વાંધો નથી. કેમ બેગમ? | સિકંદર મિર્ઝા : અરે માઈ, આ પણ કંઈ પૂછવાની વાત છે? તમે જે કંઈ કરતાં હતાં તે ખુશીથી કરો..... અમને કંઈ વાંધો નથી. કેમ બેગમ? | ||
હમીદા બેગમ : બેશક | હમીદા બેગમ : બેશક | ||
</poem> | |||
અંતરાલ ગીત | {{center|'''અંતરાલ ગીત'''}} | ||
કહીં ઉજડી-ઉજડી સી મન્ઝિલેં, કહીં ટૂટે ફૂટે સે બામો- | {{Block center|<poem>કહીં ઉજડી-ઉજડી સી મન્ઝિલેં, કહીં ટૂટે ફૂટે સે બામો-દર<ref>બામ-વ-દર : બામ = અગાશી, દર = દરવાજો</ref> | ||
યે વહી | યે વહી દયાર<ref>દયાર : પ્રવેશ, ઉંબરો</ref> હૈ દોસ્તોં જહા લોગ ફિરતે થે રાતભર..... | ||
મૈં ભટકતા ફિરતા હૂઁ દેર સે યૂં હી શહર-શહર નગર-નગર | મૈં ભટકતા ફિરતા હૂઁ દેર સે યૂં હી શહર-શહર નગર-નગર | ||
કહાઁ ખો ગયા મેરા કાફલા, કહાઁ રહ ગયે મેરે હમસફર | કહાઁ ખો ગયા મેરા કાફલા, કહાઁ રહ ગયે મેરે હમસફર | ||
મેરી | મેરી બેકસી<ref>બેકસી : તકલીફ, લાચારી</ref> કા ન ગમ કરો મગર અપના ફાયદા સોચ લો | ||
તુમ્હેં જિસ કી છાંવ | તુમ્હેં જિસ કી છાંવ અઝીઝ<ref>અઝીઝ : પ્રિય</ref> હૈ, મૈં ઉસી દરખ્ત<ref>દરખ્ત : વૃક્ષ</ref> કા હૂં સમર<ref>સમર : ફળ, પરિણામ</ref> !</poem>}} | ||
{{center|●}} | |||
{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}} | |||
<big>{{center|'''દૃશ્ય : અગિયાર'''}}</big> | |||
દૃશ્ય : અગિયાર | |||
{{Poem2Open}} | |||
(રતનની મા હવેલીમાં દીવા સળગાવી રહી છે. તન્તો અને જાવેદ એને મદદ કરી રહ્યાં છે. હમીદા બેગમ એક ખૂણામાં બેઠાં બેઠાં દીવા જોઈ રહ્યાં છે. જ્યારે બધી બાજુ દીવા સળગી રહે છે ત્યારે માઈ ડાબી બાજુએ પૂજા કરવાની જગ્યા પર બેસી જાય છે. તન્નો અને જાવેદ એમની મા પાસે બેસી જાય છે. રતનની મા પૂજા શરૂ કરે છે.) | (રતનની મા હવેલીમાં દીવા સળગાવી રહી છે. તન્તો અને જાવેદ એને મદદ કરી રહ્યાં છે. હમીદા બેગમ એક ખૂણામાં બેઠાં બેઠાં દીવા જોઈ રહ્યાં છે. જ્યારે બધી બાજુ દીવા સળગી રહે છે ત્યારે માઈ ડાબી બાજુએ પૂજા કરવાની જગ્યા પર બેસી જાય છે. તન્નો અને જાવેદ એમની મા પાસે બેસી જાય છે. રતનની મા પૂજા શરૂ કરે છે.) | ||
{{Poem2Close}} | |||
<poem> | |||
તન્નો : અમ્મા, આ બધું કેમ થયું? | તન્નો : અમ્મા, આ બધું કેમ થયું? | ||
હમીદા બેગમ : શું બેટા? | હમીદા બેગમ : શું બેટા? | ||
| Line 1,099: | Line 1,086: | ||
તન્નો : તો પછી પાકિસ્તાન કેમ બન્યું? | તન્નો : તો પછી પાકિસ્તાન કેમ બન્યું? | ||
હમીદા બેગમ : એ તું તારા અબ્બાને પૂછજે..... | હમીદા બેગમ : એ તું તારા અબ્બાને પૂછજે..... | ||
(પૂજા પૂરી કરીને માઈ ઊભાં થાય છે અને થાળીમાં રાખેલી મીઠાઈ બધાની સામે ધરે છે) | '''(પૂજા પૂરી કરીને માઈ ઊભાં થાય છે અને થાળીમાં રાખેલી મીઠાઈ બધાની સામે ધરે છે)''' | ||
હમીદા બેગમ : દિવાળી મુબારક માઈ..... | હમીદા બેગમ : દિવાળી મુબારક માઈ..... | ||
રતનની મા : તમને બધાને પણ દિવાળી મુબારક..... (બોલતાં અટકી જાય છે, પછી કાંપતા અવાજે) ખબર નહીં મારો રતન ક્યાં દિવાળી મનાવતો હશે? | રતનની મા : તમને બધાને પણ દિવાળી મુબારક..... (બોલતાં અટકી જાય છે, પછી કાંપતા અવાજે) ખબર નહીં મારો રતન ક્યાં દિવાળી મનાવતો હશે? | ||
હમીદા બેગમ : માઈ, આજે તહેવારના દિવસે ના રડો. અલ્લાહની મરજી હશે તો રતન જરૂર દિલ્હીમાં હશે અને તમને જલ્દી જ મળશે. | હમીદા બેગમ : માઈ, આજે તહેવારના દિવસે ના રડો. અલ્લાહની મરજી હશે તો રતન જરૂર દિલ્હીમાં હશે અને તમને જલ્દી જ મળશે. | ||
(રતનની મા આંસુ લૂછી નાખે છે.) | '''(રતનની મા આંસુ લૂછી નાખે છે.)''' | ||
(દરવાજો ખખડાવવાનો અવાજ આવે છે) | '''(દરવાજો ખખડાવવાનો અવાજ આવે છે)''' | ||
તન્નો : કોણ છે? | તન્નો : કોણ છે? | ||
નાસિર : હું છું નાસિર કાઝમી. હું અને હમીદ સાહેબ માઈને દિવાળીની મુબારકબાદ આપવા આવ્યા છીએ. | નાસિર : હું છું નાસિર કાઝમી. હું અને હમીદ સાહેબ માઈને દિવાળીની મુબારકબાદ આપવા આવ્યા છીએ. | ||
(તન્નો અને હમીદા બેગમ અંદર ચાલ્યાં જાય છે. મંચ પર એકલાં માઈ રહી જાય છે) | '''(તન્નો અને હમીદા બેગમ અંદર ચાલ્યાં જાય છે. મંચ પર એકલાં માઈ રહી જાય છે)''' | ||
રતનની મા : આવો..... આવો..... અંદર આવો..... | રતનની મા : આવો..... આવો..... અંદર આવો..... | ||
નાસિર : માઈ, આદાબ. | નાસિર : માઈ, આદાબ. | ||
| Line 1,116: | Line 1,103: | ||
નાસિર : અમે પણ તમારા જેવા થઈએ એવી દુવા..... | નાસિર : અમે પણ તમારા જેવા થઈએ એવી દુવા..... | ||
રતનની મા : અરે હટ..... મજાક કરે છે મારી? લે મીઠાઈ ખા..... | રતનની મા : અરે હટ..... મજાક કરે છે મારી? લે મીઠાઈ ખા..... | ||
(બેઉ મીઠાઈ ખાય છે) | '''(બેઉ મીઠાઈ ખાય છે)''' | ||
રતનની મા : મેં બહુ ધૂમધામથી દિવાળી ના મનાવી... બસ એમ જ જરાક... | રતનની મા : મેં બહુ ધૂમધામથી દિવાળી ના મનાવી... બસ એમ જ જરાક... | ||
હમીદ : કેમ માઈ? ધૂમધામથી દિવાળી કેમ ના મનાવી? | હમીદ : કેમ માઈ? ધૂમધામથી દિવાળી કેમ ના મનાવી? | ||
| Line 1,124: | Line 1,111: | ||
રતનની મા : તમારા લોકોના સહારે જ તો હું અહીં ટકી છું પુત્તર હમીદ. | રતનની મા : તમારા લોકોના સહારે જ તો હું અહીં ટકી છું પુત્તર હમીદ. | ||
હમીદ : માઈ, અમે બધા તમારા સહારે અહીં છીએ. વીતેલા વખતનો જે તાંતણો અમારા હાથમાંથી છૂટી રહ્યો છે એને તમારા વડે જ તો અમે ઝાલીને બેઠા છીએ. | હમીદ : માઈ, અમે બધા તમારા સહારે અહીં છીએ. વીતેલા વખતનો જે તાંતણો અમારા હાથમાંથી છૂટી રહ્યો છે એને તમારા વડે જ તો અમે ઝાલીને બેઠા છીએ. | ||
(સિકંદર મિર્ઝા અંદર આવે છે.) | '''(સિકંદર મિર્ઝા અંદર આવે છે.)''' | ||
સિકંદર મિર્ઝા : સલામ અલૈકુમ..... માઈ આદાબ. | સિકંદર મિર્ઝા : સલામ અલૈકુમ..... માઈ આદાબ. | ||
રતનની મા : જીવતો રહે પુત્તર. | રતનની મા : જીવતો રહે પુત્તર. | ||
| Line 1,134: | Line 1,121: | ||
નાસિર : તમે શાયર છો, માઈ શાયર છે અને..... | નાસિર : તમે શાયર છો, માઈ શાયર છે અને..... | ||
રતનની મા : (વાત કાપીને) લે પુત્તર મીઠાઈ ખા. | રતનની મા : (વાત કાપીને) લે પુત્તર મીઠાઈ ખા. | ||
(સિકંદર મિર્ઝા મીઠાઈ ખાય છે) | '''(સિકંદર મિર્ઝા મીઠાઈ ખાય છે)''' | ||
(કોઈ જોર જોરથી દરવાજાની સાંકળ ખખડાવતું ને સાથે ગુસ્સામાં બરાડતું હોય એવો અવાજ આવે છે) | (કોઈ જોર જોરથી દરવાજાની સાંકળ ખખડાવતું ને સાથે ગુસ્સામાં બરાડતું હોય એવો અવાજ આવે છે) | ||
અવાજ : સિકંદર મિર્ઝા સાહેબ........................ સિકંદર મિર્ઝા..... | અવાજ : સિકંદર મિર્ઝા સાહેબ........................ સિકંદર મિર્ઝા..... | ||
સિકંદર મિર્ઝા : ભાઈ કોણ છે? અંદર આવો ને..... | સિકંદર મિર્ઝા : ભાઈ કોણ છે? અંદર આવો ને..... | ||
(પહેલવાન અને એના ચમચા ધડધડ કરતા અંદર ઘૂસી જાય છે. એ બધાને જોઈને માઈ અંદર ચાલ્યાં જાય છે) | (પહેલવાન અને એના ચમચા ધડધડ કરતા અંદર ઘૂસી જાય છે. એ બધાને જોઈને માઈ અંદર ચાલ્યાં જાય છે) | ||
(પહેલવાન દીવા અને પૂજાની થાળી જુવે છે.) | '''(પહેલવાન દીવા અને પૂજાની થાળી જુવે છે.)''' | ||
પહેલવાન : (અનવારને) અહીં શું થઈ રહ્યું છે એ તેં જોયું ને? ખુદાની કસમ..... મારું તો લોહી ઊકળી રહ્યું છે. | પહેલવાન : (અનવારને) અહીં શું થઈ રહ્યું છે એ તેં જોયું ને? ખુદાની કસમ..... મારું તો લોહી ઊકળી રહ્યું છે. | ||
નાસિર : શું વાત છે પહેલવાન સાહેબ ! બહુ ગુસ્સામાં લાગો છો | નાસિર : શું વાત છે પહેલવાન સાહેબ ! બહુ ગુસ્સામાં લાગો છો | ||
પહેલવાન : ગુસ્સે દેખાઉં છું એવું નથી..... હું છું જ ગુસ્સામાં. | પહેલવાન : ગુસ્સે દેખાઉં છું એવું નથી..... હું છું જ ગુસ્સામાં. | ||
નાસિર : અરે તો પાકિસ્તાનના | નાસિર : અરે તો પાકિસ્તાનના વઝીરેઆઝમ<ref>વઝીરેઆઝમ : વડાપ્રધાન</ref> ને એક કાગળ લખી નાખો ને? | ||
પહેલવાન : મજાક કેમ કરો છો નાસિર સાહેબ? | પહેલવાન : મજાક કેમ કરો છો નાસિર સાહેબ? | ||
નાસિર : અરે ભાઈ, હું મજાક ક્યાં કરું છું? અમે શાયર લોકો તો જ્યારે બહુ ગુસ્સે થઈએ ત્યારે એવું જ કરીએ છીએ. | નાસિર : અરે ભાઈ, હું મજાક ક્યાં કરું છું? અમે શાયર લોકો તો જ્યારે બહુ ગુસ્સે થઈએ ત્યારે એવું જ કરીએ છીએ. | ||
| Line 1,152: | Line 1,139: | ||
પહેલવાન : તમે એ હિંદુ કાફરને માઈ કહો છો? | પહેલવાન : તમે એ હિંદુ કાફરને માઈ કહો છો? | ||
નાસિર : જનાબ હું તો દિવસને દિવસ અને રાતને રાત જ કહેવાનો. તમે જેને જે મન થાય તે કહો..... | નાસિર : જનાબ હું તો દિવસને દિવસ અને રાતને રાત જ કહેવાનો. તમે જેને જે મન થાય તે કહો..... | ||
