33,055
edits
ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૭/૧૯૩૫ ની કવિતા: Difference between revisions
ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર : પુસ્તક ૭/૧૯૩૫ ની કવિતા (view source)
Revision as of 02:51, 31 January 2026
, 02:51no edit summary
No edit summary |
No edit summary |
||
| Line 605: | Line 605: | ||
હવે તે શાં ગાવાં ? સરીગમ તણી ના સ્મૃતિ રહી! | હવે તે શાં ગાવાં ? સરીગમ તણી ના સ્મૃતિ રહી! | ||
{{gap|10em}}નંદલાલ જોષી | {{center|(નવચેતન){{gap|10em}}'''નંદલાલ જોષી'''}} | ||
'''શ્રીજીનો ભક્ત'''<br>(પૃથ્વી) | {{center|'''શ્રીજીનો ભક્ત'''<br>(પૃથ્વી)}} | ||
‘ખમો વરસ આટલું, ગણ ઘણો થશે બાપલા; | {{Block center|<poem>‘ખમો વરસ આટલું, ગણ ઘણો થશે બાપલા; | ||
તમે ય ધરમી થઈ અકજ શીદ કોપો ભલા? | તમે ય ધરમી થઈ અકજ શીદ કોપો ભલા? | ||
જુવાર કણ ના બચી, નગદ-વ્યાજ ક્યાંથી ભરૂં? | જુવાર કણ ના બચી, નગદ-વ્યાજ ક્યાંથી ભરૂં? | ||
| Line 625: | Line 624: | ||
પલેગ હિમ જો નડ્યાં, કરમ-ભોગ એ તાહરાં, | પલેગ હિમ જો નડ્યાં, કરમ-ભોગ એ તાહરાં, | ||
મને ન ગમ એ બધી.’ વચન બોલતાં શેઠીએ | મને ન ગમ એ બધી.’ વચન બોલતાં શેઠીએ | ||
લલાટ પર છાપિયાં તિલકછાપ ‘શ્રીજી’ કહી ! | લલાટ પર છાપિયાં તિલકછાપ ‘શ્રીજી’ કહી !</poem>}} | ||
{{gap|10em}}ઠાકોર ચોકશી | {{center|(કુમાર){{gap|10em}}'''ઠાકોર ચોકશી'''}} | ||
કાવ્યની મૂર્તિ | {{center|'''કાવ્યની મૂર્તિ'''<br>(ખંડ–સ્ત્રગ્ધરા)}} | ||
(ખંડ–સ્ત્રગ્ધરા) | |||
“કૌમાર્યે તેં રચીને ગગનપટલને વીંધતી કલ્પનાનાં, | {{Block center|<poem>“કૌમાર્યે તેં રચીને ગગનપટલને વીંધતી કલ્પનાનાં, | ||
કાવ્યો કેવાં બહાવ્યાં ભૂતલ પર રહી ચૌદ લોકોત્તરોનાં? | કાવ્યો કેવાં બહાવ્યાં ભૂતલ પર રહી ચૌદ લોકોત્તરોનાં? | ||
ને સાધી જ્યાં ઉમંગી પ્રણય હસત શી, | ને સાધી જ્યાં ઉમંગી પ્રણય હસત શી, | ||
| Line 649: | Line 646: | ||
તેથી આ આત્મને હું અજીવ શબદથી, | તેથી આ આત્મને હું અજીવ શબદથી, | ||
નીરસ કવનથી જાણીબૂઝી ઉગારૂં.” | નીરસ કવનથી જાણીબૂઝી ઉગારૂં.”</poem>}} | ||
{{gap|10em}}મોહિનીચંદ્ર | {{center|(ગુજરાત){{gap|10em}}'''મોહિનીચંદ્ર'''}} | ||
યમશિબિકાને | {{center|'''યમશિબિકાને'''}} | ||
{{Block center|<poem> | |||
આપણ બન્ને એવા દેશનાં વાસી જ્યાં ન્હોતા ‘હું તું’ ના ભેદઃ | આપણ બન્ને એવા દેશનાં વાસી જ્યાં ન્હોતા ‘હું તું’ ના ભેદઃ | ||
એક દહાડો મારી આંખ મીંચાણી ને પોઢ્યો માતાજીને પેટ. | એક દહાડો મારી આંખ મીંચાણી ને પોઢ્યો માતાજીને પેટ. | ||
ત્યારે મેં પારણીયું પેખી; | {{gap|4em}}ત્યારે મેં પારણીયું પેખી; | ||
