નારીસંપદાઃ વિવેચન/પ્રસ્તાવના

નારીસંપદાઃ સંપાદકીય

એ તો બહુ સ્પષ્ટ છે કે સર્જાતા સાહિત્ય માટે સજાગ વિવેચન અનિવાર્ય છે અને તેના માટે જોઈએ એવો નિર્ભીક વિવેચક જે રામનારાયણ પાઠક કહે છે તેમ ‘કૃતની કૃતજ્ઞતા અને અકૃતનો અસંતોષ’ બંને પ્રગટ કરી શકે. અર્વાચીન ગુજરાતી વિવેચનપ્રવાહનું અવલોકન કરતાં ખ્યાલ આવે કે વિવેચનક્ષેત્રે બહેનોનો પ્રવેશ બહુ મોડો થયો. ગાંધીજીએ સ્વાતંત્ર્યપ્રાપ્તિના સંગ્રામમાં બહેનોને પણ સાંકળી એટલું જ નહીં, સ્ત્રીશિક્ષણનો મહિમા કર્યો, પરિણામે સાહિત્ય અને કળા વિશેની અભિરૂચિ તેમ જ સમજ કેળવાઈ. સર્જનાત્મક સાહિત્યથી થયેલો પ્રારંભ વિવિધ અભ્યાસો, અધ્યયનો, સામાજિક દસ્તાવેજો વગેરે સુધી વિસ્તરે છે. જો કે આજે પણ સર્જનાત્મક સ્વરૂપોમાં બહેનોની સક્રિયતા જેટલી છે તેટલી સાહિત્યવિવેચનમાં નથી. આરંભે જ એ નોંધવું જોઈએ કે વિવેચનક્ષેત્રે જે કંઈ કલમો સક્રિય છે એ બહેનો અધ્યાપકીય કારકિર્દી સાથે જોડાયેલાં છે એટલે કે એમની ફરજના એક ભાગરૂપે એમની પાસેથી થોડીઘણી વિવેચનાઓ મળે છે. એમાંય પીએચ. ડી. નિમિત્તે થયેલા શોધકાર્ય પુસ્તકરૂપે પ્રગટ થાય એ એમનું પહેલું વિવેચનનું પુસ્તક બને છે. કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં અધ્યાપક ન હોય એવાં બહેનો પાસેથી વાર્તા, નવલકથા કે કવિતા તો મળે છે, વિવેચન કેમ નથી મળતું એ પ્રશ્ન આજે ય એટલો જ પ્રસ્તુત છે. આજે એકવીસમી સદીના બીજા દાયકાના આરંભનાં વર્ષો છે ત્યારે ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય અને વિવેચનમાં કેટલાં બધાં પરિવર્તનો આવી ગયા છે. આ પરિવર્તનો બહેનોએ કરેલા વિવેચનમાં પણ દેખાય છે. અહીં માત્ર એનું વિહંગાવલોકન છે. આનંદ એ વાતનો થાય કે કેટલાક એવા વિવેચનગ્રંથો મળે છે જે કોઈ ને કોઈ રીતે નોંધ માગી લેનારા છે. વિવેચકની સજ્જતાનો એમાં સંતોષકારક હિસાબ મળ્યો છે. જૂની પેઢીના અને નવી પેઢીના અભ્યાસીઓ બંને પાસેથી ભલે થોડાં પણ વિત્તશાળી વિવેચનપુસ્તકો મળ્યાં છે. ગુજરાતી વિવેચનક્ષેત્રે મહિલાઓનું પ્રદાન જોઈએ તો સૌપ્રથમ હીરાબહેન પાઠકનું નામ મૂકવું પડે. 1939માં પ્રગટ થયેલો ગ્રંથ ‘આપણું વિવેચનસાહિત્ય’ રા. વિ. પાઠકના માર્ગદર્શનમાં પીએચ. ડી. નિમિત્તે થયેલા સંશોધનનો ગ્રંથ છે પણ તેનું અનેક દ્રષ્ટિએ મહત્વ છે. અહીંયા તેઓ ગાંધીયુગ સુધી થઈ ગયેલી ગુજરાતી વિવેચનપ્રવૃત્તિનો ઐતિહાસિક આલેખ આપે છે. રા. વિ. પાઠક સુધીના વિવેચનને તત્કાલીન તેમ જ સાંપ્રત વિવેચનની વિભાવના સાથે અવલોક્યું છે. તેમાં હીરાબહેનનું આ નિરીક્ષણ તત્કાલીન વિવેચનપ્રવૃત્તિનો જાણે કે સાર રજૂ કરે છે. તેઓ નોંધે છે કે – “આપણું વિવેચનસાહિત્ય સ્વલ્પ પણ ઉણું નથી કે અકિંચન નથી....નર્મદે સારી ઘગશથી વિવેચનસાહિત્યનું પ્રસ્થાન કર્યું. નવલરામે શાસ્ત્રીય આલોચના બક્ષી. મણિલાલે શુધ્ધતાના સંસ્કાર કરાવ્યા. રમણભાઈએ પશ્ચિમનું દ્રષ્ટિબિંદુ આપ્યું. નરસિંહરાવે પ્રખર શાસ્ત્રીયતા સોંપી, શ્રી આનંદશંકરે તેને ગૌરવાન્વિત કર્યું, શ્રી બ. ક. ઠાકોરે વીર્યવાન ઓજસવંતુ બનાવ્યું. શ્રી મુનશીએ વેગ અને શ્રી પાઠકે મનન દીધાં અને અન્ય વિવેચકો તેને પગભર કરી રહ્યા છે. હવે તેને પોતાના આશ, અભિલાષ, વ્યક્તિત્વ અને ધ્યેય છે. તે સહેજ ઊણું નથી.” તેમના અન્ય વિવેચનસંગ્રહો ‘કાવ્યભાવન’માં વિશેષતઃ કાવ્યચર્ચાના અને ગુજરાતી કવિઓની કવિતા વિશેના લેખો છે. ‘વિદ્રૂતિ’ અને ‘પરિબોધના’માં ગુજરાતી કવિતા, નવલકથા અને વાર્તાઓ વિશેના અભ્યાસલેખો છે. તેમની પાસેથી સિદ્ધાંતચર્ચાના લેખો પણ મળે છે રા. વિ. પાઠકના જ બીજા વિદ્યાર્થી સુસ્મિતા મ્હેડનું પણ વિવેચનક્ષેત્રે મહત્વનું પ્રદાન છે. ‘નરસિંહરાવ દિવેટીયાઃ એક અધ્યયન’ પીએચ. ડી. નિમિત્તે થયેલું વિવેચનકાર્ય તેમાં નરસિંહરાવના સર્જક તરીકેના વિવિધ પાસાંઓની વિગતે ચર્ચા કરી છે. આ મહાનિબંઘ તેમની વિવેચક તરીકેની ઐતિહાસિક સૂઝ અને દીર્ઘદ્રષ્ટિનો પરિચય કરાવે છે. ત્યાર બાદ તેમની પાસેથી વિવેચનના પુસ્તકો ‘ગુજરાતી સાહિત્યનો પરિચય’ અને ‘અધિગમ’ મળે છે. તેમાં જે-તે સાહિત્યના સાંપ્રત વિષયો, પ્રવાહદર્શનના લેખોમાં મુનશી, સુંદરમ્ વિષયક લેખો ધ્યાન ખેંચે છે ‘ગુજરાતી સાહિત્યનાં સ્વાતંત્ર્યોત્તર વહેણો’ લેખમાં તેમણે મુખ્ય સ્વરૂપોને ધ્યાનમાં રાખીને અવલોકન કર્યું છે. ભારતીબહેન વૈદ્ય પીએચ. ડી.ના અભ્યાસ નિમિત્તે ‘મધ્યકાલીન રાસસાહિત્ય’ વિષય પર સંશોધન કરે છે અને ‘રાસસાહિત્ય’ નામે તે પુસ્તકરૂપે પ્રગટ થાય છે ત્યારે આખુ પુસ્તક નાગરી લિપિમાં છે તેનું કારણ આપતા નોંધે છે કે “ભારતની અન્ય ભાષાઓના વાચકો માટે નાગરી લિપિમાં છાપેલું ગુજરાતી પુસ્તક.” તેમાં ઊંડાણપૂર્વક આ સ્વરૂપનાં વિવિધ સ્તરોની ચર્ચા કરી છે. પારસી પ્રજાની સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યનાં અભ્યાસી વિવેચક પેરીન દારા ડ્રાઈવર પાસેથી ‘સત્તરમા શતકના પારસી કવિઓએ રચેલી ગુજરાતી કવિતા’ ખંડ 1 અને ખંડ 2 તેમ જ ‘ગુજરાતમાં પારસીઓનું આગમન અને તેમનો ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં ફાળો’ એ બે મહત્ત્વના ગ્રંથો મળે છે. તેમણે પારસીઓના પૂર્વકાલીન ઇતિહાસને સ્પષ્ટ કરી દરેક કાવ્યના મૂળ આધાર, કથાવસ્તુ, તેમાં કવિએ કરેલ પરિવર્તન અને તે તે કૃતિઓની સાહિત્યિક મૂલ્યવત્તા આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. હંસાબહેન પટેલ પાસેથી પીએચ. ડી.