(પહેલવાન ખૂંખાર નજરે ઘૂરકે છે) | '''(પહેલવાન ખૂંખાર નજરે ઘૂરકે છે)''' | ||
પહેલવાન : (ચમચાઓને) હવે તો ચૂપ નથી બેસી શકાતું. મને એ નથી સમજાતું કે મિર્ઝા સાહેબે એ ડોકરીને દીવા સળગાવવાની રજા કેમની આપી? | પહેલવાન : (ચમચાઓને) હવે તો ચૂપ નથી બેસી શકાતું. મને એ નથી સમજાતું કે મિર્ઝા સાહેબે એ ડોકરીને દીવા સળગાવવાની રજા કેમની આપી? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : રજા? તમે કેવી વાત કરો છો પહેલવાન? માઈ..... હવેલી માઈની છે..... એમણે મને હવેલીમાં રહેવાની રજા આપેલી છે અને..... | સિકંદર મિર્ઝા : રજા? તમે કેવી વાત કરો છો પહેલવાન? માઈ..... હવેલી માઈની છે..... એમણે મને હવેલીમાં રહેવાની રજા આપેલી છે અને..... | ||
પહેલવાન : પાકિસ્તાનમાં હવે એનું કશું જ નથી. મને નવાઈ તો એ લાગે છે કે આટલું ગેરઇસ્લામી કામ થયું તોય લોકોનું એક રૂવાંડુંયે ના ફરક્યું? | પહેલવાન : પાકિસ્તાનમાં હવે એનું કશું જ નથી. મને નવાઈ તો એ લાગે છે કે આટલું ગેરઇસ્લામી કામ થયું તોય લોકોનું એક રૂવાંડુંયે ના ફરક્યું? | ||
નાસિર : ભાઈ તમે માઈના દિવાળી મનાવવાને ગેરઇસ્લામી કહી રહ્યા છો તે તમારા હિસાબે કહી રહ્યા છો. માઈ હિંદુ છે અને એમને પૂરો હક્ક છે પોતાના મઝહબ પ્રમાણે પૂજા પાઠ કરવાનો. | નાસિર : ભાઈ તમે માઈના દિવાળી મનાવવાને ગેરઇસ્લામી કહી રહ્યા છો તે તમારા હિસાબે કહી રહ્યા છો. માઈ હિંદુ છે અને એમને પૂરો હક્ક છે પોતાના મઝહબ પ્રમાણે પૂજા પાઠ કરવાનો. | ||
પહેલવાન : બધા તારા જેવા થઈ જાય ને તો ઇસ્લામી શાસનની તો મા જ અણાઈ જાય.... જનાબ આજે એ પૂજા કરે છે. કાલે મંદિર બંધાવશે.... પરમ દિવસે લોકોને હિંદુ મઝહબની વાતો શીખવાડશે. | પહેલવાન : બધા તારા જેવા થઈ જાય ને તો ઇસ્લામી શાસનની તો મા જ અણાઈ જાય.... જનાબ આજે એ પૂજા કરે છે. કાલે મંદિર બંધાવશે.... પરમ દિવસે લોકોને હિંદુ મઝહબની વાતો શીખવાડશે. | ||
નાસિર : તો એથી શું? | નાસિર : તો એથી શું? | ||
| Line 1,173: | Line 1,158: | ||
પહેલવાન : અને હવે અમે ચૂપ રહી શકીએ એમ નથી. | પહેલવાન : અને હવે અમે ચૂપ રહી શકીએ એમ નથી. | ||
નાસિર : ખેર.... ચૂપ તો તમે આમ પણ કદી ક્યાં રહ્યા છો? | નાસિર : ખેર.... ચૂપ તો તમે આમ પણ કદી ક્યાં રહ્યા છો? | ||
</poem> | |||
અંતરાલ ગીત | {{center|'''અંતરાલ ગીત'''}} | ||
સાઝે હસ્તી કી સદા ગૌર સે સુન | {{Block center|<poem>સાઝે હસ્તી કી સદા ગૌર સે સુન | ||
ક્યોં હૈ યે શોર બરપા ગૌર સે સુન | ક્યોં હૈ યે શોર બરપા ગૌર સે સુન | ||
ચઢતે સૂરજ કી અદા કો પહચાન | ચઢતે સૂરજ કી અદા કો પહચાન | ||
ડૂબતે દિન કી | ડૂબતે દિન કી નિદા<ref>નિદા : પોકાર, બોલાવવું,</ref> ગૌર સે સુન | ||
ઈસી મંઝિલ મેં હૈ સબ હિજ્રો-વિસાલ | ઈસી મંઝિલ મેં હૈ સબ હિજ્રો-વિસાલ | ||
| Line 1,188: | Line 1,173: | ||
કાબા સુનસાન હૈ ક્યોં યે વાયઝ | કાબા સુનસાન હૈ ક્યોં યે વાયઝ | ||
હાથ કાનોં સે ઉઠા ગૌર સે સુન. | હાથ કાનોં સે ઉઠા ગૌર સે સુન.</poem>}} | ||
{{center|●}} | |||
{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}} | |||
<big>{{center|'''દૃશ્ય : બાર'''}}</big> | |||
{{Poem2Open}} | |||
'''(મૌલાના મસ્જિદમાં બેઠા બેઠા તસ્બી<ref>તસ્બી : માળા</ref> પઢી રહ્યા છે. પહેલવાન એકદમ ગુસ્સામાં અંદર આવે છે. એની પાછળ અનવાર અને સિરાજ છે. એની પાછળ નાસિર કાઝમી, હમીદ હુસૈન, સિકંદર મિર્ઝા આવે છે.)''' | |||
{{Poem2Close}} | |||
<poem> | |||
(મૌલાના મસ્જિદમાં બેઠા બેઠા | |||
પહેલવાન : (ગુસ્સામાં બરાડો પાડીને) જુવો, મૌલાના જુવો, અહીં શું થઈ રહ્યું છે? | પહેલવાન : (ગુસ્સામાં બરાડો પાડીને) જુવો, મૌલાના જુવો, અહીં શું થઈ રહ્યું છે? | ||
(મૌલાના કંઈ બોલતા નથી. થોડીક વાર ચૂપચાપ રહે છે. પહેલવાન ગુસ્સામાં રાતોપીળો થતો ઊભો રહે છે) | (મૌલાના કંઈ બોલતા નથી. થોડીક વાર ચૂપચાપ રહે છે. પહેલવાન ગુસ્સામાં રાતોપીળો થતો ઊભો રહે છે) | ||
મૌલાના : (ટાઢા બોળ અવાજે) પુત્તર ગુસ્સો અક્કલનો દુશ્મન છે. તારે જે વાત કહેવી હોય તે જરા શાંતિથી કહે..... | મૌલાના : (ટાઢા બોળ અવાજે) પુત્તર ગુસ્સો અક્કલનો દુશ્મન છે. તારે જે વાત કહેવી હોય તે જરા શાંતિથી કહે..... | ||
પહેલવાન : (ગુસ્સામાં) હવે કહેવાનું બાકી શું રહ્યું? સિકંદર મિર્ઝા સાહેબના ઘરમાં પૂજા થઈ, | પહેલવાન : (ગુસ્સામાં) હવે કહેવાનું બાકી શું રહ્યું? સિકંદર મિર્ઝા સાહેબના ઘરમાં પૂજા થઈ, બુતપરસ્તી<ref>બુતપરસ્તી : મૂર્તિપૂજા</ref> થઈ..... આ કૂફ્ર<ref>કૂફ્ર : અધર્મ, નાસ્તિકતા</ref> નથી તો શું છે? | ||
મૌલવી : (સિકંદર મિર્ઝાને) મિર્ઝા સાહેબ વાત શી છે? | મૌલવી : (સિકંદર મિર્ઝાને) મિર્ઝા સાહેબ વાત શી છે? | ||
પહેલવાન : અરે એ શું કહેવાના? હું જ કહું છું. | પહેલવાન : અરે એ શું કહેવાના? હું જ કહું છું. | ||
| Line 1,212: | Line 1,193: | ||
સિકંદર મિર્ઝા : સારું સારું..... ભાઈ તમે હકીકત કહો બસ..... હું ચૂપ બેઠો છું. | સિકંદર મિર્ઝા : સારું સારું..... ભાઈ તમે હકીકત કહો બસ..... હું ચૂપ બેઠો છું. | ||
પહેલવાન : હજૂર, એમના ઘરમાં બુતપરસ્તી થઈ છે. કાલે તો ખુલ્લેઆમ પૂજા કરવામાં આવેલી..... પેલું બધું પણ કરવામાં આવ્યું..... પેલું..... શું કહે છે એને? હા, હવન વગેરે પણ કર્યું. અને પછી દીવા કરવામાં આવેલા કારણ કે કાલે દિવાળી હતી. મીઠાઈ બનાવીને બધાને વહેંચવામાં આવી. | પહેલવાન : હજૂર, એમના ઘરમાં બુતપરસ્તી થઈ છે. કાલે તો ખુલ્લેઆમ પૂજા કરવામાં આવેલી..... પેલું બધું પણ કરવામાં આવ્યું..... પેલું..... શું કહે છે એને? હા, હવન વગેરે પણ કર્યું. અને પછી દીવા કરવામાં આવેલા કારણ કે કાલે દિવાળી હતી. મીઠાઈ બનાવીને બધાને વહેંચવામાં આવી. | ||
મૌલાના : હવે જો તું રજા આપે તો હું મિર્ઝા સાહેબને પણ કંઈક પૂછું? | મૌલાના : હવે જો તું રજા આપે તો હું મિર્ઝા સાહેબને પણ કંઈક પૂછું? | ||
(પહેલવાન કંઈ બોલતો નથી) | '''(પહેલવાન કંઈ બોલતો નથી)''' | ||
મૌલાના : મિર્ઝા સાહેબ શું વાત છે? | મૌલાના : મિર્ઝા સાહેબ શું વાત છે? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : જનાબ આપ તો જાણો જ છો કે મારી હવેલીમાં ઉપલા માળે માઈ રહે છે. આ હવેલીના અસલ માલિક રતનલાલ ઝવેરીનાં એ મા છે. એમણે મને કહ્યું કે મારો તહેવાર આવે છે મને તહેવાર ઊજવવાની રજા આપો. ભલા હું કોઈને એમનો તહેવાર ઊજવતાં શા માટે રોકું? મેં એમને કહ્યું..... જરૂર ઊજવો..... ને એ બિચારાંએ તહેવાર ઊજવ્યો. બસ વાત આટલી જ છે. | સિકંદર મિર્ઝા : જનાબ આપ તો જાણો જ છો કે મારી હવેલીમાં ઉપલા માળે માઈ રહે છે. આ હવેલીના અસલ માલિક રતનલાલ ઝવેરીનાં એ મા છે. એમણે મને કહ્યું કે મારો તહેવાર આવે છે મને તહેવાર ઊજવવાની રજા આપો. ભલા હું કોઈને એમનો તહેવાર ઊજવતાં શા માટે રોકું? મેં એમને કહ્યું..... જરૂર ઊજવો..... ને એ બિચારાંએ તહેવાર ઊજવ્યો. બસ વાત આટલી જ છે. | ||
પહેલવાન : ઘંટડીઓનો અવાજ મેં મારા પોતાના કાને સાંભળ્યો છે. | પહેલવાન : ઘંટડીઓનો અવાજ મેં મારા પોતાના કાને સાંભળ્યો છે. | ||
મૌલાના : ઊભા રહો ભાઈ, મૂળમાં વાત એ છે ને કે હિંદુ ડોશીએ | મૌલાના : ઊભા રહો ભાઈ, મૂળમાં વાત એ છે ને કે હિંદુ ડોશીએ ઈબાદત<ref>ઈબાદત : પૂજા</ref> કરી અને..... | ||
પહેલવાન : ઈબાદત? એની એ પૂજા અને ઘંટડીઓ વગાડવાને તમે ઈબાદત કહો છો? | પહેલવાન : ઈબાદત? એની એ પૂજા અને ઘંટડીઓ વગાડવાને તમે ઈબાદત કહો છો? | ||
મૌલાના : (હસીને) તો પછી એના માટે કોઈ યોગ્ય શબ્દ તમે જ સુઝાડોને ભાઈ! | મૌલાના : (હસીને) તો પછી એના માટે કોઈ યોગ્ય શબ્દ તમે જ સુઝાડોને ભાઈ! | ||
પહેલવાન : પૂજા. | પહેલવાન : પૂજા. | ||
મૌલાના : હા જી, પણ પૂજાનો અર્થ ઈબાદત જ થાય..... એટલે એણે ઈબાદત કરી ખરું ને? | મૌલાના : હા જી, પણ પૂજાનો અર્થ ઈબાદત જ થાય..... એટલે એણે ઈબાદત કરી ખરું ને? | ||
(થોડીક વાર માટે ચૂપકીદી છવાઈ જાય છે) | '''(થોડીક વાર માટે ચૂપકીદી છવાઈ જાય છે)''' | ||
મૌલાના : પણ એણે ઈબાદત કરી તો શું થઈ ગયું? દરેકને પોતપોતાની રીતે ઈબાદત કરવાનો અને પોતપોતાના ખુદાઓને યાદ કરવાનો અધિકાર છે. | મૌલાના : પણ એણે ઈબાદત કરી તો શું થઈ ગયું? દરેકને પોતપોતાની રીતે ઈબાદત કરવાનો અને પોતપોતાના ખુદાઓને યાદ કરવાનો અધિકાર છે. | ||
પહેલવાન : એવું કઈ રીતે મૌલાના સાહેબ? | પહેલવાન : એવું કઈ રીતે મૌલાના સાહેબ? | ||
