નારીસંપદાઃ વિવેચન/ટૂંકીવાર્તાના ઇતિહાસમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંપાદન: Difference between revisions

{{Heading|ટૂંકીવાર્તાના ઇતિહાસમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંપાદન<br>'નવલિકા સંગ્રહ ભાગ - ૧ અને ૨' - એક અધ્યયન.|કોશા રાવલ}}

* તે સમયે એટલે કે ઇ. સ. ૧૯૨૮ ની આસપાસ એમ. એ. ના ગુજરાતી અભ્યાસક્રમમાં નવલિકા. અભ્યાસ વિષય તરીકે દાખલ થઇ હતી. વિધાર્થીઓને સ્વરૂપગત સુસ્પષ્ટ સમજ મળે તેવા ગ્રંથની આવશ્યતા પણ ઊભી થઈ હતી.

:(iii) નાટક અને નવલિકા બંનેમાં વર્ણન અને અસંબદ્ધ ઘટનાઓને બાદ કરી નાખવામાં આવે છે. પણ નાટક માત્ર સંવાદો વડે જ નિર્વહણ કરી શકે છે. જ્યારે નવલિકામાં સંવાદ ઉપરાંત ઊર્મિ, ભાવમય અનુભવો પણ નિબંધ માફક આવી શકે છે છતાં નિબંધ કરતાં પણ નવલિકા અલગ પડે છે, તે ચોક્કસ છે.

* '''વાર્તાનો વિષય :''' સંક્ષિપ્તમાં ચર્ચી શકાય તેવો વિષય પસંદ કરી વાર્તાકારો તેમાં પોતાનું આગવું દૃષ્ટિબિંદુ જોડવું જોઈએ, તેવું તેઓ માને છે. આ માટે વાર્તાકાર પાસે અભ્યાસ, અવલોકન અને સતેજ કલ્પનાશક્તિ હોવી જરૂરી જણાય છે.

* '''વાર્તાનો હેતુ :''' વાર્તાનું પ્રાણતત્ત્વ તેમના મતે બીજરૂપ વિચાર છે. ઉદ્દેશહિન વાર્તા એટલી અસરકારક બની શકતી નથી, જેટલી એક અર્થપૂર્ણ વાર્તા બની શકે છે. હેતુ પસંદગી પછી વાર્તાકાર માટે પાત્ર, વસ્તુ અને વાતાવરણ સર્જવાનું કસોટી કાર્ય હોય છે.

* '''પાત્રાલેખન :''' મોટાભાગે તો ચોક્કસ પાત્રની આકર્ષી ગયેલી વિભાવના જ વિષય પસંદગીમાં ભાગ ભજવતી હોય છે. સંઘર્ષ અને પરાકાષ્ઠા સાથે ઉઘડતી પાત્રોની વ્યક્તિગતતા નવલિકાને કસદાર બનાવી શકે છે, કારણકે નવલકથાની માફક અહિં સમગ્ર પાત્ર પરિચય આપવાનો હોતો નથી.

* '''વસ્તુસંકલના :''' યોગ્ય પ્રસંગો ચૂંટીને માત્ર કાર્યકારણરૂપ વસ્તુનું સંકલન કરવું, નવલિકાકાર માટે જરૂરી એ કારણે બની રહે છે કે નવલિકાના નાજુક કલેવર તો જ જાળવી શકાય.

* '''વાતાવરણ :''' વિષયને અનુરૂપ વાતાવરણ ઘડવું લેખક માટે આવશ્યક બની રહે છે. પ્રસંગ કે વાતાવરણ પ્રધાન વાર્તા પણ રચી શકાય, પરંતુ પાત્રપ્રધાન વાર્તા વિશેષ અસરકારક બની શકે છે.  