રમતો, તને ઘૂઘરે દેખી. | {{gap|4em}}રમતો, તને ઘૂઘરે દેખી. | ||
માતાપિતાએ નિશાળમાં મૂકયો, કંઈક મેળવવાને જ્ઞાન; | માતાપિતાએ નિશાળમાં મૂકયો, કંઈક મેળવવાને જ્ઞાન; | ||
ખેલ ખેલ્યાના ખ્યાલમાં જ્યારે, ત્યારે ભૂલ્યો કાંઈ ભાન; | ખેલ ખેલ્યાના ખ્યાલમાં જ્યારે, ત્યારે ભૂલ્યો કાંઈ ભાન; | ||
હૈડે મારા હિતને લેખી, | {{gap|4em}}હૈડે મારા હિતને લેખી, | ||
મહેતાજીના હાથમાં દેખી. | {{gap|4em}}મહેતાજીના હાથમાં દેખી. | ||
પીઠી ચોળીને હું માહ્યરે પેઠો, લાવવા શોક્યનું સાલ; | પીઠી ચોળીને હું માહ્યરે પેઠો, લાવવા શોક્યનું સાલ; | ||
ચૉરીનાં વાસણો સાચવીને વ્હાલી, ત્યારે કીધી તેં કમાલ ! | ચૉરીનાં વાસણો સાચવીને વ્હાલી, ત્યારે કીધી તેં કમાલ ! | ||
વરમાશીનું રૂપ તેં લીધું, | {{gap|4em}}વરમાશીનું રૂપ તેં લીધું, | ||
કન્યા સામે આસન દીધું. | {{gap|4em}}કન્યા સામે આસન દીધું. | ||
તાપ, શિયાળો ને વર્ષા વેઠી રૂડી કીધી ઓરડીઓને છાંય; | તાપ, શિયાળો ને વર્ષા વેઠી રૂડી કીધી ઓરડીઓને છાંય; | ||
હીંચકો થઈને હીંડોળે હીંચોળ્યો ને ખુરશી ઑફિસમાંહ્યઃ | હીંચકો થઈને હીંડોળે હીંચોળ્યો ને ખુરશી ઑફિસમાંહ્યઃ | ||
કલમ થઈને હાથમાં ખેલી, | {{gap|4em}}કલમ થઈને હાથમાં ખેલી, | ||
વિદ્યા તારે મ્હોડે વસેલી. | {{gap|4em}}વિદ્યા તારે મ્હોડે વસેલી. | ||
ચૂમ્યો, છોડ્યું સિત્કારમાં સંગીત, ભમતાં ઉપાડ્યો તેં ભાર; | ચૂમ્યો, છોડ્યું સિત્કારમાં સંગીત, ભમતાં ઉપાડ્યો તેં ભાર; | ||
રક્ષણ કીધું મારા હાથમાં રહીને, ઘડપણના આધાર ! | રક્ષણ કીધું મારા હાથમાં રહીને, ઘડપણના આધાર ! | ||
બની મ્હારાં દ્વારને ડેલી; | {{gap|4em}}બની મ્હારાં દ્વારને ડેલી; | ||
પેટી થઈને સાચવી થેલી ! | {{gap|4em}}પેટી થઈને સાચવી થેલી ! | ||
પરણી આવી તેં તો પટકુળ પ્હેરી રૂડાં, રોટી બનાવે ને ખાય; | પરણી આવી તેં તો પટકુળ પ્હેરી રૂડાં, રોટી બનાવે ને ખાય; | ||
મારે કાજે તેં તો અન્ન પકાવાને, ભડભડ બાળી તારી કાય! | મારે કાજે તેં તો અન્ન પકાવાને, ભડભડ બાળી તારી કાય! | ||
અંતે બાકી રાખ રહેલી; | {{gap|4em}}અંતે બાકી રાખ રહેલી; | ||
માંજ્યાં મારાં ઠામ તપેલી. | {{gap|4em}}માંજ્યાં મારાં ઠામ તપેલી. | ||
વેંઢાર્યો વિકટ વગડો વ્હાલીડી તેં મ્હારા મિલનને મિષ; | વેંઢાર્યો વિકટ વગડો વ્હાલીડી તેં મ્હારા મિલનને મિષ; | ||
મારા કાજે તેં તો કરવત મુકાવી ને હોંશે કપાવ્યું શિષ. | મારા કાજે તેં તો કરવત મુકાવી ને હોંશે કપાવ્યું શિષ. | ||
તિતિક્ષામાં તારા જેવી; | {{gap|4em}}તિતિક્ષામાં તારા જેવી; | ||
કહે બીજી કોણને કહેવી? | {{gap|4em}}કહે બીજી કોણને કહેવી? | ||