મૌલાના : ભાઈ હદીસમાં તો ફરમાવ્યું છે કે તમે બીજાના ખુદાઓને ખરાબ ના કહો જેથી એ તમારા ખુદાને ખરાબ ના કહે, તમે બીજાના મઝહબને ઉતારી ના પાડો જેથી એ તમારા મઝહબને ન ભાંડે..... | મૌલાના : ભાઈ હદીસમાં તો ફરમાવ્યું છે કે તમે બીજાના ખુદાઓને ખરાબ ના કહો જેથી એ તમારા ખુદાને ખરાબ ના કહે, તમે બીજાના મઝહબને ઉતારી ના પાડો જેથી એ તમારા મઝહબને ન ભાંડે..... | ||
(પહેલવાનનું મોં પડી જાય છે. પછી અચાનક જોશમાં આવી જાય છે) | '''(પહેલવાનનું મોં પડી જાય છે. પછી અચાનક જોશમાં આવી જાય છે)''' | ||
પહેલવાન : ધારી લો કે આવતીકાલે આ ડોકરી અહીં મંદિર બનાવશે તો? | પહેલવાન : ધારી લો કે આવતીકાલે આ ડોકરી અહીં મંદિર બનાવશે તો? | ||
મૌલાના : મંદિરોને બનવા ન દેવાં કે મંદિરોને તોડવાં ઇસ્લામ નથી પુત્તર........ | મૌલાના : મંદિરોને બનવા ન દેવાં કે મંદિરોને તોડવાં ઇસ્લામ નથી પુત્તર........ | ||
| Line 1,241: | Line 1,214: | ||
પહેલવાન : એ બધું તો ઠીક છે મૌલવી સાહેબ, પણ એ હિંદુ ઓરત... | પહેલવાન : એ બધું તો ઠીક છે મૌલવી સાહેબ, પણ એ હિંદુ ઓરત... | ||
સિકંદર મિર્ઝા : (એની વાત વચ્ચેથી કાપીને) હજૂર એ હિંદુ ઓરત વિધવા છે. | સિકંદર મિર્ઝા : (એની વાત વચ્ચેથી કાપીને) હજૂર એ હિંદુ ઓરત વિધવા છે. | ||
મૌલાના : આપણા ધર્મમાં વિધવાનું સ્થાન તો બહુ ઊંચું છે. ફરમાવાયું છે કે વિધવા અને ગરીબ માટે દોડાદોડી કરવાવાળા એટલા જ | મૌલાના : આપણા ધર્મમાં વિધવાનું સ્થાન તો બહુ ઊંચું છે. ફરમાવાયું છે કે વિધવા અને ગરીબ માટે દોડાદોડી કરવાવાળા એટલા જ સવાબ<ref>સવાબ : પુણ્ય</ref> ના હક્કદાર છે જેટલો સવાબ આખા દિવસના રોજા રાખનાર અને રાતભર નમાજ પઢનારને મળે છે. | ||
(પહેલવાનનું મોઢું પડી જાય છે. પણ વળી પાછું એ માથું ઊંચકે છે.) | '''(પહેલવાનનું મોઢું પડી જાય છે. પણ વળી પાછું એ માથું ઊંચકે છે.)''' | ||
પહેલવાન : વિધવા હિંદુ હોય કે મુસલમાન તો પણ? | પહેલવાન : વિધવા હિંદુ હોય કે મુસલમાન તો પણ? | ||
મૌલાના : પુત્તર, ઇસ્લામે એવા ઘણા બધા અધિકારો દર્શાવ્યા છે જે તમામ ઈન્સાનો માટે છે..... એમાં ધર્મ, રંગ, જાતિ અને જ્ઞાતિના કોઈ ભેદભાવ કરવામાં નથી આવ્યા. | મૌલાના : પુત્તર, ઇસ્લામે એવા ઘણા બધા અધિકારો દર્શાવ્યા છે જે તમામ ઈન્સાનો માટે છે..... એમાં ધર્મ, રંગ, જાતિ અને જ્ઞાતિના કોઈ ભેદભાવ કરવામાં નથી આવ્યા. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : મૌલાના એ બિચારાં બહુ દુઃખી છે. હેરાન-પરેશાન છે. અમારા સૌની એટલી બધી | સિકંદર મિર્ઝા : મૌલાના એ બિચારાં બહુ દુઃખી છે. હેરાન-પરેશાન છે. અમારા સૌની એટલી બધી ખિદમત<ref>ખિદમત : મદદ, સેવા</ref> કરે છે કે શબ્દોમાં વર્ણવી ન શકાય. | ||
મૌલાના : પુત્તર, અલ્લા એ વ્યક્તિ પર બહુ ખુશ થાય છે જે કોઈ દુ:ખી વ્યક્તિના દુઃખમાં ભાગીદાર બને અથવા કોઈ જુલમનો ભોગ બનનારની મદદ કરે. | મૌલાના : પુત્તર, અલ્લા એ વ્યક્તિ પર બહુ ખુશ થાય છે જે કોઈ દુ:ખી વ્યક્તિના દુઃખમાં ભાગીદાર બને અથવા કોઈ જુલમનો ભોગ બનનારની મદદ કરે. | ||
નાસિર : હૈ યહી એહલે વફા દિલ ન કિસી કા દુઃખા | નાસિર : હૈ યહી એહલે વફા દિલ ન કિસી કા દુઃખા | ||
| Line 1,259: | Line 1,228: | ||
મૌલાના : (હસીને) પુત્તર આપણે તો એના (આસમાન તરફ આંગળી ઊંચી કરીને) ગુલામ છીએ. કુરાને પાકમાં લખ્યું છે કે.... | મૌલાના : (હસીને) પુત્તર આપણે તો એના (આસમાન તરફ આંગળી ઊંચી કરીને) ગુલામ છીએ. કુરાને પાકમાં લખ્યું છે કે.... | ||
પહેલવાન : (એકદમ ગુસ્સે થઈ, આવેશમાં જઈને) : બસ..... બસ..... બહુ થઈ ગયું. એટલો ઇસ્લામ તો અમે પણ જાણીએ છીએ કે મુસલમાન હિંદુથી સારો જ હોય છે. અને જે એવું નથી માનતા તે મુસલમાનોના દુશ્મન છે..... અને મુલ્લા અમે તો તારી સાતેય પેઢીને ઓળખીએ છીએ..... આ બધા બહારથી આવેલાને તો શું ખબર હોય? તારો બાપ..... તારો બાપ બીજાઓની બકરીઓ ચરાવતો ફરતો..... બકરીઓ..... સમજયો? લોકોનાં ઊતરેલાં કપડાં પહેરતો હતો. અને તને તો મહોલ્લાવાળાઓએ ફાળો કરીને ભણાવ્યો હતો એ ભૂલી ગયો? | પહેલવાન : (એકદમ ગુસ્સે થઈ, આવેશમાં જઈને) : બસ..... બસ..... બહુ થઈ ગયું. એટલો ઇસ્લામ તો અમે પણ જાણીએ છીએ કે મુસલમાન હિંદુથી સારો જ હોય છે. અને જે એવું નથી માનતા તે મુસલમાનોના દુશ્મન છે..... અને મુલ્લા અમે તો તારી સાતેય પેઢીને ઓળખીએ છીએ..... આ બધા બહારથી આવેલાને તો શું ખબર હોય? તારો બાપ..... તારો બાપ બીજાઓની બકરીઓ ચરાવતો ફરતો..... બકરીઓ..... સમજયો? લોકોનાં ઊતરેલાં કપડાં પહેરતો હતો. અને તને તો મહોલ્લાવાળાઓએ ફાળો કરીને ભણાવ્યો હતો એ ભૂલી ગયો? | ||
(પહેલવાનનો ગુસ્સો વધતો જ જાય છે..... બધા લોકો હેરતથી એને જોઈ રહે છે. પહેલવાન આવેશમાં તડાતડી બોલાવ્યે જ જાય છે) | '''(પહેલવાનનો ગુસ્સો વધતો જ જાય છે..... બધા લોકો હેરતથી એને જોઈ રહે છે. પહેલવાન આવેશમાં તડાતડી બોલાવ્યે જ જાય છે)''' | ||
તારા બાપના ઘરમાં બબ્બે દા’ડા ચૂલો નો’તો સળગતો..... | તારા બાપના ઘરમાં બબ્બે દા’ડા ચૂલો નો’તો સળગતો..... | ||
મૌલાના : અલ્લાહ તને સદ્બુદ્ધિ આપે..... યાકૂબ..... | મૌલાના : અલ્લાહ તને સદ્બુદ્ધિ આપે..... યાકૂબ..... | ||
અંતરાલ ગીત | </poem> | ||
તૂ અસીરે | {{center|'''અંતરાલ ગીત'''}} | ||
તેરા દિલ | {{Block center|<poem>તૂ અસીરે બઝમ<ref>અસીરે બઝમ : મહેફિલોનો રસિયો-ટેવવાળો</ref> હૈ હમ સુખન<ref>હમ સુખન : એકસરખા વિચારોવાળો-મિત્ર</ref> તુઝે ઝૌકે નાલ-એ-નૈ નહીં<ref>ઝૌકે નાલ-એ-નૈ : ઝૌક = ઇચ્છા કે રુચિ, નાલ = રુદન, નૈ = વાંસળી, વાંસળીનું રુદન સાંભળવાની ઇચ્છા</ref> | ||
તેરા દિલ ગુદાઝ<ref>ગુદાઝ : મુલાયમ</ref> હો કિસ તરહ યે તેરે મિઝાજ કી લૈ નહીં | |||
તેરા હર કમાલ હૈ | તેરા હર કમાલ હૈ ઝાહિરી<ref>ઝાહિરી : જાહેર</ref>, તેરા હર ખ્યાલ હૈ સરસરી<ref>સરસરી : સપાટી પરના, ઉપરછલ્લા</ref> | ||
કોઈ દિલ કી બાત કરું તો ક્યા, તેરે દિલમેં આગ તો હૈ નહીં | કોઈ દિલ કી બાત કરું તો ક્યા, તેરે દિલમેં આગ તો હૈ નહીં | ||
જિસે સુન કે રુહ મહક ઊઠે, જિસે પી કે દર્દ ચહક ઊઠે | જિસે સુન કે રુહ મહક ઊઠે, જિસે પી કે દર્દ ચહક ઊઠે | ||
તેરે સાજ મેં વો સદા નહીં, તેરે મૈકદે મેં વો મય | તેરે સાજ મેં વો સદા નહીં, તેરે મૈકદે મેં વો મય નહીં<ref>મૈકદે મેં વો મય નહીં : તારા શરાબખાનામાં એ શરાબ નથી</ref> | ||
યહી શેર હૈ મેરે સલ્તનત, ઈસી ફલ મેં હૈ મુઝે | યહી શેર હૈ મેરે સલ્તનત, ઈસી ફલ મેં હૈ મુઝે આફિયત<ref>આફિયત : સંતુષ્ટિ, પરિતોષ, સુખ ચેન, શાંતિ</ref> | ||
મેરે | મેરે કાસ<ref>કાસ : પ્યાલો</ref>-એ-શબો રોઝ<ref>શબો રોઝ : દિવસ રાત</ref> મેં, તેરે કામ કો કોઈ શય<ref>શય : સાધન</ref> નહીં.</poem>}} | ||
{{center|●}} | |||
{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}} | |||
<big>{{center|'''દૃશ્ય : તેર'''}}</big> | |||
{{Poem2Open}} | |||
'''(અલીમની ચાની દુકાન છે. રાતનો વખત છે. દુકાન પર હમીદ અલીમની સાથે બેઠેલો છે. અલીમ સગડી સળગાવી રહ્યો છે)''' | |||
{{Poem2Close}} | |||
<poem> | |||
(અલીમની ચાની દુકાન છે. રાતનો વખત છે. દુકાન પર હમીદ અલીમની સાથે બેઠેલો છે. અલીમ સગડી સળગાવી રહ્યો છે) | |||
અલીમ : (ધુમાડાથી અકળાઈ જઈને) લાગે છે કે સાલ્લા સૂકા કોલસા પણ બધા પેલી બાજુ જતા રહ્યા..... | અલીમ : (ધુમાડાથી અકળાઈ જઈને) લાગે છે કે સાલ્લા સૂકા કોલસા પણ બધા પેલી બાજુ જતા રહ્યા..... | ||
હમીદ : વાહ અલીમા! વાહ..... તેં તો કોલસાના સુધ્ધાં ભાગલા પાડી દીધા.....! | હમીદ : વાહ અલીમા! વાહ..... તેં તો કોલસાના સુધ્ધાં ભાગલા પાડી દીધા.....! | ||
| Line 1,297: | Line 1,258: | ||
હમીદ : અરે હા, એ તો કહે કે તેં આજે નાસિર સાહેબને જોયા ખરા? આજે કોફી હાઉસમાં પણ નથી આવ્યા. | હમીદ : અરે હા, એ તો કહે કે તેં આજે નાસિર સાહેબને જોયા ખરા? આજે કોફી હાઉસમાં પણ નથી આવ્યા. | ||
અલીમ : મિયાં, નાસિર સાહેબ કદીપણ દિવસે દેખાતા જ નથી. હા, હવે એમનો આવવાનો વખત થયો છે ખરો. | અલીમ : મિયાં, નાસિર સાહેબ કદીપણ દિવસે દેખાતા જ નથી. હા, હવે એમનો આવવાનો વખત થયો છે ખરો. | ||
(નાસિર આવતા દેખાય છે.) | '''(નાસિર આવતા દેખાય છે.)''' | ||
અલીમ : લ્યો આ નાસિર સાહેબ આવ્યા..... | અલીમ : લ્યો આ નાસિર સાહેબ આવ્યા..... | ||
હમીદ : અરે જનાબ સલામઅલૈકુમ..... ભાઈ આજે આખો દિવસ તમે ક્યાં હતા? | હમીદ : અરે જનાબ સલામઅલૈકુમ..... ભાઈ આજે આખો દિવસ તમે ક્યાં હતા? | ||
| Line 1,315: | Line 1,276: | ||
હમીદ : હું માનું છું નાસિર કે શાયર અને બીજા સામાન્ય લોકોમાં બહુ મોટો ફર્ક છે. | હમીદ : હું માનું છું નાસિર કે શાયર અને બીજા સામાન્ય લોકોમાં બહુ મોટો ફર્ક છે. | ||