ના સંશોધન નિમિત્તે ‘આખ્યાનયુગનો સાહિત્યપ્રવાહ’ તો સ્નેહલતા મહેતા પાસેથી બાલાશંકર કંથારિયાના જીવનકવનને આલેખતો મહાનિબંધ ‘બાલાશંકરઃ એક અધ્યયન’ મળે છે. સમાજશાસ્ત્રના અધ્યાપિકા સુધા રમણલાલ દેસાઈએ ગુજરાતી તેમ જ અંગ્રેજીમાં લેખન કર્યું છે. તેમનું પીએચ. ડી.નું સંશોધનકાર્ય અંગ્રેજી ગ્રંથ ‘અ મિડિયેવલ ફોર્મ ઑફ એશ્યન્ટ ઈન્ડિયન ડ્રામેટિક આર્ટ’માં કર્યું છે. પરિષદપ્રકાશિત ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ ગ્રંથ 2માં ‘લોકનાટ્ય : ભવાઈ’ વિશેનો વિસ્તૃત લેખ તેમ જ ‘ગુજરાતી લોકસાહિત્યમાળા’માં ભવાઈના બે પ્રચલિત વેશો ‘હમીર રત્ના’ અને ‘મણીબા સતી’ વિશેના આ લેખોમાં તલસ્પર્શી વિચારણા અને સઘન અભ્યાસ જોઈ શકાય છે. જાણીતા ઇતિહાસકાર શિરીન મહેતા પાસેથી છેક એકવીસમી સદીમાં ગુજરાતમાં નારીચેતના અને વંચિત મહિલાઓનો પડકાર જેવો મૂલ્યવાન ગ્રંથ મળે છે. આ ગ્રંથમાં તેમણે વિસ્તૃત સંશોધન કરીને ગુજરાતના બહેનોની સામાજિક ચેતના, એમની આગવી ઓળખ અને શહેરી તેમ જ ગ્રામીણ બહેનોનો ઇતિહાસ આલેખ્યો છે. મુખ્યત્વે વિવેચન અને અનુવાદને પોતાનું કાર્યક્ષેત્ર બનાવનાર અંગ્રેજીના અધ્યાપક અનિલા દલાલ પાસેથી ગુજરાતી વિવેચનપરંપરાને સમૃદ્ધ કરે એવા પુસ્તકો મળે છે. બંગાળી અને અંગ્રેજીના સઘન પરિચયથી તેમના વિવેચનગ્રંથો ‘દેશાન્તર’, ‘દર્પણનું નગર’. ‘અન્વેષણ’ આદિમાં એક સાતત્યથી બંગાળીના રવીન્દ્રનાથ, જીવનાનંદદાસ આદિની કૃતિઓ વિશેના તેમ જ પશ્ચિમના અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, સ્પેનિશ, જર્મન, રશિયન ભાષાના સર્જકોને એમની કૃતિઓ વિશેના ઝીણા ને ચોકસાઈવાળા અભ્યાસો તુલનાત્મક અધ્યયનને પોષક બન્ચાં છે. ‘રવીન્દ્રનાથ અને શરદચંદ્રના કથાસાહિત્યમાં નારી’ એ તેમનો પહેલો વિવેચનસંગ્રહ 1979માં પ્રકાશિત થયો જેમાં બંને લેખકોના નારીપાત્રોનું વિશ્લેષણ અને તુલના છે. ‘માનુષીઃ સાહિત્યમાં નારી’માં તેમણે પ્રાચીન ભારતીય કથાસાહિત્યમાં, શેક્સપિયર અને ઈબ્સનનાં તેમ જ આધુનિક ભારતીય તેમાં ય ખાસ તો બંગાળી અને ગુજરાતી કથાસાહિત્યમાં તેમને પ્રભાવિત કરી ગયેલાં નારીચરિત્રો વિશે વીગતપૂર્ણ અભ્યાસ રજૂ થયો છે. પાત્રોની આંતરચેતનાનું નિરૂપણ તો પહેલેથી જ સાહિત્યમાં થતું હતું પણ વીસમી સદીમાં આધુનિક નવલકથાની કથનરીતિ તરીકે તે કેવી રીતે પ્રયોજાય છે તેની વિશદ ચર્ચા ‘ચેતનાપ્રવાહાંકિત નવલકથા’માં મળે છે. તેમણે પાશ્ચાત્ય કથાસાહિત્યની ભૂમિકામાં ચેતનાપ્રવાહપદ્ધતિની મહત્ત્વની કૃતિઓની ચર્ચા દ્વારા સિદ્ધાંતસમીક્ષા કરી છે તેમ જ ગુજરાતી નવલકથા, ટૂંકીવાર્તામાં આંશિક રીતે પણ આ પદ્ધતિ ક્યાં ક્યાં પ્રયોજાઈ છે એનો પણ આલેખ મળે છે. ‘નિવેદન’માં સાહિત્યમાં આદાનપ્રદાન મહત્ત્વનો લેખ છે. આદાનપ્રદાનની સંકુલ પ્રક્રિયાને એલિયટના વિશેષ સંદર્ભમાં સમજાવીને લેખિકા સાહિત્યમાં આદાનપ્રદાનનું મહત્ત્વ સ્થાપી આપે છે. રવીન્દ્રનાથના સ્વાધ્યાયી અનિલાબહેન પાસેથી આ ગ્રંથમાં પણ એક યા બીજી રીતે રવીન્દ્રનાથની સર્જક પ્રતિભાને વિષય બનાવતા લેખો સાંપડે છે. આ વિવેચનસંગ્રહોમાં ગુજરાતી, બંગાળી, અને અંગ્રેજી તેમ જ યુરોપીય સાહિત્યના વાચનથી પરિષ્કૃત થયેલી દ્રષ્ટિ જોઈ શકાય છે. પોતાનો મત તેઓ પૂર્વગ્રહ વિના, વિશદ અને પ્રવાહી શૈલીમાં ભાવક સામે મૂકી આપે છે. આસ્વાદકેંન્દ્રી મૂલ્યાંકનરીતિ, ઊંડી અભ્યાસશીલતા તેમ જ તુલનાત્મક દ્રષ્ટિ તેમના વિવેચનનો વિશેષ છે. ઈલાબહેન પાઠક પણ અંગ્રેજીના અધ્યાપક. તેમના વિવેચનસંગ્રહ ‘પાશ્ચાત્ય ટૂંકીવાર્તા’માં ટૂંકીવાર્તાના ઉદભાવક પરિબળો અને તેના વિકાસની ચર્ચામાં તેમનું સઘન વાચન અને ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ જોઈ શકાય છે. ‘અવાજ’ સંસ્થા દ્વારા સ્ત્રીઓના પ્રશ્નો માટે અવાજ ઉઠાવનાર ઈલાબહેન પાઠક પાસેથી નારીકેન્દ્રી પુસ્તકો મળે છે ઉપરાંત જુદા જુદા સામયિકોમાં તેમના લેખો પ્રગટ થયા છે. તેમનો નારીવાદી સાહિત્ય અને સાહિત્યમાં નારી લેખ નારીવાદને સમજવા માટે મહત્ત્વનો બને છે. તેમનું સ્પષ્ટ મંતવ્ય છે કે – કોઈએક કૃતિને નારીવાદી વિશેષણથી ઓળખાવવાની જરૂર નહીં. અને સાહિત્યના કોઈ વિભાગને નારીવાદી કહેવાની આવશ્યકતા પણ નથી. પ્રસ્તુત લેખમાં નારીવાદને અનુઆધુનિક યુગની મુખ્ય વિચારધારા તરીકે ઓળખાવી તેઓ નારીવાદની લાક્ષણિકતા તારવી આપે છે. ઉત્તમ વાર્તાકાર હિમાંશી શેલત પણ અંગ્રેજીના અધ્યાપક છે. ‘પરાવાસ્તવવાદ’ પુસ્તિકામાં તેમનો