* '''સંવાદ :''' નવલિકાને વાસ્તવિક ઘાટ આપવામાં સંવાદ ઉપયોગી નીવડે છે. પાત્રના ભાવ, વિચાર અને ઊર્મિ વહન કરવામાં જો સંવાદ વિભાવનાથી અલગ પડી જાય તો કલાઘાતક નીવડે છે. ટૂંકા સ્વાભાવિક અને અર્થપૂર્ણ સંવાદ નવલિકાના નિર્વહણ માટે સચોટ પૂરવાર થાય છે.

* '''રસનિષ્પતિ :''' કરુણ, હાસ્ય, અદ્ભૂત, શૃંગાર... જે પણ રસ કથાકાર ને સ્પર્શવો હોય તે રસની વસ્તુ, પાત્ર અને સંવાદ દ્વારા જમાવટ કરવી જરૂરી બની રહે છે. કોઇપણ રસનો અતિરેક મેલોડ્રોમેટિક અસર ઉત્પન્ન કરે છે, જે અંતે તો કથાને જ નબળી બનાવે છે.

* '''જીવનદર્શન :''' કથાકારનું નિજી વ્યક્તિત્વ જ કથામાં પ્રાણ પૂરનાર તત્ત્વ છે. જીવનના સનાતન સત્યો અને મૂલ્યો સ્વયં કર્તાના વ્યક્તિત્ત્વ રૂપે ઉર્જિત થયા હોય ત્યારે જ તે, જે તે જીવનદર્શનને સચોટ રીતે રજૂ કરી શકે છે. જીવનદર્શન બોલકું બનવાને બદલે કથામાં ઓતપ્રોત થઈને આવવું જોઈએ.

* '''શૈલી :''' શૈલી એ આમ તો લેખકનું વ્યક્તિત્ત્વ જ છે. બૌદ્ધિકતા લાગણી શીલતા. સૌંદર્ય દૃષ્ટિ જેવા શૈલીના બળકટ તત્ત્વો પ્રથમ પંક્તિનાં સાહિત્યકારમાં અનાયાસે જોડાયેલા જોવા મળે છે.