નાસિર : (એની વાત કાપીને) નહીં નહીં, એવું નથી. દરેક જગ્યાએ, જિંદગીના દરેક હિસ્સામાં શાયરી છે. એવું કંઈ જરૂરી નથી કે શાયરી કરતા હોય એ બહુ સજ્જન લોકો હોય. નાના મોટા મજૂર, ઑફિસોના કારકૂનો, પોતાના કામથી કામ રાખનારા પ્રામાણિક લોકો, જે હજારો લોકોને લાહૌરથી કરાચી અને કરાચીથી લાહૌર લઈ જાય છે તે ટ્રેનનો ડ્રાઈવર..... મને આ માણસો બહુ ગમે છે. અને એક એ માણસ જે ફાટક બંધ કરે છે. તમને ખબર છે કે ગાડી આવતી હોય ત્યારે જો એ ફાટક ખોલી નાખે તો કેવો ગજબ થઈ જાય? બસ, શાયરનું પણ આ જ કામ છે કે કયા સમયે ફાટક ખોલવાનું છે અને કયા સમયે બંધ કરવાનું છે. | નાસિર : (એની વાત કાપીને) નહીં નહીં, એવું નથી. દરેક જગ્યાએ, જિંદગીના દરેક હિસ્સામાં શાયરી છે. એવું કંઈ જરૂરી નથી કે શાયરી કરતા હોય એ બહુ સજ્જન લોકો હોય. નાના મોટા મજૂર, ઑફિસોના કારકૂનો, પોતાના કામથી કામ રાખનારા પ્રામાણિક લોકો, જે હજારો લોકોને લાહૌરથી કરાચી અને કરાચીથી લાહૌર લઈ જાય છે તે ટ્રેનનો ડ્રાઈવર..... મને આ માણસો બહુ ગમે છે. અને એક એ માણસ જે ફાટક બંધ કરે છે. તમને ખબર છે કે ગાડી આવતી હોય ત્યારે જો એ ફાટક ખોલી નાખે તો કેવો ગજબ થઈ જાય? બસ, શાયરનું પણ આ જ કામ છે કે કયા સમયે ફાટક ખોલવાનું છે અને કયા સમયે બંધ કરવાનું છે. | ||
(હમીદ જરાક આઘે રતનનાં માને કશેક જતાં જુવે છે) | '''(હમીદ જરાક આઘે રતનનાં માને કશેક જતાં જુવે છે)''' | ||
હમીદ : અરે આવા કટાણે આ અહીં ક્યાંથી? | હમીદ : અરે આવા કટાણે આ અહીં ક્યાંથી? | ||
નાસિર : આ તો માઈ છે !! | નાસિર : આ તો માઈ છે !! | ||
(બેઉ માઈ પાસે પહોંચે છે) | '''(બેઉ માઈ પાસે પહોંચે છે)''' | ||
નાસિર : માઈ, નમસ્તે..... તમે અહીં? | નાસિર : માઈ, નમસ્તે..... તમે અહીં? | ||
રતનની મા : જીવતા રહો..... બેઉ જીવતા રહો..... | રતનની મા : જીવતા રહો..... બેઉ જીવતા રહો..... | ||
| Line 1,341: | Line 1,302: | ||
રતનની મા : મારું કહેવું માન પુત્તર..... હું તને દુવા દઈશ..... | રતનની મા : મારું કહેવું માન પુત્તર..... હું તને દુવા દઈશ..... | ||
નાસિર (એકદમ દર્દભર્યા અવાજે) માઈ લાહૌર છોડીને ના જાઓ..... માઈ તમને લાહૌર ક્યાંય નહીં મળે..... જે રીતે મને અમ્બાલા ક્યાંય ના મળ્યું. હિદાયતભાઈને લખનૌ ક્યાંય ના મળ્યું. એ જ રીતે માઈ તમને લાહૌર ક્યાંય નહીં મળે..... માઈ, જીવતાને મુર્દા ન બનાવો........ લાહૌર છોડીને ના જાઓ. | નાસિર (એકદમ દર્દભર્યા અવાજે) માઈ લાહૌર છોડીને ના જાઓ..... માઈ તમને લાહૌર ક્યાંય નહીં મળે..... જે રીતે મને અમ્બાલા ક્યાંય ના મળ્યું. હિદાયતભાઈને લખનૌ ક્યાંય ના મળ્યું. એ જ રીતે માઈ તમને લાહૌર ક્યાંય નહીં મળે..... માઈ, જીવતાને મુર્દા ન બનાવો........ લાહૌર છોડીને ના જાઓ. | ||
(રતનની મા આંખનાં આંસુ લૂછવા માંડે છે) | '''(રતનની મા આંખનાં આંસુ લૂછવા માંડે છે)''' | ||
નાસિર : તમે અમારાં મા છો. અમને તમે જે કહેશો તે અમે કરીશું. પણ એવું ના કહો કે તમે અમારાં મા રહેવા નથી માગતાં. | નાસિર : તમે અમારાં મા છો. અમને તમે જે કહેશો તે અમે કરીશું. પણ એવું ના કહો કે તમે અમારાં મા રહેવા નથી માગતાં. | ||
રતનની મા : તો તું જ કહે કે મૈં કી કરાં? | રતનની મા : તો તું જ કહે કે મૈં કી કરાં? | ||
નાસિર : તમે પાછાં ઘરે જાઓ..... માઈ બે-ચાર બદમાશ કંઈ નહીં કરી શકે. | નાસિર : તમે પાછાં ઘરે જાઓ..... માઈ બે-ચાર બદમાશ કંઈ નહીં કરી શકે. | ||
રતનની મા : પુત્તર મેં તો મારી સગી આંખે આ બધું જોયું છે. એ વખતે પણ બધા એવું જ કહેતા હતા કે બે-ચાર બદમાશ કશું નહીં કરી શકે..... એ લોકો કહે છે કે આખા લાહૌરમાં હું એકલી જ હિંદુ છું. મારા અહીંથી ચાલ્યા જવાથી આ શહેર | રતનની મા : પુત્તર મેં તો મારી સગી આંખે આ બધું જોયું છે. એ વખતે પણ બધા એવું જ કહેતા હતા કે બે-ચાર બદમાશ કશું નહીં કરી શકે..... એ લોકો કહે છે કે આખા લાહૌરમાં હું એકલી જ હિંદુ છું. મારા અહીંથી ચાલ્યા જવાથી આ શહેર પાક<ref>પાક : પવિત્ર</ref> થઈ જશે. | ||
નાસિર : માઈ, તમે જો અહીં નહીં રહો ને તો અમે બધા નાગા થઈ જઈશું. અને માઈ નાગો આદમી નાગો હોય છે. એ ન તો હિંદુ હોય છે, ન મુસલમાન. | નાસિર : માઈ, તમે જો અહીં નહીં રહો ને તો અમે બધા નાગા થઈ જઈશું. અને માઈ નાગો આદમી નાગો હોય છે. એ ન તો હિંદુ હોય છે, ન મુસલમાન. | ||
'''(હમીદ માઈની સૂટકેસ ઊંચકી લે છે)''' | |||
</poem> | |||
{{center|'''અંતરાલ ગીત'''}} | |||
{{Block center|<poem>ફુલ ખુશ્બૂ સે જુદા હૈ અબ કે | |||
અંતરાલ ગીત | |||
ફુલ ખુશ્બૂ સે જુદા હૈ અબ કે | |||
યારોં યે કૈસી હવા હૈ અબ કે | યારોં યે કૈસી હવા હૈ અબ કે | ||
| Line 1,363: | Line 1,321: | ||
ક્યા સુનેં શોરે બહારાઁ ‘નાસિર’ | ક્યા સુનેં શોરે બહારાઁ ‘નાસિર’ | ||
હમને કુછ ઔર સુના હૈ અબ કે......... | હમને કુછ ઔર સુના હૈ અબ કે.........</poem>}} | ||
{{center|●}} | |||
{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}} | |||
<big>{{center|'''દૃશ્ય : ચૌદ'''}}</big> | |||
{{Poem2Open}} | |||
'''(રતનની મા બેઠાં છે. એમની પાસે એ બેગ પડી છે જે આગળના દૃશ્યમાં હતી. સામે હમીદા બેગમ, તન્નો અને જાવેદ બેઠાં છે. જરાક દૂર બેસીને મિર્ઝા સાહેબ હુક્કો ગગડાવી રહ્યા છે)''' | |||
{{Poem2Close}} | |||
(રતનની મા બેઠાં છે. એમની પાસે એ બેગ પડી છે જે આગળના દૃશ્યમાં હતી. સામે હમીદા બેગમ, તન્નો અને જાવેદ બેઠાં છે. જરાક દૂર બેસીને મિર્ઝા સાહેબ હુક્કો ગગડાવી રહ્યા છે) | <poem> | ||
હમીદા બેગમ : નહીં નહીં નહીં..... હરગિઝ નહીં. માઈ, આવો વિચાર આપના મનમાં આવ્યો જ કઈ રીતે? નાસિરસાહેબ વગેરેએ તમને જોઈ ના લીધાં હોત તો તો ગજબ જ થઈ જાતને? | હમીદા બેગમ : નહીં નહીં નહીં..... હરગિઝ નહીં. માઈ, આવો વિચાર આપના મનમાં આવ્યો જ કઈ રીતે? નાસિરસાહેબ વગેરેએ તમને જોઈ ના લીધાં હોત તો તો ગજબ જ થઈ જાતને? | ||
તન્નો : શું અમારા લોકોથી કંઈ ભૂલ થઈ ગઈ માઈ? | તન્નો : શું અમારા લોકોથી કંઈ ભૂલ થઈ ગઈ માઈ? | ||
| Line 1,381: | Line 1,342: | ||
સિકંદર મિર્ઝા : તમારી ફરજ એટલી જ કે તમે તમારા દીકરા, વહુ, પોતરા, પોતરી સાથે રહો બસ..... | સિકંદર મિર્ઝા : તમારી ફરજ એટલી જ કે તમે તમારા દીકરા, વહુ, પોતરા, પોતરી સાથે રહો બસ..... | ||
રતનની મા : જો પુત્તર, મને શું ફરક પડે છે? હું સાઠ ઉપરની તો થઈ ગઈ છું. હવે તો આજ મરું કે કાલે મરું..... અહીં લાહૌરમાં મરું કે ત્યાં દિલ્હીમાં મરું..... મારે મરવાનું છે એ તો પાક્કું જ છે. | રતનની મા : જો પુત્તર, મને શું ફરક પડે છે? હું સાઠ ઉપરની તો થઈ ગઈ છું. હવે તો આજ મરું કે કાલે મરું..... અહીં લાહૌરમાં મરું કે ત્યાં દિલ્હીમાં મરું..... મારે મરવાનું છે એ તો પાક્કું જ છે. | ||
તન્નો : માઈ, પહેલાં તો તમે આ મરવા-બરવાની વાત જ ના કરો..... મરે તમારા દુશ્મન. (તન્નો માઈને ગળે વળગી પડે છે. માઈ એને વહાલ કરે છે) | તન્નો : માઈ, પહેલાં તો તમે આ મરવા-બરવાની વાત જ ના કરો..... મરે તમારા દુશ્મન. (તન્નો માઈને ગળે વળગી પડે છે. માઈ એને વહાલ કરે છે) | ||
સિકંદર મિર્ઝા : માઈ, આજે તમારે એક વાયદો કરવો પડશે. એકદમ પાક્કો વાયદો.... (જાવેદને) જાવેદ બેટા... પહેલાં તો આ પેટી ઉપર લઈ જા અને માઈના ઓરડામાં મૂકી આવ જા..... | સિકંદર મિર્ઝા : માઈ, આજે તમારે એક વાયદો કરવો પડશે. એકદમ પાક્કો વાયદો.... (જાવેદને) જાવેદ બેટા... પહેલાં તો આ પેટી ઉપર લઈ જા અને માઈના ઓરડામાં મૂકી આવ જા..... | ||
જાવેદ : જી અબ્બા..... (જાવેદ પેટી લઈને જતો રહે છે.) | જાવેદ : જી અબ્બા..... (જાવેદ પેટી લઈને જતો રહે છે.) | ||
સિકંદર મિર્ઝા : ખુદાની કસમ……. તમે જતાં રહ્યાં હોત તો અમારા પર શી વીતત એનો અંદાજ છે આપને? શરમના માર્યા જમીનમાં સમાઈ ગયા હોત..... કોઈ સાથે નજર મેળવવા લાયક ના રહ્યા હોત..... અરે માઈ, આવું તે કંઈ થાય? બસ હવે તમે કશે જ નહીં જાવ..... | સિકંદર મિર્ઝા : ખુદાની કસમ……. તમે જતાં રહ્યાં હોત તો અમારા પર શી વીતત એનો અંદાજ છે આપને? શરમના માર્યા જમીનમાં સમાઈ ગયા હોત..... કોઈ સાથે નજર મેળવવા લાયક ના રહ્યા હોત..... અરે માઈ, આવું તે કંઈ થાય? બસ હવે તમે કશે જ નહીં જાવ..... | ||
(રતનની મા ચૂપ થઈ જાય છે અને માથું નમાવી દે છે) | '''(રતનની મા ચૂપ થઈ જાય છે અને માથું નમાવી દે છે)''' | ||
હમીદા બેગમ : સાવ સાચી વાત છે. તમારે ક્યાંય નથી જવાનું. | હમીદા બેગમ : સાવ સાચી વાત છે. તમારે ક્યાંય નથી જવાનું. | ||
(જાવેદ પાછો આવીને બેસી જાય છે) | '''(જાવેદ પાછો આવીને બેસી જાય છે)''' | ||