વિસ્તૃત અભ્યાસ જોવા મળે છે. ‘ગુજરાતી કથાસાહિત્યમાં નારીચેતના’ પુસ્તિકામાં તેમનો મૌલિક અને તાજગીભર્યો અભિગમ ધ્યાન ખેંચે છે. ઇતિહાસના અધ્યાપિકા શિરીન મહેતા પાસેથી મૂલ્યવાન ગ્રંથ ગુજરાતમાં નારીચેતના અને વંચિત મહિલાઓનો પડકાર મળે છે તેમાં તેમણે વિસ્તૃત સંશોધન કરીને ગુજરાતના બહેનોની સામાજિક ચેતના, એમની આગવી ઓળખ અને શહેરી તેમ જ ગ્રામીણ વર્ગની બહેનોનો ઇતિહાસ આલેખ્યો છે. ‘ફાર્બસ ગુજરાતી સભા’ સામયિકના વર્ષો સુધી સંપાદક રહેલા મંજુબહેન ઝવેરીના ફાર્બસમાંના સંપાદકીય લેખો તેમાંની વૈચારિક સમૃદ્ધિને કારણે નોખી ભાત પાડે છે. આ લેખો ‘નીરખને’ અને ‘પ્રતિસાદ’ નામના બે પુસ્તકોમાં પ્રકાશિત થાય છે. ઉપરાંત ‘ગાંધીજીઃ આરપાર વીંધતું વ્યક્તિત્વ’ પુસ્તકમાં ગાંધીજીને નોખી રીતે નિરૂપ્યા છે. સાહિત્ય ઉપરાંત વિજ્ઞાન જેવાં ક્ષેત્રો ને અન્ય કલાઓ કે શાસ્ત્રોને પણ વિચાર-વિશ્વના સીમાડામાં આવરી લેતા આ લેખો લેખિકાના વિચારવિશ્વની વ્યાપકતાના દ્યોતક છે. ચર્ચિત મુદ્દાને શક્ય તેટલા દ્રષ્ટિબિંદુથી તપાસવા તેઓ વિવિધ વિચારકોના મંતવ્યોને આવરી લે છે. આવી તાસીર ધરાવતાં પુસ્તકો ગુજરાતી ભાષામાં અલ્પ પ્રમાણમાં મળે છે ત્યારે, મંજુબહેનના આ પુસ્તકો ગુજરાતી વિવેચનને સમૃદ્ધ બનાવે છે. અહીં પસંદ કરેલ લેખ ‘સર્જનાત્મક સાહિત્ય અને કલામાં પુરાકથાકીય વિષયો’માં તેઓ જોસેફ કેમ્પબેલના લેખ ‘માયથોલોજિકલ થીમ ઈન ક્રિયેટીવ લિટરેચર એન્ડ આર્ટ’માં વ્યક્ત થયેલા વિચારોને ગુજરાતીમાં સુસંગત રીતે મૂકી આપે છે. હીરાબહેન પાઠક પછી ભારતી દલાલ પાસેથી વિવેચનનું વિવેચન મળે છે. તેમના મહાનિબંધ ‘કથાસાહિત્યનું વિવેચન’માં ગુજરાતી નવલકથાસાહિત્યની પ્રતિનિધિરૂપ વિશિષ્ટ કૃતિઓનાં વિવેચનના સંદર્ભમાં કેટલીક પાયાની સમસ્યાઓની રૂપવાદી દ્રષ્ટિએ રીતે તપાસ કરી છે. ‘નવલકથાની નવી ધારા’ પ્રકરણમાં તેમણે શ્રીકાન્ત શાહની ‘અસ્તી’, મધુ રાયની ‘ચહેરા’, રઘુવીર ચૌધરીની ‘અમૃતા’, રાવજી પટેલની ‘અશ્રુઘર’ નવલકથાના વિવેચનોનું કડક નિરીક્ષણ-પરીક્ષણ કર્યું છે. તેમાંથી અહીં ‘અશ્રુઘર’ વિશેના વિવેચનની ચર્ચાનો સમાવેશ કર્યો છે. કાવ્ય ક્ષેત્રે વિવેચન બહુ ઓછા વિવેચકો પાસેથી મળે છે. તેમાં દક્ષા વ્યાસનો પીએચ. ડી. ના સંશોધન નિમિત્તે થયેલો અભ્યાસ ‘સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી કવિતાઃ પરિદર્શન’માં સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી કવિતાને પામવાની સમગ્રદર્શી દ્રષ્ટિ જોવા મળે છે. ત્યાર પછીના વિવેચનસંગ્રહોમાં કાવ્યલક્ષી વિવેચનનો વિસ્તાર જોવા મળે છે. ‘સૌંદર્યલક્ષી કવિઓ’માં પાંચમા દાયકાના ચાર પ્રમુખ કવિઓ રાજેન્દ્ર શાહ, નિરંજન ભગત, ઉશનસ્ અને જયંત પાઠકની કાવ્યપ્રવૃત્તિનું તેમણે ઝીણવટપૂર્વક અને વિગતે નિરીક્ષણ કર્યું છે. અન્ય વિવેચનસંગ્રહોમાં પણ એમની અભ્યાસપૂત દ્રષ્ટિનું પ્રતિબિંબ ઝીલાયેલું જોવા મળે છે. તેમનું વિશિષ્ટ પ્રદાન ‘ગામીત જાતિઃ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક અધ્યયન’ અને ‘ચૌધરી બોલી અને સંસ્કૃતિઃ એક અભ્યાસ’ પુસ્તકો છે. આજે હજી ય આપણું આદિવાસી બોલીઓનું સાહિત્ય સંશોધનોની રાહ જુએ છે ત્યારે અહીં લીધેલ તેમનો અભ્યાસલેખ મહત્ત્વના વિષય પર પ્રકાશ ફેંકે છે. જયા મહેતા પાસેથી વિવેચનના ત્રણ પુસ્તકો ‘મનોગત’, ‘કાવ્યઝાંખી’, ‘-અને અનુસંધાન’ મળે છે. તેમાં તેમની વિવેચક તરીકેની નિષ્ઠા અને તટસ્થતા જોઈ શકાય છે. પ્રસ્તુત લેખમાં તેમણે મરાઠી કવિ ઇન્દિરા સંતની કવિતાની લાક્ષણિકતાઓની ચર્ચા કરી છે. માલા કાપડિયા ‘સુરેશ જોષીની સર્જનયાત્રા’ પુસ્તકમાં ‘સુરેશ જોષીની કાવ્યવિભાવના’ની વિગતે ચર્ચા કરે છે. છેલ્લે તેઓ મહત્ત્વનું તારણ આપે છે. – પશ્ચિમપરસ્તીનો આક્ષેપ કરનારા જો આ કાવ્યવિભાવનાને વિગતે તપાસે તો મુખ્યતઃ તેના બીજમાં સંસ્કૃત કાવ્યમીમાંસા જ છે. પરંતુ તેમનું વિચારવૃક્ષ આકાશના અનેક દેશોના તેજ-હવા-પાણીને ઝીલતું વિસ્તર્યું છે. વળી માત્ર શુષ્ક શાસ્ત્રચર્ચા જ નહીં, સાહિત્યના-કાવ્યના સજીવ સંસ્પર્શથી ઉત્પન્ન થયેલી તેમની દ્રષ્ટિ છે એ પણ આ વિભાવનામાં સ્પષ્ટ છે. ગીતા પરીખ પાસેથી ‘સિત્તેર ગુજરાતી કવયિત્રીઓ’ તેમ જ ‘કાવ્યસ્પંદિતા’ પુસ્તક મળે છે. તેમાં તેઓ ઉદાહરણો સાથે જે-તે કવયિત્રીનો પરિચય કરાવે છે તેનું દસ્તાવેજી મૂલ્ય છે. નલિની માડગાંવકરના ‘કવિતાના ઉંબરેથી’ તેમ જ ‘કવિતાના સાન્નિધ્યમાં’ વિવેચનસંગ્રહોમાં કાવ્યસંગ્રહોની સઘન રીતે થયેલી સમીક્ષાઓ છે. ઉષા ઉપાધ્યાય પાસેથી મુખ્યત્વે કાવ્યવિવેચન મળે છે. સાથે વિવિધ સ્વરૂપોની કૃતિઓના અવલોકનો પણ તેમની પાસેથી મળે છે. કૃતિના મર્મ સુધી પહોંચવું અને મિતાક્ષરી કથન કરવું એ તેમના વિવેચનની વિશેષતા છે. નીતા ભગતના લઘુગ્રંથ ‘રૂપરચનાવાદ’માં રૂપરચના અને રૂપરચનાવાદની સમગ્રદર્શી ચર્ચાવિચારણા થઈ છે. રૂપરચના પૂર્વેના વિભાવની સમુચિત ભૂમિકા સાથે, ગુજરાતી વિવેચનમાં રૂપરચના