ધનસુખલાલ મહેતાની સંપાદકશ્રીએ સંગ્રહમાં પાંચ વાર્તાઓ ગ્રંથસ્થ કરી છે. જેમાં 'સૌ સરખા' 'પ્રેમના પાયશ્ચિત', 'ભૂતનાં ભડકા' ધ્યાનપાત્ર છે. ‘સૌ સરખાં' માં લેખકે માનવમનની 'પારકે ભાણે મોટો લાડુ' અનુભવવાની વૃત્તિ પર કટાક્ષ કર્યો છે. પોતાના કરતાં અન્યોન્યને સુખી અનુભવતાં મી. મહેતા અને મગનલાલ શેઠ પરસ્પરની ઇર્ષ્યા કરતાં દુઃખી થતાં રહે છે. પરંતુ જ્યારે બન્નેને ખબર પડે છે કે સુધારાવાદી પત્ની હોવા છતાં મી. મહેતા અને ઘરરખુ પત્ની હોવા છતાં મગનલાલ શેઠ બન્ને સમદુઃખિયા જ છે. આમ, પોતાનો પત્નીને કારણે દુઃખી હોવા છતાં બન્નેમાં સમદુઃખિયા હોવાનો સમાનભાવ જે હાશકારો અનુભવાવે છે, તે હાસ્યમિશ્રિત કરુણરસને વ્યંજિત કરે છે. અન્ય વાર્તા 'પ્રેમના પાયશ્ચિત' માં વાર્તાનાયક મધુસુદનનો વાગદત્તા વાસંતીને મળવાં માટેનો તરફડાટ લેખકે રંગદર્શીપીંછીંથી આલેખ્યો છે. રૂઢિમાં જકડાયેલ ઉભય હૈયા નો તલસાટ, અને સખી કુટુંબીજનોના વાગ્બાણો સહન કરવા છતાં યથપ્તથ મળવાની નાયકની પ્રણયઉન્માદ, રસાળ શૈલીને કારણે માણવા લાયક બન્યો છે. 'હું અને સરલા' પણ તેમની ધ્યાનાર્હ વાર્તા છે. બે યુવા પ્રેમી-નાયક અને સરલાને પરસ્પરની સાથે રહેવા દેવાને બદલે, સમગ્ર ઘટનાચક્ર પોતાની જ ધરી પર ઊભું રહે તેવો શોભનાપતિ સ્નેહવદનનો દુરાગ્રહ કેવો સર્વ પર મંડાય છે તે દર્શાવી, ધ્યાન ખેંચવા માટે કંઈ પણ કરી છૂટવાની મનોવૃત્તિ પર લેખકે માર્મિક હાસ્ય નીપજાવ્યું છે. 'બીજવર' હૃદય ઝંઝાવાત પર ઉભેલી કથા છે. બીજી વાર લગ્ન કરવાં તૈયાર થયેલાં વાર્તાનાયકના મનમાં ઝળકતી મૃતપત્ની ચંદ્રિકાનું પ્રથમ દર્શન, તેની સાથે વીતાવેલી મેઘલ સાંજ અને અન્તિમ દર્શનની સ્મૃતિયાત્રા-માંહ્યરામાં પગ મૂકવાની સાથે તૂટે છે. મનની સંકુલ અવસ્થાને કારણે ઊઠતાં અવસાદને હડસેલી ઉલ્લાસના વાતાવરણમાં ક્રમને જોડાવાની નાયકની સ્થિતિ કુશળ કલાકારની અદાથી તેમણે ચીતરી છે. 'ભૂતનાં ભડકા” કરુણ પ્રણયકથા છે. અલબત્ત, લેખકે વાતાવરણ હળવાશનું જ રાખ્યું છે. વાર્તામાં સતત ખુશમિજાજ રહેતા જગમોહનની દિલની કિતાબનું એક કરૂણ રહસ્ય અનાયાસે વાર્તાનાયક પાસે ખૂલે છે, એ કાંઈક આવું છે. બાળપણથી સાથે ઉછરેલા પ્રકાશિકા અને જગમોહન અગમ્ય આકર્ષણમાં ખેંચાતાં જતા હોય છે. તેવામાં આગ લાગતાં પ્રકાશને બચાવવા જગમોહન જીવના જોખમે કુદે છે, મરણોન્મુક સ્થિતિમાં બને એકબીજા માટેની પ્રચંડ લાગણીનો એકરાર કરે છે. પરંતુ આગમાંથી બચ્યા બાદ પ્રકાશિકાના પિતા નિદર્યતાથી જગમોહનને ઘડિયાળ ભેટમાં આપે છે, જેના પર લખ્યું હોય છે : “મારા પ્રાણ બચાવવા જે ભાઈએ પોતાનો પ્રાણ જોખમમાં નાખ્યો હતો તે ભાઈ કિશોરને આમ, બળજબરીથી નામ આપાયેલા સંબંધની રીશ, જગમોહનના વાર્તાકથનમાં સ્પષ્ટ રીતે અનુભવાય છે. ભૂતકાળની આગના ભડકાંની હમેશા દઝાવતી લાહ્ય દર્શાવવા છતાં અચાનક વર્તમાનમાં પાછાં ફરતાં, પત્નીના આગમનને મસ્તીથી આવકારતો જગમોહનનો મિજાજ- વાર્તાનાં ઊંડાણને લાગણીધેલા બન્યાં વિના પણ ચોટદાર રીતે વ્યકત કરે છે. આમ, ધનસુખલાલ મહેતાને સંપાદકશ્રી પ્રથમ પંક્તિના મર્મવિદ્ ગણે છે, કારણ કે તેઓ માત્ર સ્થૂલ ભૂમિ પર હાસ્ય કે કરુણરસ નીપજાવવાને બદલે માનવસ્વભાવના ઊંડા નિરીક્ષણથી વાર્તારસને ગૂંથે છે. તેમનું હાસ્ય પણ સૂક્ષ્મરસની કોટિએ પહોંચે છે.