તન્નો : દાદી બોલોને? કેમ સતાવો છો? કહી દો ને કે તમે ક્યાંય નહીં જાઓ..... | તન્નો : દાદી બોલોને? કેમ સતાવો છો? કહી દો ને કે તમે ક્યાંય નહીં જાઓ..... | ||
(રતનની મા ચૂપ રહે છે. જાવેદ ઊભો થઈને માઈ પાસે આવે છે. માઈના બેઉ ખભા પકડે છે. વાંકો વળીને એમની આંખમાં જુવે છે અને પછી એકદમ દૃઢ અવાજે કહે છે) | '''(રતનની મા ચૂપ રહે છે. જાવેદ ઊભો થઈને માઈ પાસે આવે છે. માઈના બેઉ ખભા પકડે છે. વાંકો વળીને એમની આંખમાં જુવે છે અને પછી એકદમ દૃઢ અવાજે કહે છે)''' | ||
જાવેદ : દાદી, તમને મારી કસમ છે, જો તમે કશે ગયાં તો..... | જાવેદ : દાદી, તમને મારી કસમ છે, જો તમે કશે ગયાં તો..... | ||
(રતનની મા ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડવા લાગે છે. રડતાં રડતાં કહેતાં જાય છે........) | '''(રતનની મા ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડવા લાગે છે. રડતાં રડતાં કહેતાં જાય છે........)''' | ||
રતનની મા : હું કશે નહીં જાઉં. કશે પણ નહીં જાઉં. તમારા લોકોને ત્યાંથી નીકળી સીધી રબને ત્યાં જ જઈશ - બસને? | રતનની મા : હું કશે નહીં જાઉં. કશે પણ નહીં જાઉં. તમારા લોકોને ત્યાંથી નીકળી સીધી રબને ત્યાં જ જઈશ - બસને? | ||
(તન્નો અને જાવેદને ગળે વળગાડીને માઈ રડવા લાગે છે. હમીદા બેગમ પણ પોતાની આંખો લૂછે છે. સિકંદર મિર્ઝા જોર જોરથી હુક્કો ગુડગુડાવવા લાગે છે.) | '''(તન્નો અને જાવેદને ગળે વળગાડીને માઈ રડવા લાગે છે. હમીદા બેગમ પણ પોતાની આંખો લૂછે છે. સિકંદર મિર્ઝા જોર જોરથી હુક્કો ગુડગુડાવવા લાગે છે.)''' | ||
</poem> | |||
અંતરાલ ગીત | {{center|'''અંતરાલ ગીત'''}} | ||
નિત નયી સોચ મેં લગે રહના | {{Block center|<poem>નિત નયી સોચ મેં લગે રહના | ||
હમેં હર હાલ મેં ગઝલ કહેના | હમેં હર હાલ મેં ગઝલ કહેના | ||
ઘર કે આઁગનમેં આધી-આધી રાત | ઘર કે આઁગનમેં આધી-આધી રાત | ||
મિલ કે | મિલ કે બાહમ<ref>બાહમ : એકબીજાને, પરસ્પર</ref> કહાનિયાઁ કહના | ||
શહરવાલોં સે છુપ કે પિછલી રાત | શહરવાલોં સે છુપ કે પિછલી રાત | ||
| Line 1,407: | Line 1,367: | ||
ક્યા ખબર કબ કોઈ કિરન ફૂટે | ક્યા ખબર કબ કોઈ કિરન ફૂટે | ||
જાગને વાલોં જાગતે રહેના..... | જાગને વાલોં જાગતે રહેના.....</poem>}} | ||
{{center|●}} | |||
{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}} | |||
<big>{{center|'''દૃશ્ય : પંદર'''}}</big> | |||
{{Poem2Open}} | |||
'''(મધરાતનો વખત છે. અલીમની હોટલમાં સન્નાટો છે. એક બેંચ પર અલીમ લાંબો થઈને પડ્યો છે. નાસિર અને હમીદ આવે છે.)''' | |||
{{Poem2Close}} | |||
(મધરાતનો વખત છે. અલીમની હોટલમાં સન્નાટો છે. એક બેંચ પર અલીમ લાંબો થઈને પડ્યો છે. નાસિર અને હમીદ આવે છે.) | <poem> | ||
નાસિર : (હમીદને) લાગે છે કે આ તો સૂઈ ગયો. (જોરથી)અરે ભાઈ સૂઈ ગયો કે શું? | નાસિર : (હમીદને) લાગે છે કે આ તો સૂઈ ગયો. (જોરથી)અરે ભાઈ સૂઈ ગયો કે શું? | ||
અલીમ : અરે હમણાં જરાકવાર પહેલાં જ જરાક ઝોકું આવી ગયું..... આવો નાસિર સાહેબ.... આવો... | અલીમ : અરે હમણાં જરાકવાર પહેલાં જ જરાક ઝોકું આવી ગયું..... આવો નાસિર સાહેબ.... આવો... | ||
| Line 1,428: | Line 1,389: | ||
હમીદ : (ભઠ્ઠી પર પાણી મૂકે છે) નાસિર સાહેબ કડક ચા પીશો? | હમીદ : (ભઠ્ઠી પર પાણી મૂકે છે) નાસિર સાહેબ કડક ચા પીશો? | ||
નાસિર : ભાઈ હું તો કડકનો જ શોખીન છું. કડક ચા, કડક માણસ, કડક રાત, કડક શાયરી..... | નાસિર : ભાઈ હું તો કડકનો જ શોખીન છું. કડક ચા, કડક માણસ, કડક રાત, કડક શાયરી..... | ||
(નાસિર બેંચ પર બેસી જાય છે. હમીદ ચા બનાવવા લાગે છે. અલીમ પણ બેઠો થઈ જાય છે) | '''(નાસિર બેંચ પર બેસી જાય છે. હમીદ ચા બનાવવા લાગે છે. અલીમ પણ બેઠો થઈ જાય છે)''' | ||
હમીદ : નાસિર સાહેબ, કોઈ કડક શે’ર સંભળાવો. | હમીદ : નાસિર સાહેબ, કોઈ કડક શે’ર સંભળાવો. | ||
નાસિર : સાંભળો..... | નાસિર : સાંભળો..... | ||
| Line 1,435: | Line 1,396: | ||
નાસિર : જલ્દી ગિરેગી વે દીવાર..... | નાસિર : જલ્દી ગિરેગી વે દીવાર..... | ||
હમીદ : વાહ નાસિર સાહેબ વાહ..... | હમીદ : વાહ નાસિર સાહેબ વાહ..... | ||
(અલીમ બેઉની સામે ચાના કપ મૂકે છે અને પોતે પણ ચા લઈને બેસી જાય છે.....) | '''(અલીમ બેઉની સામે ચાના કપ મૂકે છે અને પોતે પણ ચા લઈને બેસી જાય છે.....)''' | ||
અલીમ : નાસિર સાહેબ, પહેલવાન તમને શોધતો ફરે છે. મળ્યો કે નહીં? | અલીમ : નાસિર સાહેબ, પહેલવાન તમને શોધતો ફરે છે. મળ્યો કે નહીં? | ||
નાસિર : જિન મેં બૂએ વફા નહીં ‘નાસિર’ | નાસિર : જિન મેં બૂએ વફા નહીં ‘નાસિર’ | ||
| Line 1,444: | Line 1,405: | ||
નાસિર : ભાઈ કહને કે લિએ હી તો હમ જિંદા હૈં | નાસિર : ભાઈ કહને કે લિએ હી તો હમ જિંદા હૈં | ||
વરના મૌત ક્યા બૂરી હૈ? | વરના મૌત ક્યા બૂરી હૈ? | ||
(જાવેદનો ગભરાયેલો અવાજ આવે છે. બૂમો પાડતો પાડતો એ દાખલ થાય છે) | '''(જાવેદનો ગભરાયેલો અવાજ આવે છે. બૂમો પાડતો પાડતો એ દાખલ થાય છે)''' | ||
જાવેદ : અલીમ મિયાં..... અલીમ મિયાં..... | જાવેદ : અલીમ મિયાં..... અલીમ મિયાં..... | ||
(જાવેદ બહુ ગભરાયેલો લાગતો હતો. એને જોઈને ત્રણેય ઊભા થઈ જાય છે) | '''(જાવેદ બહુ ગભરાયેલો લાગતો હતો. એને જોઈને ત્રણેય ઊભા થઈ જાય છે)''' | ||
નાસિર : શું થયું જાવેદ? | નાસિર : શું થયું જાવેદ? | ||
જાવેદ : માઈનો | જાવેદ : માઈનો ઈન્તકાલ<ref>ઈન્તકાલ : અવસાન</ref> થઈ ગયો..... | ||
નાસિર : અરે ક્યારે? કેવી રીતે? | નાસિર : અરે ક્યારે? કેવી રીતે? | ||
જાવેદ : સાંજે છાતીમાં દુ:ખે છે એમ કહેતાં હતાં. હું ડૉ. ફારુકને બોલાવી લાવેલો. એમણે ઇન્જેક્શન અને દવાઓ આપી હતી પણ અત્યારે અચાનક દુખાવો બહુ વધી ગયો અને........ | જાવેદ : સાંજે છાતીમાં દુ:ખે છે એમ કહેતાં હતાં. હું ડૉ. ફારુકને બોલાવી લાવેલો. એમણે ઇન્જેક્શન અને દવાઓ આપી હતી પણ અત્યારે અચાનક દુખાવો બહુ વધી ગયો અને........ | ||
નાસિર : હમીદમિયાં તમે જરા હિદાયતસાહેબને કહી આવો..... અને કરીમમિયાંને પણ કહી દેજો..... જાવેદ, તું કઈ બાજુ જાય છે? | નાસિર : હમીદમિયાં તમે જરા હિદાયતસાહેબને કહી આવો..... અને કરીમમિયાંને પણ કહી દેજો..... જાવેદ, તું કઈ બાજુ જાય છે? | ||
જાવેદ : હું તો અલીમાને જગાડવા આવ્યો હતો. અબ્બાની તો બહુ વિચિત્ર હાલત છે. | જાવેદ : હું તો અલીમાને જગાડવા આવ્યો હતો. અબ્બાની તો બહુ વિચિત્ર હાલત છે. | ||
અલીમ : | અલીમ : મરહૂમા<ref>મરહૂમા : સ્વર્ગસ્થ</ref>નાં અહીં કોઈ સગાંવહાલાં પણ નથી. | ||
નાસિર : અરે ભાઈ આપણે સૌ એમના શું થઈએ છીએ? સગાં સંબંધી જ તો છીએ. અલીમ, તું કબ્બન સાહેબ અને તકી મિયાંને બોલાવી લાવ..... | નાસિર : અરે ભાઈ આપણે સૌ એમના શું થઈએ છીએ? સગાં સંબંધી જ તો છીએ. અલીમ, તું કબ્બન સાહેબ અને તકી મિયાંને બોલાવી લાવ..... | ||
(અલીમ જાય છે. એ જ વખતે હિદાયત સાહેબ, કરીમમિયાં વગેરે આવે છે) | '''(અલીમ જાય છે. એ જ વખતે હિદાયત સાહેબ, કરીમમિયાં વગેરે આવે છે)''' | ||
હિદાયત : પોતાના વતનમાં આ કેવું બેવતની જેવું મોત છે ! | હિદાયત : પોતાના વતનમાં આ કેવું બેવતની જેવું મોત છે ! | ||
નાસિર : હિદાયત સાહેબ આપણે બધા એમના જ છીએ..... બધું થઈ રહેશે. | નાસિર : હિદાયત સાહેબ આપણે બધા એમના જ છીએ..... બધું થઈ રહેશે. | ||
| Line 1,464: | Line 1,423: | ||
કરીમ : ભાઈ રામુના બાગમાં શહેરનું જે જૂનું સ્મશાન હતું એ તો હવે રહ્યું નથી. ત્યાં તો મકાનો બની ગયાં છે. | કરીમ : ભાઈ રામુના બાગમાં શહેરનું જે જૂનું સ્મશાન હતું એ તો હવે રહ્યું નથી. ત્યાં તો મકાનો બની ગયાં છે. | ||
હિદાયત : આ તો મુસીબત ઊભી થઈ. | હિદાયત : આ તો મુસીબત ઊભી થઈ. | ||
(અલીમ, કબ્બન અને તકી આવે છે) | '''(અલીમ, કબ્બન અને તકી આવે છે)''' | ||
કરીમ : અને શહેરમાં બીજો કોઈ હિંદુ પણ નથી જે કંઈક રસ્તો બતાવે. | કરીમ : અને શહેરમાં બીજો કોઈ હિંદુ પણ નથી જે કંઈક રસ્તો બતાવે. | ||
હિદાયત : અરે સાહેબ, આપણને લોકોને કંઈ ખબર પણ નથી ને કે હિંદુઓમાં શું કરતા હશે? | હિદાયત : અરે સાહેબ, આપણને લોકોને કંઈ ખબર પણ નથી ને કે હિંદુઓમાં શું કરતા હશે? | ||
| Line 1,472: | Line 1,431: | ||
તકી : મિર્ઝા સાહેબ તમે જ કંઈક સગવડ કરો. | તકી : મિર્ઝા સાહેબ તમે જ કંઈક સગવડ કરો. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : ભાઈ, મારી સમજમાં તો કશું જ નથી આવતું. તમારા લોકોની જે સલાહ હોય તે પ્રમાણે કરીએ. | સિકંદર મિર્ઝા : ભાઈ, મારી સમજમાં તો કશું જ નથી આવતું. તમારા લોકોની જે સલાહ હોય તે પ્રમાણે કરીએ. | ||