કે તેની નજીકના સંકેતોનો ઇતિહાસ તેમણે તપાસ્યો છે. બે ગુજરાતી કાવ્યકૃતિઓના દ્રષ્ટાંતોથી રૂપરચના પ્રક્રિયાની – કૃતિભાવનની તપાસનો નમૂનો પણ અહીં મળે છે. સંધ્યા ભટ્ટના વિવેચનસંગ્રહોના ત્રણેય ગ્રંથોમાં કાવ્યસંગ્રહોની સમીક્ષા વિશેષ ધ્યાન ખેંચે છે. અર્વાચીન કવિતાની સરખામણીએ મધ્યકાલીન કવિતાના અરૂઢ પ્રદેશો ખેડવાનું કૌવત નહિવત્ થતું જાય છે ત્યારે નૂતન જાનીનો ગ્રંથ ‘મધ્યયુગીન ભારતીય કવિતા’ આવકાર્ય બને છે. આ ગ્રંથમાં ગુજરાતી કવિયત્રી મીરાંની સાથે હબ્બાખાતુન, લલ્લેશ્વરી, અરણિમાલ જેવી ત્રણ કાશ્મીરી કવયિત્રીઓની રચનાઓને ચર્ચે છે. કાશ્મીરી કવયિત્રી ખાસ જાણીતા ન હોઈને વિગતે જીવનલક્ષી માહિતી મુકાઈ છે. રચનાઓને અનુવાદિત કરીને સંપાદિત કરી છે. આમ, આ સંપાદન-વિવેચનનો નમૂનો બને છે. ઈલા નાયક ટૂંકીવાર્તાના અભ્યાસી વિવેચક છે. તેમની પાસેથી ‘આધુનિક ટૂંકીવાર્તામાં કપોલકલ્પનાનો વિનિયોગ’ જેવા મહત્ત્વના વિષય પર વિવેચનનું પુસ્તક મળે છે. સાહિત્યમાં પ્રાચીન સમયથી દેખાતું કપોલકલ્પનાતત્ત્વ આધુનિક ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તામાં કઈ રીતે પ્રયોજાયું, તેના વિધેયાત્મક અને નિષેધાત્મક પરિણામો કેવા આવ્યાં તેનો વાર્તાના વિશ્લેષણાત્મક નિદર્શનો દ્વારા અહીં પરિચય કરાવ્યો છે. કપોલકલ્પનાની વિભાવના આપી, સ્વરૂપ અને કાર્યની સ્પષ્ટતા કરી છે. તેમ જ કપોલકલ્પના ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તામાં કેવી રીતે પ્રયોજાઈ છે તેનો આલેખ છે. ત્યારબાદ ટૂંકીવાર્તા તેમના અભ્યાસ અને રસનું ક્ષેત્ર બને છે. ‘વિશેષ’, ‘કથાશ્લેષ’, ‘ગદ્યાન્વય’ મુખ્યત્વે તેમના સમીક્ષાલેખોના સંચયો છે. ત્રણેયમાં સાંપ્રત ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાની ગતિવિધિનો આલેખ મળી રહે એવા અને એટલા ટૂંકીવાર્તાવિષયક લેખો છે. આ સમયના મહત્વના વિવેચક, સંપાદક, અનુવાદક શરીફા વીજળીવાળા પાસેથી મુખ્યત્વે ટૂંકી વાર્તાને કેન્દ્રમાં રાખીને વિવેચન થયું છે. પૂરી સજ્જતાથી તેમણે નિર્ભીક વિવેચના આપી છે. ‘વાર્તાસંદર્ભ’માં મોટેભાગે વાર્તાસંગ્રહોની સમીક્ષા છે. ગુજરાતીની જ નહીં, ભારતીય કથાસાહિત્યના સામાજિક-રાજકીય સંદર્ભોમાં જીવનસંઘર્ષને આલેખતી કૃતિઓમાંની મનુષ્યવેદનાને અસરકારક રીતે આલેખી આપવામાં રસ છે. ‘સંપ્રત્યય’માં આત્મકથા, નવલકથા, પ્રવાસ, જીવનકથા, નાટક જેવા વિવિધ સ્વરૂપોની કૃતિઓના લાંબી લેખણે કરેલા આસ્વાદ છે. ‘વિભાજનની વ્યથા’માં વિભાજનને કેન્દ્રમાં રાખીને લખાયેલી કૃતિઓ વિશે વિસ્તારપૂર્વક વિચારણા છે. મીનળ દવેએ ‘સાહિત્યઃ સમાજનો આયનો’માં ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તા વિશે બહુ વિસ્તારથી ઘણાબધાં દ્રષ્ટિકોણોને આવરી લઈને વિચાર્યું છે. તેમણે આ ચર્ચા કરવા માટે ગુજરાતના સમાજજીવન, સાંસ્કૃતિક જીવનનો અભ્યાસ કરી ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાઓના નિર્દેશો સાથે વ્યાપક ચર્ચા કરી છે. પન્ના ત્રિવેદીએ તેમના વિવેચનસંગ્રહોમાં ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાની વૈશ્વિકીકરણ, નારીચેતના, યુવાજગત, જેવા વિવિધ દ્રષ્ટિકોણથી તપાસ કરી છે. તેઓ ‘અંધારિયો ખંડ’ લેખમાં નારીચેતનાને પ્રગટાવતી વાર્તાઓ સાથે અંધારિયા ખૂણાઓનું પ્રતિબિંબ જે રીતે ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તામાં ઝિલાયું છે તેને દ્શ્યમાન કરી આપે છે. પારુલ કંદર્પ દેસાઈ ‘ગ્રંથચર્યા’માં ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાસંગ્રહોના વિવેચનો વધારે છે સાથે પરદેશીય અને પરપ્રાંતીય કૃતિઓની સમતોલ સમીક્ષા આપે છે. આ ઉપરાંત નોંધપાત્ર વિવેચનગ્રંથોનું વિવેચન પણ અહીં થયું છે. લોકસાહિત્યના જે આછાપાતળા અભ્યાસ આપણે ત્યાં થાય છે એમાં સરૂપ ધ્રુવે તેમના મહાનિબંધ ‘મોટિફનો અભ્યાસ અને કેટલીક પસંદિત ગુજરાતી લોકકથાઓમાં તેની તપાસ’ આપ્યો છે તેમાં લોકકથાનું અંતસ્તત્વલક્ષી અધ્યયન અને તેમાં અંકાયેલું, મોટિફનું મહત્ત્વ, મોટિફનું કાર્યક્ષેત્ર, વગેરે બાબતોની ઝીણવટભરી તપાસ કરી છે પણ તે પુસ્તક રૂપે મળતો નથી. તેમણે ‘ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રગતિશીલતાની ખોજ’માં પ્રગતિશીલ સાહિત્યની વિભાવના સ્પષ્ટ કરી ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રગતિશીલતાનો પ્રારંભ અને એકવીસમી સદીમાં આધુનિક-અનુઆધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યમાં આવિષ્કાર પામેલી પ્રગતિશીલતાનો સુરેખ આલેખ આપ્યો છે. પિનાકિની પંડ્યા પાસેથી ‘મોટિફઃ ભારતીય અને આઈરિશ લોકકથા સાહિત્ય સંદર્ભે’ અને ‘મોટિફઃ મધ્યકાલીન કથાસાહિત્યસંદર્ભે’ જેવા બે મહત્વના ગ્રંથો મળે છે. તેમણે વિવેચન અને સંશોધનની શિસ્ત કામે લગાડીને મોટિફને અનેક સંદર્ભો સાથે ખોલી આપી છે. તેમણે મોટિફની સિદ્ધાંતચર્ચા સંદર્ભિત કથાઓના ઉદાહરણો સાથે કરી છે. કોઈએક