હિદાયત : ભાઈ આપણે તો એટલું જ કરી શકીએ કે પૂરા માન- સન્માન સાથે મરહૂમાને દફન કરી દઈએ. એનાથી વધારે આપણે ન કશું કરી શકીએ એમ છીએ, ન આપણા હાથની વાત છે. | હિદાયત : ભાઈ આપણે તો એટલું જ કરી શકીએ કે પૂરા માન- સન્માન સાથે મરહૂમાને દફન કરી દઈએ. એનાથી વધારે આપણે ન કશું કરી શકીએ એમ છીએ, ન આપણા હાથની વાત છે. | ||
નાસિર : પણ માઈ હિંદુ હતાં અને એમને..... | નાસિર : પણ માઈ હિંદુ હતાં અને એમને..... | ||
હિદાયત : નાસિરભાઈ આપણે બધા જાણીએ છીએ કે માઈ હિંદુ હતાં પણ કરીએ શું? હવે જો શહેરમાં સ્મશાન જ નથી રહ્યાં તો શું કરી શકાય? તમે જ કહો શું કરી શકાય? | હિદાયત : નાસિરભાઈ આપણે બધા જાણીએ છીએ કે માઈ હિંદુ હતાં પણ કરીએ શું? હવે જો શહેરમાં સ્મશાન જ નથી રહ્યાં તો શું કરી શકાય? તમે જ કહો શું કરી શકાય? | ||
(નાસિર ચૂપ થઈ જાય છે) | '''(નાસિર ચૂપ થઈ જાય છે)''' | ||
તકી : હિદાયત સાહેબની વાત બરાબર છે. મારો પણ એવો જ મત છે કે માઈના દેહને પૂરાં માન-સન્માન સાથે દફન કરવામાં આવે. એમના વારસદારોનો તો કોઈ અતો પતો છે નહીં. નહીંતર એમને બોલાવત અને એમની સલાહ માગત. | તકી : હિદાયત સાહેબની વાત બરાબર છે. મારો પણ એવો જ મત છે કે માઈના દેહને પૂરાં માન-સન્માન સાથે દફન કરવામાં આવે. એમના વારસદારોનો તો કોઈ અતો પતો છે નહીં. નહીંતર એમને બોલાવત અને એમની સલાહ માગત. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : તમને લોકોને ઠીક લાગે તે કરો..... | સિકંદર મિર્ઝા : તમને લોકોને ઠીક લાગે તે કરો..... | ||
કબ્બન : અલીમ મિયાં તમે મસ્જિદ જાઓ અને જનાજો લઈ આવો. કફનનું કાપડ..... હાજી સાહેબની દુકાન જો બંધ હોયને તો પાછળના ભાગે ગલીમાં જ એમનું ઘર છે..... એ અંદર જઈને કાપડ કાઢી આપશે..... | કબ્બન : અલીમ મિયાં તમે મસ્જિદ જાઓ અને જનાજો લઈ આવો. કફનનું કાપડ..... હાજી સાહેબની દુકાન જો બંધ હોયને તો પાછળના ભાગે ગલીમાં જ એમનું ઘર છે..... એ અંદર જઈને કાપડ કાઢી આપશે..... | ||
(અલીમ અને જાવેદ જાય છે) | '''(અલીમ અને જાવેદ જાય છે)''' | ||
તકી : માઈમાં કેટલી ખૂબીઓ હતી? મારા છોકરાને જ્યારે શીતળા નીકળ્યા ત્યારે આખી આખી રાત માઈ એના ઓશિકે બેસી રહેતાં. | તકી : માઈમાં કેટલી ખૂબીઓ હતી? મારા છોકરાને જ્યારે શીતળા નીકળ્યા ત્યારે આખી આખી રાત માઈ એના ઓશિકે બેસી રહેતાં. | ||
હિદાયત : અરે ભાઈ, માઈ જેવાં મદદગાર અને સેવાભાવી માણસ મેં તો આજ સુધી નથી જોયા. આટલી ભલી બાઈ ! કમાલ કહેવી પડે સાહેબ ! | હિદાયત : અરે ભાઈ, માઈ જેવાં મદદગાર અને સેવાભાવી માણસ મેં તો આજ સુધી નથી જોયા. આટલી ભલી બાઈ ! કમાલ કહેવી પડે સાહેબ ! | ||
| Line 1,487: | Line 1,444: | ||
નાસિર : જિંદગી જિને કે તસવ્વર સે જિલા પાતી થી | નાસિર : જિંદગી જિને કે તસવ્વર સે જિલા પાતી થી | ||
હાય ક્યા લોગ થે જો દામે અજલ મેં આએ..... | હાય ક્યા લોગ થે જો દામે અજલ મેં આએ..... | ||
(અલીમ આવે છે) | '''(અલીમ આવે છે)''' | ||
કબ્બન : મૌલવીસાહેબ શું કહેતા હતા? | કબ્બન : મૌલવીસાહેબ શું કહેતા હતા? | ||
અલીમ : કહેતા હતા કે હમણાં કંઈ જ ના કરતા. એ પોતે જ આવે છે. | અલીમ : કહેતા હતા કે હમણાં કંઈ જ ના કરતા. એ પોતે જ આવે છે. | ||
તકી : મરહૂમાના જીવનની એક એક પળ બીજાઓ માટે જ હતી. એમણે કદી પોતાના માટે કશું જ ન માગ્યું. | તકી : મરહૂમાના જીવનની એક એક પળ બીજાઓ માટે જ હતી. એમણે કદી પોતાના માટે કશું જ ન માગ્યું. | ||
(પહેલવાન આવે છે) | '''(પહેલવાન આવે છે)''' | ||
પહેલવાન : ભાઈ એને શી જરૂર હતી બીજા પાસેથી કશું પણ માગવાની? એની પાસે દલ્લો ક્યાં ઓછો હતો? | પહેલવાન : ભાઈ એને શી જરૂર હતી બીજા પાસેથી કશું પણ માગવાની? એની પાસે દલ્લો ક્યાં ઓછો હતો? | ||
(બધા પાછળ ફરીને પહેલવાનને જુવે છે. કોઈ કંઈ જવાબ નથી દેતા. બરાબર એ જ ઘડીએ મૌલવી સાહેબ આવે છે. જે લોકો બેઠા હતા એ બધા ઊભા થઈ જાય છે.) | (બધા પાછળ ફરીને પહેલવાનને જુવે છે. કોઈ કંઈ જવાબ નથી દેતા. બરાબર એ જ ઘડીએ મૌલવી સાહેબ આવે છે. જે લોકો બેઠા હતા એ બધા ઊભા થઈ જાય છે.) | ||
| Line 1,499: | Line 1,456: | ||
હિદાયત : હા જી. | હિદાયત : હા જી. | ||
મૌલાના : તમે લોકોએ શું નક્કી કર્યું છે? | મૌલાના : તમે લોકોએ શું નક્કી કર્યું છે? | ||
હિદાયત : હજુર, રામુના બાગવાળું જૂનું સ્મશાન તો હવે રહ્યું નથી અને અમને કોઈને હિંદુઓના તોર | હિદાયત : હજુર, રામુના બાગવાળું જૂનું સ્મશાન તો હવે રહ્યું નથી અને અમને કોઈને હિંદુઓના તોર તરીકા<ref>તોર તરીકા : વિધિવિધાન</ref> તો ખબર નથી. શહેરમાં એકેય હિંદુ નથી કે જેને કંઈ પૂછી શકાય. હવે આવી પરિસ્થિતિમાં અમને એ જ યોગ્ય લાગ્યું કે મરહૂમાને પૂરા માન પાન સાથે દફનાવી દેવામાં આવે. | ||
મૌલાના : શું મરહૂમા મરતાં પહેલાં મુસલમાન થઈ ગયાં હતાં? | મૌલાના : શું મરહૂમા મરતાં પહેલાં મુસલમાન થઈ ગયાં હતાં? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : જી નહીં. | સિકંદર મિર્ઝા : જી નહીં. | ||
મૌલાના : તો પછી તમે એમને દફન કેવી રીતે કરી શકો? | મૌલાના : તો પછી તમે એમને દફન કેવી રીતે કરી શકો? | ||
પહેલવાન : (ગુસ્સામાં) તો બીજું શું કરવાના? | પહેલવાન : (ગુસ્સામાં) તો બીજું શું કરવાના? | ||
મૌલાના : એ હું તમને બધાને પૂછું છું. | મૌલાના : એ હું તમને બધાને પૂછું છું. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : જનાબ અમારી સમજમાં તો કંઈ નથી આવતું. | સિકંદર મિર્ઝા : જનાબ અમારી સમજમાં તો કંઈ નથી આવતું. | ||
| Line 1,512: | Line 1,466: | ||
પહેલવાન : (ચિડાઈ જઈને) વાહ રે વાહ ! આ ખરું શીખવાડી રહ્યા છો તમે......... | પહેલવાન : (ચિડાઈ જઈને) વાહ રે વાહ ! આ ખરું શીખવાડી રહ્યા છો તમે......... | ||
મૌલાના : (એને જવાબ નથી દેતા) જુવો એ મરી ચૂક્યાં છે. એમના મય્યત (મૃતદેહ) સાથે તમારે જેવો વ્યવહાર કરવો હોય તમે કરી શકો છો. એને ચાહો તો દફન કરો..... ચાહો તો ટુકડા ટુકડા કરી નાખો. ચાહો તો પાણીમાં ડુબાડી દો..... તમે જે કરો તેની એમના પર હવે કોઈ અસર થવાની નથી. એમના ઈમાન પર કોઈ આંચ નથી આવવાની. પણ તમે એમના મય્યત સાથે શું કરો છો એનાથી તમારા ઈમાન પર ચોક્કસ જ ફરક પડવાનો..... | મૌલાના : (એને જવાબ નથી દેતા) જુવો એ મરી ચૂક્યાં છે. એમના મય્યત (મૃતદેહ) સાથે તમારે જેવો વ્યવહાર કરવો હોય તમે કરી શકો છો. એને ચાહો તો દફન કરો..... ચાહો તો ટુકડા ટુકડા કરી નાખો. ચાહો તો પાણીમાં ડુબાડી દો..... તમે જે કરો તેની એમના પર હવે કોઈ અસર થવાની નથી. એમના ઈમાન પર કોઈ આંચ નથી આવવાની. પણ તમે એમના મય્યત સાથે શું કરો છો એનાથી તમારા ઈમાન પર ચોક્કસ જ ફરક પડવાનો..... | ||
(બધા મૂંગા થઈ જાય છે) | '''(બધા મૂંગા થઈ જાય છે)''' | ||
મડદું ચાહે કોઈ પણ મઝહબનું હોય,..... એનું માન જાળવવું આપણી ફરજ છે. અને આપણે જ્યારે કોઈનો આદર કરીએ છીએ ત્યારે એનાં આસ્થા અને એના મઝહબનો અનાદર નથી કરતાને? | મડદું ચાહે કોઈ પણ મઝહબનું હોય,..... એનું માન જાળવવું આપણી ફરજ છે. અને આપણે જ્યારે કોઈનો આદર કરીએ છીએ ત્યારે એનાં આસ્થા અને એના મઝહબનો અનાદર નથી કરતાને? | ||
નાસિર : તમે સાવ સાચી વાત કહો છો મૌલાના……… | નાસિર : તમે સાવ સાચી વાત કહો છો મૌલાના……… | ||
| Line 1,519: | Line 1,473: | ||
પહેલવાન : (ગુસ્સામાં) એ ખોટી વાત છે, કુફ્ર છે. | પહેલવાન : (ગુસ્સામાં) એ ખોટી વાત છે, કુફ્ર છે. | ||
મૌલાના : પુત્તર ગુસ્સો અને અક્કલ કદી એક સાથે નથી હોતાં. (જરા વાર રહીને) તમારામાંથી એવા કેટલા લોકો છે જે એમ કહી શકે કે રતનના માએ તમારું કોઈ કામ નથી કર્યું કે તમારા પર એમના કોઈ ઉપકાર નથી? કે એમણે તમારી ખિદમત નથી કરી? | મૌલાના : પુત્તર ગુસ્સો અને અક્કલ કદી એક સાથે નથી હોતાં. (જરા વાર રહીને) તમારામાંથી એવા કેટલા લોકો છે જે એમ કહી શકે કે રતનના માએ તમારું કોઈ કામ નથી કર્યું કે તમારા પર એમના કોઈ ઉપકાર નથી? કે એમણે તમારી ખિદમત નથી કરી? | ||
(કોઈ કશું નથી બોલતા) | '''(કોઈ કશું નથી બોલતા)''' | ||
મૌલાના : જેણે તમારા બધા પર અનેક અહેસાન કર્યા, તમને બધાને પોતાનાં બાળકો ગણ્યાં એ ઓરત મરી ચૂકી છે, મોતની સોડમાં સૂઈ ગઈ છે ત્યારે તમે એને તમારી મા માનવાનો ઇન્કાર કરી દેશો? અને જો એ તમારી મા છે તો પછી એનો જે મઝહબ હતો તેનો આદર કરવો એ તમારા બધાની જ ફરજ બને છે. | મૌલાના : જેણે તમારા બધા પર અનેક અહેસાન કર્યા, તમને બધાને પોતાનાં બાળકો ગણ્યાં એ ઓરત મરી ચૂકી છે, મોતની સોડમાં સૂઈ ગઈ છે ત્યારે તમે એને તમારી મા માનવાનો ઇન્કાર કરી દેશો? અને જો એ તમારી મા છે તો પછી એનો જે મઝહબ હતો તેનો આદર કરવો એ તમારા બધાની જ ફરજ બને છે. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : તમે સાવ સાચું કહો છો મૌલાના..... આપણે મરહૂમાના ધાર્મિક રીતરિવાજ પ્રમાણે જ એનાં કફન-દફન (અંતિમ સંસ્કાર) કરવા જોઈએ. | સિકંદર મિર્ઝા : તમે સાવ સાચું કહો છો મૌલાના..... આપણે મરહૂમાના ધાર્મિક રીતરિવાજ પ્રમાણે જ એનાં કફન-દફન (અંતિમ સંસ્કાર) કરવા જોઈએ. | ||
બીજા થોડાક લોકો : હા..... હા..... એમ કરવું જ બરાબર છે. | બીજા થોડાક લોકો : હા..... હા..... એમ કરવું જ બરાબર છે. | ||
મૌલાના : | મૌલાના : ફજ્ર<ref>ફજ્રની નમાઝ : ફજરની નમાઝ = સૂર્યોદય પહેલાંની)<br>ઝોહર : બપોરની<br>અસર : સાંજની, સૂર્યાસ્ત પહેલાં<br>મગરિબ : સૂર્યાસ્ત સમયે<br>ઈશાં : સૂર્યાસ્ત પછી<br>(પાંચ નમાઝનાં નામ અને સમય)</ref>ની નમાજનો સમય થઈ ગયો છે હું મસ્જિદ જઈ રહ્યો છું. તમે લોકો પણ નમાઝ પડી લો..... નમાઝ પછી હું મિર્ઝાસાહેબના ઘરે આવીશ. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : મૌલાના સાહેબ, સૌથી મોટી મુશ્કેલી તો એ છે કે મરહૂમાને બાળવાં ક્યાં? કારણ કે જૂનું સ્મશાન તો હવે રહ્યું નથી. | સિકંદર મિર્ઝા : મૌલાના સાહેબ, સૌથી મોટી મુશ્કેલી તો એ છે કે મરહૂમાને બાળવાં ક્યાં? કારણ કે જૂનું સ્મશાન તો હવે રહ્યું નથી. | ||
હિદાયત : અને જનાબ, એ લોકોની બીજી વિધિઓ શું હોય છે એની આપણને શી ખબર? | હિદાયત : અને જનાબ, એ લોકોની બીજી વિધિઓ શું હોય છે એની આપણને શી ખબર? | ||
મૌલાના : જુવો હવે જો સ્મશાન નથી રહ્યું તો કંઈ નહીં. રાવીનો કિનારો તો છે જ. આપણે મરહૂમાની લાશને રાવીના કિનારે કોઈ વેરાન જગ્યા પર આગને સોંપી જ શકીએને? (અગ્નિસંસ્કાર) | મૌલાના : જુવો હવે જો સ્મશાન નથી રહ્યું તો કંઈ નહીં. રાવીનો કિનારો તો છે જ. આપણે મરહૂમાની લાશને રાવીના કિનારે કોઈ વેરાન જગ્યા પર આગને સોંપી જ શકીએને? '''(અગ્નિસંસ્કાર)''' | ||
કબ્બન : શું એમના મઝહબ પ્રમાણે એમ કરવું બરાબર થશે? | કબ્બન : શું એમના મઝહબ પ્રમાણે એમ કરવું બરાબર થશે? | ||
મૌલાના : બેશક. હિંદુ એમના મુર્દાઓને નદી કિનારે બાળે છે અને પછી એની રાખ નદીમાં વહાવી દે છે. | મૌલાના : બેશક. હિંદુ એમના મુર્દાઓને નદી કિનારે બાળે છે અને પછી એની રાખ નદીમાં વહાવી દે છે. | ||
| Line 1,545: | Line 1,491: | ||
કબ્બન : તો ઠાઠડી બનાવવાનું કામ તો થઈ જ શકે. તમે બધા મુરબ્બીઓ કહો તો હું વાંસ વગેરે લાવીને ઠાઠડી તૈયાર કરું. | કબ્બન : તો ઠાઠડી બનાવવાનું કામ તો થઈ જ શકે. તમે બધા મુરબ્બીઓ કહો તો હું વાંસ વગેરે લાવીને ઠાઠડી તૈયાર કરું. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : હા-હા જરૂર કર. | સિકંદર મિર્ઝા : હા-હા જરૂર કર. | ||
(કબ્બન બહાર જાય છે) | '''(કબ્બન બહાર જાય છે)''' | ||
તકી : રાવીના કિનારે બાળવા માટેનાં લાકડાં પહોંચાડવાની જવાબદારી હું લઈ શકું છું. | તકી : રાવીના કિનારે બાળવા માટેનાં લાકડાં પહોંચાડવાની જવાબદારી હું લઈ શકું છું. | ||
મૌલાના : બિસ્મિલ્લાહ..... તો તમે રાવીના કિનારે લાકડાં પહોંચાડો..... | મૌલાના : બિસ્મિલ્લાહ..... તો તમે રાવીના કિનારે લાકડાં પહોંચાડો..... | ||
(તકી પણ બહાર ચાલ્યો જાય છે) | '''(તકી પણ બહાર ચાલ્યો જાય છે)''' | ||
સિકંદર મિર્ઝા : મૌલાના મને યાદ આવે છે કે હિંદુઓ મુર્દા સાથે બીજી કેટલીક ચીજો પણ બાળે છે..... કદાચ આંબાનાં પાન? | સિકંદર મિર્ઝા : મૌલાના મને યાદ આવે છે કે હિંદુઓ મુર્દા સાથે બીજી કેટલીક ચીજો પણ બાળે છે..... કદાચ આંબાનાં પાન? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : (જાવેદને) જાવેદ બેટા, તું આંબાનાં પાન લઈ આવ. | સિકંદર મિર્ઝા : (જાવેદને) જાવેદ બેટા, તું આંબાનાં પાન લઈ આવ. | ||
| Line 1,560: | Line 1,506: | ||
મૌલાના : મિર્ઝા સાહેબ એ કામ તો ઘરમાં જ થઈ શકે. | મૌલાના : મિર્ઝા સાહેબ એ કામ તો ઘરમાં જ થઈ શકે. | ||
સિકંદર મિર્ઝા : જી હા ચોક્કસ..... હું બેગમને વાત કરું છું. | સિકંદર મિર્ઝા : જી હા ચોક્કસ..... હું બેગમને વાત કરું છું. | ||
(સિકંદર મિર્ઝા અંદર જાય છે) | '''(સિકંદર મિર્ઝા અંદર જાય છે)''' | ||
મૌલાના : નાસિર સાહેબ તમને બીજા કોઈ રિવાજ યાદ આવે છે? | મૌલાના : નાસિર સાહેબ તમને બીજા કોઈ રિવાજ યાદ આવે છે? | ||
નાસિર : હા જનાબ, અસલ ઘી નાખીને મુર્દાને બાળવામાં આવે છે અને મોટો છોકરો આગ ચાંપે છે. | નાસિર : હા જનાબ, અસલ ઘી નાખીને મુર્દાને બાળવામાં આવે છે અને મોટો છોકરો આગ ચાંપે છે. | ||
| Line 1,568: | Line 1,514: | ||
મૌલાના : હવનની ચીજોમાં શું શું હોય છે? | મૌલાના : હવનની ચીજોમાં શું શું હોય છે? | ||
નાસિર : નહીં જનાબ એ તો મને પણ નથી ખબર..... | નાસિર : નહીં જનાબ એ તો મને પણ નથી ખબર..... | ||
(સિકંદર મિર્ઝા આવે છે) | '''(સિકંદર મિર્ઝા આવે છે)''' | ||
મૌલાના : મિર્ઝા સાહેબ હવનમાં કઈ કઈ ચીજ વસ્તુ હોય છે એની તમને ખબર છે ખરી? | મૌલાના : મિર્ઝા સાહેબ હવનમાં કઈ કઈ ચીજ વસ્તુ હોય છે એની તમને ખબર છે ખરી? | ||
સિકંદર મિર્ઝા : ના, એની તો નથી ખબર..... | સિકંદર મિર્ઝા : ના, એની તો નથી ખબર..... | ||
મૌલાના : જુવો, હવે એકાદ રસ્મ (વિધિ) રહી પણ જતી હશે ને તો એનાથી કશો ફરક નથી પડતો. | મૌલાના : જુવો, હવે એકાદ રસ્મ (વિધિ) રહી પણ જતી હશે ને તો એનાથી કશો ફરક નથી પડતો. | ||
(કબ્બન ઠાઠડી લઈને આવે છે. બધા ઠાઠડી જુવે છે) | '''(કબ્બન ઠાઠડી લઈને આવે છે. બધા ઠાઠડી જુવે છે)''' | ||
મૌલાના : હવનની જે ચીજવસ્તુ બાકી રહી ગઈ છે એને મિર્ઝા સાહેબ તમે મેળવી લો. ખુદાની મરજી હશે તો આપણે દસેક વાગ્યે જનાજો લઈ જઈશું. | મૌલાના : હવનની જે ચીજવસ્તુ બાકી રહી ગઈ છે એને મિર્ઝા સાહેબ તમે મેળવી લો. ખુદાની મરજી હશે તો આપણે દસેક વાગ્યે જનાજો લઈ જઈશું. | ||
કબ્બન : મૌલાના, જનાજાની સાથે ‘રામ નામ સત હૈ, યહી તુમ્હારી ગત હૈ’ એવું કહેતાં કહેતાં જવું પડશે. | કબ્બન : મૌલાના, જનાજાની સાથે ‘રામ નામ સત હૈ, યહી તુમ્હારી ગત હૈ’ એવું કહેતાં કહેતાં જવું પડશે. | ||
મૌલાના : હા ભાઈ, એવું તો કહે જ છે.... સારું તો હું એક કલાક પછી આવું છું. | મૌલાના : હા ભાઈ, એવું તો કહે જ છે.... સારું તો હું એક કલાક પછી આવું છું. | ||
(ઊભા થાય છે) | '''(ઊભા થાય છે)''' | ||
(અત્યારસુધી પોતાના ચમચાઓ સાથે પહેલવાન એક ખૂણામાં ગુસ્સાથી રાતો પીળો થતો બધું જોતો-સાંભળતો બેસી રહેલો. બધાના ચાલ્યા ગયા પછી અચાનક ઠેકડો મારીને પહેલવાન ઊભો થઈ જાય છે અને અલીમની ગર્દન પકડી લે છે.) | '''(અત્યારસુધી પોતાના ચમચાઓ સાથે પહેલવાન એક ખૂણામાં ગુસ્સાથી રાતો પીળો થતો બધું જોતો-સાંભળતો બેસી રહેલો. બધાના ચાલ્યા ગયા પછી અચાનક ઠેકડો મારીને પહેલવાન ઊભો થઈ જાય છે અને અલીમની ગર્દન પકડી લે છે.)''' | ||
પહેલવાન : અલીમા..... હું આ નહીં થવા દઉં......... કોઈ કિંમત પર નહીં થવા દઉં........ પછી ભલે મને ..... ભલે મને............. | પહેલવાન : અલીમા..... હું આ નહીં થવા દઉં......... કોઈ કિંમત પર નહીં થવા દઉં........ પછી ભલે મને ..... ભલે મને............. | ||
(ઝાપટ મારી અલીમાની ગર્દન જકડી લે છે) | '''(ઝાપટ મારી અલીમાની ગર્દન જકડી લે છે)''' | ||
અલીમ : અરે પહેલવાન મારું ગળું તો છોડો. મેં તમારું શું બગાડ્યું છે? | અલીમ : અરે પહેલવાન મારું ગળું તો છોડો. મેં તમારું શું બગાડ્યું છે? | ||
(પહેલવાન અલીમનું ગળું છોડી દે છે.) | '''(પહેલવાન અલીમનું ગળું છોડી દે છે.)''' | ||
પહેલવાન : અરે અમે પણ જાણીએ છીએ એણે કંઈ ઠેકો નથી લીધો ઇસ્લામનો........ | પહેલવાન : અરે અમે પણ જાણીએ છીએ એણે કંઈ ઠેકો નથી લીધો ઇસ્લામનો........ | ||
અલીમ : અરે પણ એ બધું મને શું કામ સમજાવો છો? જઈને એ લોકોને કહોને ભાઈ ! | અલીમ : અરે પણ એ બધું મને શું કામ સમજાવો છો? જઈને એ લોકોને કહોને ભાઈ ! | ||
પહેલવાન : હવે કહેવા-સાંભળવા માટે બાકી શું રહ્યું છે? અલીમા મારું લોહી ઊકળી ઊઠ્યું છે..... હાથ સળવળી રહ્યા છે. કસમ ખુદાની..... આ આગ એમની એમ નથી ઠરવાની..... નથી ઠરવાની આ આગ........ | પહેલવાન : હવે કહેવા-સાંભળવા માટે બાકી શું રહ્યું છે? અલીમા મારું લોહી ઊકળી ઊઠ્યું છે..... હાથ સળવળી રહ્યા છે. કસમ ખુદાની..... આ આગ એમની એમ નથી ઠરવાની..... નથી ઠરવાની આ આગ........ | ||
(રાડ પાડી ઊઠે છે) આ મૌલવી છે.... મૌલવી? કાફિર ઓરતની પાછળ ‘રામ રામ’ કહેતો ઘૂમી રહ્યો છે. | (રાડ પાડી ઊઠે છે) આ મૌલવી છે.... મૌલવી? કાફિર ઓરતની પાછળ ‘રામ રામ’ કહેતો ઘૂમી રહ્યો છે. | ||
(એટલો તો ગુસ્સામાં છે કે બોલી જ નથી શકતો.....) | '''(એટલો તો ગુસ્સામાં છે કે બોલી જ નથી શકતો.....)''' | ||