મુદ્દાને પકડીને તેના અનેક સંદર્ભો, અવતરણો અને ઉદાહરણો મૂકવાનો પરિશ્રમ તેમણે કર્યો છે. સંજના પરમારનો ‘લોકગીત અને સમાજશાસ્ત્ર’ પણ આ દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વનો લેખ બને છે. તેઓ બંનેને પૂરક ગણે છે કારણ કે લોકગીતોમાં જન્મથી મૃત્યુ સુધીના દરેક પ્રસંગો તેમ જ સામાજિક માન્યતાઓ, પરંપરા, રીતરીવાજો વગેરેનું આલેખન થાય છે. જાણીતા નવલકથાકાર, વાર્તાકાર સરોજ પાઠક પાસેથી નાટ્યવિવેચનનું એક પુસ્તક ‘કર્ટનકોલ’ મળે છે. ‘ગુજરાતમિત્ર’માં ચાલતી કોલમ ‘કર્ટનકૉલ’માં પ્રસિદ્ધ થયેલાં 29 ભજવાયેલાં નાટકોની સમીક્ષાલેખોનો આ સંચય છે. ‘કર્ટનકૉલ’ના ‘કર્ટનરેઈઝર’માં તેમણે કહ્યું છે કે – નાટ્યવિવેચક હોવાનો કોઈ મોટો દાવો આ નથી. આ લખાણો પ્રધાનતઃ નાટ્યપ્રવૃત્તિનો આસ્વાદમૂલક પરિચયાત્મક આલેખ છે. (પૃ. 4) જો કે આગળ તેઓ એમ પણ કહે છે કે -....છતાં એમાં કલાવિવેચનનો અંશ પણ હોય જ એ દ્રષ્ટિ અમે રાખી છે. (પૃ. 6) આ લેખોમાં ઘણીબધી જગ્યાએ તેઓ ભજવાતા નાટકનું તેના સર્વ અંગોની સંવાદિતાના સંદર્ભમાં નાટ્યવિવેચન કરે છે. નાટકનો પડદો ખૂલે છે ત્યારે પ્રગટ થતો સંનિવેશ, પાત્રોની રંગ-વેશભૂષા, વાચિક-આંગિક અભિનયની ચુસ્તી-સુસ્તી, દિગ્દર્શનનું કાર્ય અને પ્રકાશઆયોજનની પ્રભાવક અસરને ધ્યાનમાં રાખીને તેમણે સમીક્ષા કરી છે. જેમ કે ખેલૈયા નાટકનો આસ્વાદ કરાવતાં કરાવતાં જ તેની મંચલિપિ વિશે, તેના સંનિવેશ, વેશભૂષા, લેવલ, સ્ટેપ, સીડી આદિની વિગતે વાત કરે છે. આમ નાટકના વિષયવસ્તુને રસપ્રદ રીતે વ્યક્ત કરીને નાટકના વિવિધ પાસાંઓને ધ્યાનમાં રાખીને સમીક્ષા કરે છે. પ્રસ્તુત લેખમાં ‘કૂંપળ ફૂટ્યાની વાત’, ‘ભીંતેથી આયના ઉતારો’ તેમ જ ‘કાચીંડો’ની આસ્વાદલક્ષી સમીક્ષામાં આ વાતની પ્રતીતિ થશે. કપિલા પટેલ નાટક વિશેના ત્રણ પુસ્તકો સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી નાટકોમાં સ્ત્રીપાત્રો, નાટ્યાલોક, શિવકુમાર જોષીનાં નાટકોમાં નારીપાત્રો, ગુજરાતી નાટકોમાં નારીચેતના વગેરે પુસ્તકોમાં મુખ્યત્વે નારીને કેન્દ્રમાં રાખીને લખાયેલા ગુજરાતી, ભારતીય અને વિદેશી નાટકોનો આસ્વાદમૂલક પરિચય કરાવે છે. બાલસાહિત્યના વિવેચનમાં સૌપ્રથમ ભારતી ઝવેરી પાસેથી શોધનિબંધ ‘ગુજરાતી બાળસાહિત્યમાં વાર્તાઃ એક સૈદ્ધાંતિક ગવેષણા’ મળે છે. જે ‘ગુજરાતી બાળવાર્તાઓઃ સ્વરૂપ અને સમીક્ષા’ નામે પુસ્તક રૂપે પ્રકાશિત થાય છે. તેમાં તેમણે જીવન અને સાહિત્યમાં બાળસાહિત્યનું મહત્ત્વ તેમ જ બાળસાહિત્યમાં બાળવાર્તા વિશે ઊંડાણથી ચર્ચા કરી છે. આરંભે બાળવાર્તાઓના વિવિધ પ્રકાર, તેનું સ્વરૂપ, લક્ષણો વગેરેની સૈદ્ધાંતિક ચર્ચા છે. તો બીજા વિભાગમાં આધુનિક બાળવાર્તાનું સ્વરૂપ અને તેમાં રહેલા વાસ્તવતત્ત્વની ઝીણવટભરી ચર્ચા કરી છે. કેટલીક વાર્તાઓના આસ્વાદ દ્વારા તેની સાહિત્યિક મૂલ્યવત્તા દર્શાવી છે. અહીં પસંદ કરેલ લેખ ‘બાળવાર્તાનું સ્વરૂપ’માં તેઓ લોકવાર્તાઓનો વિશાળ અને ઘસમસતો પ્રવાહ અને આધુનિક બાળવાર્તાઓનો મુદ્રિત પ્રવાહને આધારે બાળવાર્તાઓના સ્વરૂપની ઝાંખી કરાવે છે. બાળસાહિત્ય ક્ષેત્રે શ્રદ્ધા ત્રિવેદીનું નોંધપાત્ર પ્રદાન છે. શોધનિબંધ નિમિત્તે તેમની પાસેથી ત્રણ પુસ્તકો ‘બાલકથાઃ સ્વરૂપ અને તેના પ્રકારો’, ‘ગુજરાતી બાલસાહિત્ય’ ખંડ 1 અને ખંડ 2. પહેલા પુસ્તકમાં બાલસાહિત્યના સ્વરૂપની વીગતવાર ચર્ચા છે. બાલસાહિત્ય સાથે સંકળાયેલા અનેક પ્રશ્નોની છણાવટ છે તો અંતે બાલસાહિત્યના જાણીતા સર્જકો સાથેની પ્રશ્નોત્તરી પણ છે. બાકીના બંને ખંડોમાં બાલકથાસાહિત્યનો ઐતિહાસિક વિકાસખંડ છે જેમાં 1921થી 1990 સુધીનો ઇતિહાસ મળી રહે છે. ત્યારબાદ પણ તેમનું વિવેચનક્ષેત્ર મુખ્યત્વે બાલસાહિત્ય રહ્યું છે. ઓછાં ખેડાયેલાં ક્ષેત્રોને વિવેચન-અધ્યાપનનો વિષય બનાવતા તેમ જ નિરૂપણની લાક્ષણિક તાજગીવાળા કેટલાક પુસ્તકો, મુખ્યત્વે શોધનિબંધ રૂપે થયેલાં અધ્યયન-અભ્યાસ લેખિકાઓ પાસેથી મળે છે. શરીફા વીજળીવાળાનો પીએચ. ડી.ના સંશોધન નિમિત્તે થયેલો ગ્રંથ ‘ટૂંકીવાર્તામાં કથનકેન્દ્ર’ મહત્વનો બને છે. કથાસાહિત્યની એક મહત્ત્વની રચનારીતિગત પ્રયુક્તિ કથનકેન્દ્રની વિભાવના સ્પષ્ટ કર્યા પછી નવ્ય વિવેચનથી માંડીને સંરચનાવાદ, અનુસંરચનાવાદ, શૈલીવિજ્ઞાનના અભિગમો અને પદ્ધતિઓ તથા ગુજરાતી વિવેચકોએ આ વિશે કરેલા ચિંતનની સમીક્ષા કરી છે. નીતિન વડગામા 1998 અને 1999નાં બે વર્ષોનું સરવૈયું આપતા નોંધે છે કે - ....પારુલ રાઠોડ(પારુલ કંદર્પ દેસાઈ)નું પુસ્તક ‘ભંગુરતાનાં ચાર સર્જક પરિમાણ’(1998) વિલક્ષણ છે. મીરાં, અખો, લાભશંકર ઠાકર અને મધુ રાયના સર્જનમાં ભંગુરતાની અનુભૂતિનું નિરૂપણ અહીં અભ્યાસવિષય બને છે. આરંભે ભંગુરતાની અનુભૂતિના વિવિધ પરિમાણો તથા તત્ત્વજ્ઞાનના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભંગુરતાની વિભાવના વિષયક પર્યાપ્ત પરિચય આપીને લેખિકાએ મીરાં અને અખો તેમ જ લાભશંકર ઠાકર અને મધુરાયના સર્જનમાં વ્યાપ્ત ભંગુરતાના તત્ત્વને વિવિધ કોણથી તપાસ્યું છે ને અંતે તુલનાત્મક અભ્યાસ રજૂ કરીને તેમણે એ તત્ત્વ સંદર્ભે એ ચારે સર્જકોમાં અનુભવાતાં સામ્ય-વિરોધ અંગેના તારણો પણ તારવ્યાં છે.’ સેજલ શાહ શોધનિબંધ ‘આંતરકૃતિત્વ અને ગુજરાતી કવિતામાં તેનો વિનિયોગ’માં આંતરકૃતિત્વ સંજ્ઞા હેઠળ કેટલીક ગુજરાતી કાવ્યરચનાઓની તપાસ આરંભે છે. તેઓ કહે છે કે – કૃતિને માત્ર એની સ્વાયત્તતાના ધોરણે કે એના ઘટકોમાં પ્રવર્તતા આંતરસંબંધોને આધારે જ માત્ર વાંચી શકાય નહીં, કૃતિ સાથે જોડાયેલા સંદર્ભોના અવકાશોને ઉઘાડી આપતો આંતર કૃતિત્વ(ઇન્ટરટેક્સ્ટ્યુઆલિટી) નામનો સિદ્ધાંત કૃતિની તપાસનું એક મહત્ત્વનું પરિમાણ છે. – આ આંતરકૃતિત્વનો વિનિયોગ સર્જક દ્વારા અને વાચક દ્વારા રચનાને કેવાં કેવાં નવ્ય અર્થ આપે છે તેની વિગતે ચર્ચા આ શોધનિબંધમાં છે. ગુજરાતી વિવેચનમાં પ્રસંગોપાત્ત અને અલપઝલપ જ ચર્ચાયેલા આવા વિષયની સર્વાંગી અને અશેષ ચર્ચા કરવાનો આ ઉપક્રમ ધન્યવાદને પાત્ર છે. અહીં પસંદ કરેલ લેખમાં ‘રામાયણ’ પર આધારિત ઉમાશંકર જોશીની ‘મંથરા’ અને સિતાંશુ યશશ્ચંદ્રની ‘જટાયુ’ની ચર્ચા આંતરકૃતિત્વના ધોરણે તપાસે છે. તેમનો હેતુ બે પોતાના યુગના મહાન સર્જકોએ પરિચિત આલેખનોનો ઉપયોગ કરી આપેલો નવીન સર્જનાત્મક આકાર, તેમાં ભાષાશક્તિ, સ્વરૂપ, તત્ત્કાલીન સંદર્ભ, કળામય સ્પંદન જેવા મુદ્દાઓની ઝીણવટભરી ચર્ચા કરી છે. મધ્યકાલીન સાહિત્ય વિશે નોંધપાત્ર કાર્ય કરનાર વિવેચકોમાં દર્શના ધોળકિયા, આરતી ત્રિવેદી અને કીર્તિદા શાહનો સમાવેશ થાય છે. દર્શના ધોળકિયાએ ‘નરસિંહચરિત્રવિમર્શ’માં નરસિંહ મહેતાને નામે મળતાં મુખ્ય ચાર આત્મચરિત્રાત્મક કાવ્યો ‘હુંડી’, ‘મામેરું’, ‘શામળદાસનો વિવાહ’ અને ‘હારમાળા’ તેમ જ ઝારીના પ્રસંગના અને પ્રકીર્ણ પદોની અધિકૃતતા તપાસવાનો ઉપક્રમ રાખ્યો છે. આ કૃતિઓનું આંતરિક અધ્યયન હસ્તપ્રતની પ્રાચીનતા, કૃતિની વસ્તુદ્રષ્ટિએ તેમ જ અભિવ્યક્તિની દ્રષ્ટિએ ચકાસણી, એ જ વિષયની અન્ય કવિઓની કૃતિઓ સાથે તુલનાત્મક સમીક્ષા કરીને કરી છે. મધ્યકાલીન સાહિત્ય ઉપરાંત દર્શના ધોળકિયાએ વિવેચનની વીથિઓમાં અક્ષરપાત્ર જેવા પુસ્તકોમાં ગુજરાતી સાહિત્યના મહત્ત્વના વિવેચકોના વિવેચનકાર્યને ઐતિહાસિક, સમીક્ષાત્મક તેમ જ તુલનાત્મક દ્રષ્ટિ દ્વારા મૂલ્યાંકન કર્યું છે. વિવેચનમાં એમનો અભિગમ તટસ્થ અને વિધાયક રહ્યો છે. આરતી ત્રિવેદીએ ‘પ્રેમાનંદનો પ્રતિભાવિશેષ’માં મધ્યકાલીન આખ્યાન પરંપરાના અનુસંધાનમાં પ્રેમાનંદના સર્વ પાસાંઓનું મૂલ્યાંકન કર્યું છે. કીર્તિદા જોશી(શાહ)એ ‘ચિત્તવિચારસંવાદ’માં મધ્યકાલીન જ્ઞાનમાર્ગી કવિ અખા કૃત 411 કડી ધરાવતી રચના ‘ચિત્તવિચારસંવાદ’નો વિવેચનાત્મક અભ્યાસ કર્યો છે. અહીં કૃતિની ઉપલબ્ધ થયેલી 10 મુદ્રિત અને 2 પ્રકાશિત એમ બાર હસ્તપ્રતોનો આધાર લેવાયો છે. મહત્ત્વના પાઠાંતરો સાથે કૃતિની સમીક્ષિત વાચના જ નહીં પણ સાથે ગદ્યાનુવાદ આપ્યાં છે. સામાન્ય શબ્દકોશ અને પારિભાષિક પૌરાણિક કોશ પણ સંપાદનમાં સામેલ છે. સાથે કવિનું જીવન-કવન, ભારતીય તત્ત્વવિચાર પરંપરા, કેટલાક શબ્દાર્થોની વિસ્તૃત ચર્ચા અને કૃતિના છંદોબંધનો અભ્યાસ પણ થયો છે. નિરંજના વોરાએ ગુજરાતી ભાષાસાહિત્ય, બૌદ્ધદર્શન તેમ જ જૈનધર્મના અધ્યાપનકાર્ય દરમ્યાન થયેલા લેખન, સંપાદન-સંશોધન અને અનુવાદના પરિણામરૂપ અભ્યાસગ્રંથો આપ્યા છે. તેમાં પીએચ. ડી.ના સંશોધન નિમિત્તે ‘અર્વાચીન કવિતામાં વ્યક્ત થતો ભક્તિનો ઉન્મેષ’ મહત્ત્વનો છે. આ ઉપરાંત કવિ સહજસુંદરની રાસકૃતિઓ હસ્તપ્રતવિદ્યા અને આગમશાસ્ત્ર, બૌદ્ધદર્શન અને સંસ્કૃતિની પરંપરા જેવા પુસ્તકો મળે છે. નિરંજના વોરા જૈન વિચારધારાની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઘરોહર જેવા ગ્રંથ ‘વસુદેવહિંડી’નો પરિચય તેના વિષય અને રચનાપદ્ધતિ, અવાન્તર કથાઓ, ગ્રંથની ભાષા અને શૈલી, સાંસ્કૃતિક વિશેષતા, પાત્રનિરૂપણ જેવા મુદ્દાઓ દ્વારા કરાવે છે જે કૃતિના હાર્દને સમજવામાં મદદરૂપ બને છે. નૂતન જાની પાસેથી મધ્યકાલીન ભારતીય કવિતા વિશે અભ્યાસગ્રંથ મળે છે. દક્ષા પટ્ટણીએ ગાંધીજીનું જીવન અને તેમના સિદ્ધાંતો વિષય પર પીએચ. ડી. કર્યું છે. આ શોધનિબંધના વિવિધ પ્રકરણો સ્વતંત્ર પુસ્તકો રૂપે પ્રકાશિત થાય છે. આ પાંચ ગ્રંથોમાં વિવિધ દ્રષ્ટિકોણથી ગાંધીજીના વિચારોની તપાસ છે. તેમાંથી પસાર થતાં સમજાય છે કે લેખિકાનો ગાંધીઅનુભવ આગવો અને પોતીકો છે. નિર્ભીકતા તેમના વિવેચનનો મહત્ત્વનો ગુણ છે. આત્મકથા વિશે સંશોધનગ્રંથ આપનાર રસીલા કડિયા આત્મકથાઃ સ્વરૂપ અને વિકાસ પુસ્તકમાં આ સ્વરૂપની તેમ જ ગુજરાતીમાં લખાયેલી આત્મકથાઓની વિશેષતા-મર્યાદાઓ સાથે ઊંડાણપૂર્વક વિચારણા કરે છે. અહીં લીધેલ લેખ આત્મકથા કોણ લખી શકે/’ રસપ્રદ એ રીતે છે કે તેમાં તેમણે આત્મકથા લખવાનો હેતુ, તે કોણ લખી શકે, તેની પાસે કેવી સજ્જતા હોવી