સિરાજ : સાલ્લાઓ ગાંડા થઈ ગયા છે................. | સિરાજ : સાલ્લાઓ ગાંડા થઈ ગયા છે................. | ||
પહેલવાન : (ચીસ પાડીને) અબે સાલાઓ આ પાકિસ્તાન છે. પાકિસ્તાનની પાક (પવિત્ર) જમીન છે. એને નાપાક કરવાવાળાઓની હું પત્તર ઝીંકી દેવાનો..... છોડવાનો નથી કોઈને પણ હા..... | પહેલવાન : (ચીસ પાડીને) અબે સાલાઓ આ પાકિસ્તાન છે. પાકિસ્તાનની પાક (પવિત્ર) જમીન છે. એને નાપાક કરવાવાળાઓની હું પત્તર ઝીંકી દેવાનો..... છોડવાનો નથી કોઈને પણ હા..... | ||
અનવાર : સાલ્લો સિકંદર મિર્ઝા..... બધો માલ હડપ કરી ગયો..... | અનવાર : સાલ્લો સિકંદર મિર્ઝા..... બધો માલ હડપ કરી ગયો..... | ||
પહેલવાન : હું..... હું..... પેટ ફાડીને માલ કાઢી લાવીશ..... તમે બસ જોતા રહો..... | પહેલવાન : હું..... હું..... પેટ ફાડીને માલ કાઢી લાવીશ..... તમે બસ જોતા રહો..... | ||
</poem> | |||
{{center|'''અંતરાલ ગીત'''}} | |||
{{Block center|<poem>ગયે દિનોં કા સુરાગ<ref>સુરાગ : ચિહ્ન, નિશાની, શોધ</ref> લેકર કિધર સે આયા કિધર ગયા વો | |||
ગયે દિનોં કા | |||
અજીબ માનૂસ અજનબી થા મુઝે તો હૈરાન કર ગયા વો. | અજીબ માનૂસ અજનબી થા મુઝે તો હૈરાન કર ગયા વો. | ||
બસ એક મોતી સી | બસ એક મોતી સી છબ<ref>છબ : છટા, છબિ</ref> દિખાકર, બસ એક મીઠી સી ધુન સુનાકર | ||
સિતાર-એ- | સિતાર-એ-શામ<ref>સિતાર-એ-શામ : સાંજનો તારો</ref> બનકે આયા બરંગે ખ્વાબે સહર ગયા વો | ||
વો મૈકદે કો જગાનેવાલા, વો રાત કી નીંદ ઉડાનેવાલા | વો મૈકદે કો જગાનેવાલા, વો રાત કી નીંદ ઉડાનેવાલા | ||
યે ક્યા આજ ઉસકે જી મેં આઈ કે શામ હોતે હી ઘર ગયા વો | યે ક્યા આજ ઉસકે જી મેં આઈ કે શામ હોતે હી ઘર ગયા વો | ||
વો | વો હિજ્ર<ref>હિજ્ર : વિયોગ, વિરહ</ref> કી રાત કા સિતારા વો હમ નફસ<ref>હમ નફસ : સાથી</ref>, હમ સુખન<ref>હમ સુખન : મિત્ર</ref> હમારા | ||
સદા રહે ઉસકા નામ પ્યારા, સુના હૈ કલ રાત મર ગયા વો. | સદા રહે ઉસકા નામ પ્યારા, સુના હૈ કલ રાત મર ગયા વો.</poem>}} | ||
{{center|●}} | |||
{{dhr}}{{page break|label=}}{{dhr}} | |||
<big>{{center|'''દૃશ્ય : સોળ'''}}</big> | |||
{{Poem2Open}} | |||
'''(મંચ પર ઝાંખું અજવાળું છે. નાટકનાં તમામ પાત્રો (પહેલવાન તથા એના ચમચાઓને બાદ કરીને) રતનની માની અર્થી ઉપાડીને મંચ પર આવ્યાં છે. એકદમ ચૂપકીદી છવાયેલી છે. પછી ધીમેકથી કેટલાક લોકો કહે છે.)''' | |||
{{Poem2Close}} | |||
{{center|રામ નામ સત હૈ}} | |||
દૃશ્ય : સોળ | |||
(મંચ પર ઝાંખું અજવાળું છે. નાટકનાં તમામ પાત્રો (પહેલવાન તથા એના ચમચાઓને બાદ કરીને) રતનની માની અર્થી ઉપાડીને મંચ પર આવ્યાં છે. એકદમ ચૂપકીદી છવાયેલી છે. પછી ધીમેકથી કેટલાક લોકો કહે છે.) | |||
રામ નામ સત હૈ | |||
બીજાઓ કહે છે— | બીજાઓ કહે છે— | ||
યહી તુમ્હારી ગત હૈ | {{center|યહી તુમ્હારી ગત હૈ}} | ||
(વળી ચૂપકીદી છવાઈ જાય છે. અને જરાકવાર પછી વળી બધાં પાત્રો ‘રામ નામ સત છે, એ જ તમારી ગત છે’ બોલતાં બોલતાં ધીરે ધીરે મંચ પરથી પસાર થઈ જાય છે) | {{Poem2Open}} | ||
(મંચ પર અંધારું થઈ જાય છે. ધીમે ધીમે અજવાળું થાય છે. રાતનો સમય છે) (મસ્જિદમાં મૌલાના નમાજ પઢી રહ્યા છે. ખૂણામાં દીવો બળે છે. એક બાજુથી બુકાની બાંધીને એક માણસ હળવે હળવે અંદર ઘૂસે છે. અને એક ખૂણામાં છુપાઈ જાય છે. મૌલાના નમાજ પઢતા રહે છે. બીજી બાજુથી બુકાની બાંધીને બીજો એક માણસ ઘૂસે છે અને નમીને દીવા સુધી જાય છે. મૌલાના નમાજ પઢી લે છે અને જેવા પાછા વળવા જાય છે કે કોઈ દીવો ઠારી નાખે છે.) | '''(વળી ચૂપકીદી છવાઈ જાય છે. અને જરાકવાર પછી વળી બધાં પાત્રો ‘રામ નામ સત છે, એ જ તમારી ગત છે’ બોલતાં બોલતાં ધીરે ધીરે મંચ પરથી પસાર થઈ જાય છે)''' | ||
'''(મંચ પર અંધારું થઈ જાય છે. ધીમે ધીમે અજવાળું થાય છે. રાતનો સમય છે) (મસ્જિદમાં મૌલાના નમાજ પઢી રહ્યા છે. ખૂણામાં દીવો બળે છે. એક બાજુથી બુકાની બાંધીને એક માણસ હળવે હળવે અંદર ઘૂસે છે. અને એક ખૂણામાં છુપાઈ જાય છે. મૌલાના નમાજ પઢતા રહે છે. બીજી બાજુથી બુકાની બાંધીને બીજો એક માણસ ઘૂસે છે અને નમીને દીવા સુધી જાય છે. મૌલાના નમાજ પઢી લે છે અને જેવા પાછા વળવા જાય છે કે કોઈ દીવો ઠારી નાખે છે.)''' | |||
{{Poem2Close}} | |||
<poem> | |||
મૌલાના : કોણ છે? | મૌલાના : કોણ છે? | ||
(કોઈ જવાબ નથી આપતું) | '''(કોઈ જવાબ નથી આપતું)''' | ||
મૌલાના : કોણ છે ભાઈ? આ દીવો કોણે ઠારી નાખ્યો? | મૌલાના : કોણ છે ભાઈ? આ દીવો કોણે ઠારી નાખ્યો? | ||
(કોઈ જવાબ નથી આપતું. મૌલાના દીવા તરફ આગળ વધે છે ત્યારે જ પાછળથી ત્રીજો માણસ આવે છે. મૌલાના દિવાસળી સળગાવે છે. એમને પોતાની ત્રણેય બાજુ બુકાની બાંધેલા ત્રણ આદમી દેખાયા..... દિવાસળી ઓલવાઈ જાય છે) | '''(કોઈ જવાબ નથી આપતું. મૌલાના દીવા તરફ આગળ વધે છે ત્યારે જ પાછળથી ત્રીજો માણસ આવે છે. મૌલાના દિવાસળી સળગાવે છે. એમને પોતાની ત્રણેય બાજુ બુકાની બાંધેલા ત્રણ આદમી દેખાયા..... દિવાસળી ઓલવાઈ જાય છે)''' | ||
મૌલાના : તમે લોકો કોણ છો? | મૌલાના : તમે લોકો કોણ છો? | ||
(કોઈ જવાબ નથી દેતા. ત્રણેય એક એક ડગલું આગળ વધે છે) | '''(કોઈ જવાબ નથી દેતા. ત્રણેય એક એક ડગલું આગળ વધે છે)''' | ||
મૌલાના : મને તમારાં નામ તો કહો. | મૌલાના : મને તમારાં નામ તો કહો. | ||
(કોઈ જવાબ નથી દેતું…) | '''(કોઈ જવાબ નથી દેતું…)''' | ||
મૌલાના : તમે જે કોઈ પણ હો..... પણ છો તો મુસલમાન..... કારણ કે આખા શહેરમાં એક જ હિંદુ વૃદ્ધા હતી. જે ગઈ કાલે ગુજરી ગઈ..... તમે મુસલમાન છો ને? | મૌલાના : તમે જે કોઈ પણ હો..... પણ છો તો મુસલમાન..... કારણ કે આખા શહેરમાં એક જ હિંદુ વૃદ્ધા હતી. જે ગઈ કાલે ગુજરી ગઈ..... તમે મુસલમાન છો ને? | ||
(ત્રણેય વળી એક એક ડગલું આગળ માંડે છે) | '''(ત્રણેય વળી એક એક ડગલું આગળ માંડે છે)''' | ||
મૌલાના : આ ખુદાનું ઘર છે. અહીં બુકાની બાંધવાની શી જરૂર છે? ખુદા તો બધું જોઈ જ રહ્યો છે..... | મૌલાના : આ ખુદાનું ઘર છે. અહીં બુકાની બાંધવાની શી જરૂર છે? ખુદા તો બધું જોઈ જ રહ્યો છે..... | ||
(ત્રણેય ઝડપભેર આગળ આવે છે) | '''(ત્રણેય ઝડપભેર આગળ આવે છે)''' | ||
મૌલાના : મેં તમારું શું બગાડ્યું છે કે..... | મૌલાના : મેં તમારું શું બગાડ્યું છે કે..... | ||
(પહેલવાન ચાકૂ કાઢે છે. સિરાજ અને અનવાર મૌલાનાને જકડી લે છે) | '''(પહેલવાન ચાકૂ કાઢે છે. સિરાજ અને અનવાર મૌલાનાને જકડી લે છે)''' | ||
મૌલાના : બચાવો..... બચાવો..... બચાવો..... | મૌલાના : બચાવો..... બચાવો..... બચાવો..... | ||
(સિરાજ એમનું મોં દબાવી દે છે..... પહેલવાન મૌલાના પર કેટલી બધી વાર ચાકૂના વાર કરે છે..... મૌલાના ઢળી પડે છે. એમના જ કપડાથી પહેલવાન ચાકૂ સાફ કરે છે. અને ત્રણેય ઝડપભેર બહાર નીકળી જાય છે.) | '''(સિરાજ એમનું મોં દબાવી દે છે..... પહેલવાન મૌલાના પર કેટલી બધી વાર ચાકૂના વાર કરે છે..... મૌલાના ઢળી પડે છે. એમના જ કપડાથી પહેલવાન ચાકૂ સાફ કરે છે. અને ત્રણેય ઝડપભેર બહાર નીકળી જાય છે.)''' | ||
(થોડીક વાર પછી મંચની બેઉ બાજુથી માથું નમાવીને નાટકનાં પાત્રો મંચ પર આવે છે. ધીમે ધીમે એ બધાં મૌલાનાની લાશ પાસે આવે છે અને એકદમ જ કરુણ, ગંભીર અને પ્રભાવશાળી અવાજે ગીત ગવાય છે) | '''(થોડીક વાર પછી મંચની બેઉ બાજુથી માથું નમાવીને નાટકનાં પાત્રો મંચ પર આવે છે. ધીમે ધીમે એ બધાં મૌલાનાની લાશ પાસે આવે છે અને એકદમ જ કરુણ, ગંભીર અને પ્રભાવશાળી અવાજે ગીત ગવાય છે)''' | ||
ખાક ઉડાતે હૈં દિન રાત | </poem> | ||
મીલોં ફૈલ ગયે | {{Block center|<poem>ખાક ઉડાતે હૈં દિન રાત | ||
મીલોં ફૈલ ગયે સહરા<ref>સહરા : રણ</ref> | |||
પ્યાસી ધરતી જલતી હૈ | પ્યાસી ધરતી જલતી હૈ | ||
સૂખ ગયે બહતે | સૂખ ગયે બહતે દરિયા<ref>દરિયા : નદી</ref></poem>}} | ||
(ગીતના કરુણ અવાજની સમાંતરે પૃષ્ઠભૂમિમાંથી સ્ત્રીઓના રડવાનો અવાજ ગીતમાં સામેલ થતો જાય છે. રડવાનો અવાજ વધતો જાય છે. ધીમે ધીમે તમામ અવાજો શાંત થઈ જાય છે. મંચ પર અંધારું છવાઈ જાય છે.) | {{Poem2Open}} | ||
'''(ગીતના કરુણ અવાજની સમાંતરે પૃષ્ઠભૂમિમાંથી સ્ત્રીઓના રડવાનો અવાજ ગીતમાં સામેલ થતો જાય છે. રડવાનો અવાજ વધતો જાય છે. ધીમે ધીમે તમામ અવાજો શાંત થઈ જાય છે. મંચ પર અંધારું છવાઈ જાય છે.)''' | |||
{{Poem2Close}} | |||
{{center|● ● ●}} | |||
<hr> | |||
{{reflist}} | |||
<br> | |||
{{HeaderNav2 | |||
|previous = હેડા ગાલ્લર | |||
|next = એ જન્મ્યો જ નથી. | |||
}} | |||