જોઈએ, આત્મકથા લખતી વખતે જાળવવાના ધોરણો વગેરે વિશે વિસ્તારથી ચર્ચા કરી છે. ઉર્વી તેવારે ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળાનો સાહિત્યતત્ત્વવિચારમાં વિવેચકનાં લખાણોમાંથી એમનાં પદ્ધતિ, ભૂમિકા, દ્રષ્ટિબિંદુ, અભિગમો, અભિગમોમાં આવેલા પરિવર્તનો, વિવેચનભાષા, ઉદ્દેશ અને ઓજારોની તપાસ વસ્તુલક્ષી ધોરણે કરી છે. દર્શિની દાદાવાલા તેમના પુસ્તકોમાં વિવેચન અને વિવેચનની ગતિવિધિની ઝીણવટપૂર્વક ચર્ચા કરે છે. એમના વિવેચનલેખોમાં સ્વસ્થ, નિર્ભીક અને તટસ્થ વિવેચક તરીકેની મુદ્રા ઉપસે છે. કાન્તના પૌત્રી પલ્લવી ભટ્ટ પાસેથી કાન્ત વિશે ત્રણ પુસ્તકો મળે છે. ‘કાન્તનું ગદ્ય’, ‘કવિ કાન્તની કવિતાનો તુલનાત્મક અભ્યાસ’ અને ‘કવિ કાન્તની કૃતિઓ’. પીએચ. ડી.ના મહાનિબંધ કવિ ‘કાન્તનું ગદ્ય’માં કવિની હસ્તપ્રતોનો ઉચિત વિનિયોગ કરીને સઘળી ગદ્યરચનાઓને અભ્યાસવિષય બનાવવામાં આવી છે. કાન્તના સર્જક, વિચારક, અનુવાદક જેવાં વિવિધ પાસાંઓનો પરિચય કરાવતા આ પુસ્તકમાં લેખિકાની અભ્યાસનિષ્ઠાનો પરિચય થાય છે. કાન્તના મહત્ત્વના પુસ્તક ‘શિક્ષણનો ઇતિહાસ’નો વિગતે પરિચય કરાવી એનું મૂલ્યાંકન કર્યું છે. સાથે એ ગ્રંથમાં કાન્તની આયોજનદ્રષ્ટિ તથા તત્ત્વચર્યાને ઉદાહરણો આપી સમજાવી છે. રક્ષાબહેન દવે પાસેથી બે વિવેચનસંગ્રહો ‘ઇતિ મે મતિ’ અને ‘મતિમર્મ’ મળે છે. જે લાગ્યું તે ધારદાર, સચોટ રીતે કહેવાની રીતે તેમના વિવેચનની વિશેષતા છે. ભાષાવિજ્ઞાનના ઊંડા અભ્યાસી પિંકી પંડ્યા ધીરુબહેન પટેલની નવલકથાઓમાં ભાષાનો સર્જનાત્મક ઉપયોગ કેવી રીતે થયો છે તેની ઉદાહરણો સાથે તપાસ કરે છે. વિવિધ અભિગમો, વાદ કે રચનાપ્રયુક્તિઓ વિશેના લેખોમાં શરીફા વીજળીવાળાનો ‘કથનકેન્દ્રઃ સિદ્ધાંત અને વિનિયોગ’ લેખમાં કથનકેન્દ્ર વિશે વિસ્તૃત વિચારણા મળે છે. તેની સાથે ઉર્વી તેવારનો ‘સંબોધ્ય શ્રોતા(નેરેટી) – સ્વરૂપ, વિભાવના, પ્રકૃતિ અને કાર્યશીલતા’ લેખમાંની શ્રોતા વિશેની ચર્ચા એકબીજાને પૂરક બને છે અને ઘણીબધી સ્પષ્ટતાઓ કરી આપે છે. મીનળ દવેનો ‘ગુજરાતી વિવેચનમાં પ્રયુક્ત કૃતિનિષ્ઠ અભિગમ’, નીતા ભગતનો ‘રૂપરચના અને તત્ત્ત્સંદર્ભે ગુજરાતી વિવેચન’, દર્શિની દાદાવાલાનો ‘વિવેચનની પ્રક્રિયા’, મનીષા દવેનો ‘સર્જન, ભાવન અને વિવેચન’ જેવા લેખો નોંધપાત્ર છે. સિદ્ધાંતવિવેચન, પ્રવાહદિગ્દર્શન, સર્જકો વિશેના અધ્યયનો એ બધાં કરતાં વિપુલ પ્રમાણમાં કોઈ પ્રવૃત્તિ ચાલી હોય તો તે કૃતિવિવેચનની છે. સર્જાતું સાહિત્ય વધુ ને વધુ પ્રમાણમાં અવલોકાય એવો આગ્રહ ઉમાશંકર જોશીએ સેવેલો અને એમાં જ વિવેચકનું એક મહત્ત્વનું કર્તવ્ય એમણે જોયેલું. વિવેચન, ખાસ કરીને કૃતિવિવેચન જ્યારે સુરક્ષિત વિધાનોનાં કોચલાં રચીને અપારદર્શી અને એ જ કારણે અર્થહીન બનતું ચાલ્યું છે ત્યારે લેખિકાઓ દ્વારા થયેલાં કૃતિવિવેચનોની નોંધ અલગ રીતે લેવી જોઈએ. પારુલ કંદર્પ દેસાઈ અર્વાચીન સાહિત્યના ઇતિહાસઆલેખનનો સૌ પ્રથમ સંનિષ્ઠ પ્રયત્ન કરનાર ડાહ્યાભાઈ દેરાસરીના ગ્રંથ સાઠીના સાહિત્યનું દિગ્દર્શન વિસ્તૃત સમીક્ષા કરે છે અને તેને પ્રારંભિક પણ પ્રમાણભૂત ઉપક્રમ તરીકે ઓળખાવે છે. કાલિન્દી પરીખે ચુનીલાલ મડિયાની જાણીતી નવલકથા ‘વેળાવેળાની છાંયડી’નાં પાત્રો, પ્રસંગો, સંવાદો, તેમની વૃત્તિઓ અને વિચારોમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ કઈ રીતે પ્રતિબિંબિત થાય છે તેની ઉદાહરણો સાથે ચર્ચા કરી છે. ઉર્વશી પંડ્યા પાસેથી ગુજરાતી કથાસાહિત્ય સાથે ભારતીય અને વિદેશી કથાસાહિત્યનું મૂલ્યાંકન કરતાં લેખો મળે છે. લેટિન અમેરિકન સર્જક ગેબ્રિઅલ ગાર્સિઆ માર્કવેઝની નોબલ પારિતોષિક વિજેતા કૃતિ ‘વન હંડ્રેડ યર્સ ઑફ સોલિટ્યૂડ’ની વિશેષતાઓ ખોલી આપે છે. સર્જકના શૈશવથી માંડીને પુખ્તતા સુધીના ઘડતરકાળના અનુભવો માર્કવેઝની કૃતિઓનાં વિષય, શૈલી અને તેના મેઝિક રિઆલિઝમને ઘડનારા પ્રભાવક પરિબળો છે એમ નોંધી તેઓ આ પ્રયુક્તિનો પણ પરિચય કરાવે છે. વર્ષા પ્રજાપતિ સ્નેહી પરમારના કાવ્યસંગ્રહ ‘ઊડતું ભાળ્યું અંધારુ’ની ગઝલોમાંના કવિકર્મ વિશે ઝીણવટભરી તપાસ કરે છે. નિયતિ અંતાણી અજયસિંહ ચૌહાણના વિવેચનગ્રંથ ‘આધુનિકોત્તર કવિતા’ની વિગતે સમીક્ષા કરે છે, દક્ષા ભાવસાર હરીશ મીનાશ્રુના કાવ્યસંગ્રહ ‘બનારસડાયરી’ની ભાવ, ભાષા, નાદ, લય સંદર્ભે ઉદાહરણો સાથે ચર્ચા કરે છે. તો સંધ્યા ભટ્ટ કિસન સોસાના કાવ્યોને દર્દીલી મધુરપ તરીકે ઓળખાવી સમગ્રતયા ચર્ચા કરે છે. સોનલ પરીખ વર્ષા અડાલજાની નવલકથા ‘ક્રોસરોડ’ વિશેના લેખમાં પરિપક્વ ભાવવિચારસૃષ્ટિ અને એવી જ કસાયેલી અભિવ્યક્તિની પ્રશંસા કરે છે. પ્રજ્ઞા પટેલ ભાનુપ્રસાદ ત્રિવેદીની નવલકથા ‘વિક્ષિપ્તા’નો આસ્વાદ આપે છે. દક્ષા પટેલ ભોગીલાલ ગાંધીના કાવ્યસંગ્રહ ‘સાધના’ને આત્મદીપોભવની કાવ્યસાધના કહે છે. આ કાવ્યો તેમના જીવનકર્મના અનુભવોનું સંવેદન છે. કાવ્યત્વ અને તેમની વિચારધારા એકરૂપ છે અને તત્ત્કાલીન સમાજની માનસિકતાનું, રાજકારણનું કેવી રીતે પ્રતિબિંબ પાડે છે તે ઉદાહરણો સાથે દર્શાવ્યું છે. નીતા જોશી પ્રભુદાસ ગાંધીના પુસ્તક ‘જીવનનું પરોઢ’નો આસ્વાદલક્ષી પરિચય કરાવે છે. જિજ્ઞા વ્યાસ તેમના લેખમાં સ્ત્રી જાતીયતાના નેરેટિવને તપાસતાં તપાસતાં ત્રણ વાર્તાઓ આમ્રપાલી દેસાઈની પ્રાપ્તિ, મનોહર ત્રિવેદીની પાઠડી અને રમેશ ર. દવેની શબવત્ ને આધારે સ્ત્રીની એક વસ્તુ તરીકેની ગણનાથી વ્યક્તિ તરફના સ્થિત્યંતરને ઝીણવટપૂર્વક તપાસે છે. તો નૂતન જાની જેન્ડર(જાતિ-લિંગ)ના સામાજિકરણ સંદર્ભે હિમાંશી શેલતના વાર્તાસંગ્રહ ગર્ભગાથાનું વિગતે વિશ્લેષણ કરે છે. બિન્દુ ભટ્ટ હિમાંશી શેલતની આત્મકથા ‘મુક્તિવૃત્તાંત’ની સમીક્ષા આપે છે. પ્રીતિ શાહે ‘સમૂહમાધ્યમો અને સાહિત્ય’ સંશોધનગ્રંથમાં વિવિધ સમૂહમાધ્યમો સાથેના સાહિત્યના સંબંધને તપાસ્યો છે. ‘સાહિત્ય અને પત્રકારત્વ’ લેખમાં તેમણે સાહિત્ય અને પત્રકારત્વ કેવી રીતે પૂરક બની રહે છે અને બંને એકબીજાથી કેવી રીતે અલગ છે તે દર્શાવી આપ્યું છે. દ્રષ્ટિ પટેલ પાસેથી ‘કેમેરાની આંખે સાહિત્ય’ પુસ્તક મળે છે. તેમાં ગુજરાતી અને હિન્દી સાહિત્યિક કૃતિઓ પર આધારિત ચલચિત્રો અને ધારાવાહિકોમાં પ્રત્યાયનની ભૂમિકા વિશે તુલનાત્મક ચર્ચા કરી છે. સંશોધનલક્ષી સામગ્રીસંચયન, વિશ્લેષણ અને અર્થઘટનની એક આગવી દ્રષ્ટિનો અહીં પરિચય થાય છે. પ્રસ્તુત લેખમાં તેમણે જયંત ખત્રીની નવલિકા ધાડ અને એના પરથી પરેશ નાયકે બનાવેલી ફિલ્મ વિશે સંકલન, ધ્વનિ, સંગીત, અભિનય, દ્રશ્યાત્મકતા વગેરે તમામ પાસાંઓની ઉદાહરણ સાથે ચર્ચા કરી છે. ઉષા ઉપાધ્યાય ‘ગુજરાતી સ્ત્રી સામયિકો’ લેખમાં નારીચેતનાના આવિષ્કારમાં, તેના પ્રશ્નો પરત્ત્વે સમાજમાં જાગૃતિ ફેલાવવામાં તેમ જ તેની સર્જનાત્મક ક્ષમતા ખીલવવામાં આ સામયિકોના મહત્ત્વને નિર્દેશે છે. પત્રસાહિત્યમાં આપણે ત્યાં ઓછું કામ થયું છે ત્યારે નિવ્યા પટેલ પાસેથી મળતા કાન્ત-કલાપીનું પત્રસાહિત્ય તથા મેઘાણીનું પત્રસાહિત્ય મહત્ત્વના છે. આજે અનુઆધુનિક યુગમાં આવા અભ્યાસો ખાસ થવા જોઈએ કારણકે તેનાથી નિવ્યા પટેલ કહે છે તેમ સર્જકની કોઢમાં ડોકિયું કરવાનો વિરલ અવસર ભાવકને સાંપડે છે. નલિની દેસાઈનું ડાયરીને કેન્દ્રમાં રાખીને થયેલું સંશોધર ડાયરીઃ અંતરંગ સાહિત્ય પણ નોંધપાત્ર છે. અરૂણા બક્ષી ગુજરાતી પ્રવાસસાહિત્ય પુસ્તકમાં આ સ્વરૂપની લાક્ષણિકતાઓ નોંધી વિસ્તૃત વિકાસરેખા આલેખે છે. જેમના પુસ્તકો પ્રગટ નથી થયા પણ સામયિકમાં આવેલા લેખોમાં વિવેચકપ્રતિભાની ઝાંખી થાય છે તેવા વિવેચકોમાં કોશા રાવલ, નીતા જોશી, જિજ્ઞા વ્યાસ, ચૈતાલી ઠક્કર, મોના લિયા, સંજના પરમાર મુખ્ય છે. તેમના લેખોમાં આ પ્રતીતિ થશે. બકુલા દેસાઈ-ઘાસવાલા સોશિયલ મીડિયાનો ઉચિત ઉપયોગ ગમતાં પુસ્તકો વિશે વાત કરવા કરે છે. અહીં અમૃત ગંગરના પુસ્તક ‘દ્રષ્ટિ ભીતરનીઃ સત્યજીત રાયનું કલાવિશ્વ’ વિશેનો આસ્વાદલક્ષી લેખ કૃતિના હાર્દને પામવામાં ઉપકારક બને છે. આ ઉપરાંત છેલ્લા દાયકામાં પ્રગટ થયેલાં કેટલાંક મહત્ત્વનાં પુસ્તકોમાં નર્મદા રાવલ કૃત મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાં વેદાન્ત(2017), વીણા રાવલ કૃત કવિ-વિવેચક રાધેશ્યામ શર્મા(2017), રાધેશ્યામ શર્માની કથાસૃષ્ટિ(2017), આશકા પંડ્યા કૃત દ્વિરેફની વાતોઃ મનોવિષ્લેષણાત્મક અભિગમ(2018), ઈશિતા દવે કૃત ભારતીય નવલકથામાં દ્રૌપદી એક અભ્યાસ(2021)નો સમાવેશ થાય છે. વિવિધ સર્જકો કે સ્વરૂપ કે ઐતિહાસિક અભિગમથી થયેલાં સંપાદનો આપનાર વિવેચકોમાં અનિલા દલાલ, ઉષા ઉપાધ્યાય, શરીફા વીજળીવાળા, દર્શના ધોળકિયા, પારુલ કંદર્પ દેસાઈ મુખ્ય છે. તેમાંના સંપાદકીય લેખોમાં જે-તે વિવેચકોનો દ્રષ્ટિકોણ પ્રગટ થાય છે. જે ગુજરાતી વિવેચનને સમૃદ્ધ બનાવે છે. આ સંપાદન ગુજરાતી લેખિકાઓ દ્વારા થયેલી વિવેચનપ્રવૃત્તિના આચમન માત્ર છે. લેખોનો અનુક્રમ જન્મસમય પ્રમાણે રાખ્યો છે. દરેક વિવેચકમાંથી એક જ લેખ લેવો એવું નક્કી કર્યું હોવાથી પસંદગી ચૂસ્ત રાખવી પડી છે. એ કારણે બીજા કેટલાક ઉત્તમ લેખો બહાર રાખવા પડ્યા છે. પરંતુ લેખિકાઓ દ્વારા થયેલા વિવેચનને સર્વ બિંદુઓને સમાવી લે અને કોઈ પુનરાવર્તન ન થાય એ રીતે લેખોની પસંદગી કરેલી છે. એકંદરે લેખિકાઓ દ્વારા થયેલા વિવેચનો બહુધા સંતર્પક અનુભવ કરાવે છે ને આપણી વિવેચનાનું સંતોષપ્રદ ચિત્ર ઉપસાવે છે. છેલ્લે નોંધવું જોઈએ કે કેટલાક અપવાદો બાદ કરતાં આ વિવેચનગ્રંથોમાં કળાકૃતિનાં મર્મસ્થાનોને ઉદઘાટિત કરતા નૂતન અભિગમોની ગેરહાજરી ખૂંચે છે. સિદ્ધાંતવિવેચન કે વિવેચનવિષયના સળંગ માંડણીબદ્ધ ગ્રંથો ભાગ્યે જ મળે છે. પ્રત્યક્ષ વિવેચનમાં પણ સિદ્ધાંતની પીઠિકાનો આધાર લેવામાં આવ્યો હોતો નથી. મોટાભાગનું વિવેચન અધ્યાપકો દ્વારા કરવામાં આવતું હોવાથી ક્યારેક એવું લાગે કે વિવેચનપ્રવૃતિ અધ્યાપનપ્રવૃત્તિ પૂરતી સીમિત થઈ ગઈ છે.

–પારુલ કંદર્પ દેસાઈ