મારાં માનેલાં તે ન્યારાં ઊભાં ઊભાં, રોવે ઢાંકી ઢાંકી મુખ; | મારાં માનેલાં તે ન્યારાં ઊભાં ઊભાં, રોવે ઢાંકી ઢાંકી મુખ; | ||
સ્વાર્થ સંભારીને આંસુડાં સારે, કોઈ ના'વે સન્મુખ. | સ્વાર્થ સંભારીને આંસુડાં સારે, કોઈ ના'વે સન્મુખ. | ||
એવે ટાણે સ્હોડમાં આવી; | {{gap|4em}}એવે ટાણે સ્હોડમાં આવી; | ||
કાયા મારી સાથે બંધાવી. | {{gap|4em}}કાયા મારી સાથે બંધાવી. | ||
આગ પેટી, ઊભાં દૂર, અટુલાને એકલડીનો આધાર; | આગ પેટી, ઊભાં દૂર, અટુલાને એકલડીનો આધાર; | ||
સ્હોડમાં ચીર સંગાથી વ્હાલીડી ‘હું તું’ નો બન્યો એકાકાર. | સ્હોડમાં ચીર સંગાથી વ્હાલીડી ‘હું તું’ નો બન્યો એકાકાર. | ||
ઉડી સાથે વાયરે વાતાં; | {{gap|4em}}ઉડી સાથે વાયરે વાતાં; | ||
પાછાં જૂના દેશમાં જાતાં. | {{gap|4em}}પાછાં જૂના દેશમાં જાતાં.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}દેવકૃષ્ણ જોષી | {{center|(નવચેતન){{gap|10em}}'''દેવકૃષ્ણ જોષી'''}} | ||
જ્ઞાન–તૂલ અને પીંજારો | {{center|'''જ્ઞાન–તૂલ અને પીંજારો'''<br>(અનુષ્ટુપ્)}} | ||
(અનુષ્ટુપ્) | |||
સ્થૂલની નગ્નતા ઢાંકી અનેરો ઓપ આપતું, | {{Block center|<poem>સ્થૂલની નગ્નતા ઢાંકી અનેરો ઓપ આપતું, | ||
મોહ-શીતથી લાધેલા ભીતિકંપ શમાવતું. | મોહ-શીતથી લાધેલા ભીતિકંપ શમાવતું. | ||
| Line 744: | Line 738: | ||
રજોવિયુક્ત, ઉલ્લાસે, તૂલ ઊંચે ઊડી રહે ! | રજોવિયુક્ત, ઉલ્લાસે, તૂલ ઊંચે ઊડી રહે ! | ||
ઘટમાં આંત્રની તાંત, ‘तत्त्वं तत्त्वं’ વદી રહે’ | ઘટમાં આંત્રની તાંત, ‘तत्त्वं तत्त्वं’ વદી રહે’ | ||
</poem>}} | |||
{{gap|10em}}પ્રતાપરાય પ્ર. પંડયા | {{center|(પ્રસ્થાન){{gap|10em}}'''પ્રતાપરાય પ્ર. પંડયા'''}} | ||
કાળવાણી | {{center|'''કાળવાણી'''}} | ||
ભજન ગાયા સાદ તાણીરે ઓ સંતો વા'લાં ! | {{Block center|<poem>ભજન ગાયા સાદ તાણીરે ઓ સંતો વા'લાં ! | ||
નો રે થિયો રામ રાજી. | નો રે થિયો રામ રાજી. | ||
ગાવી હવે કાળવાણી રે ઓ ભગતું વા'લા ! | ગાવી હવે કાળવાણી રે ઓ ભગતું વા'લા ! | ||
| Line 773: | Line 767: | ||
ઓ ભગતું વા'લાં ! | ઓ ભગતું વા'લાં ! | ||
મેલી હવે રામકા'ણી. | મેલી હવે રામકા'ણી. | ||
</poem>}} | |||
{{gap|10em}}હૃદયકાન્ત | {{center|(પ્રસ્થાન){{gap|10em}}'''હૃદયકાન્ત'''}} | ||
સ્મૃતિસ્વપ્ને | {{center|'''સ્મૃતિસ્વપ્ને'''}} | ||
જવાનીના જિગરને હું હતો દરિયે ઉછળતો જ્યાં — | {{Block center|<poem>જવાનીના જિગરને હું હતો દરિયે ઉછળતો જ્યાં — | ||
તરંગોને સૂરે સંગીતની ધૂને ધમકતો જ્યાં — | તરંગોને સૂરે સંગીતની ધૂને ધમકતો જ્યાં — | ||
| Line 794: | Line 788: | ||
તુફાને જીંદગીને ઝૂલતાં ઝીલું અજબ સાનો— | તુફાને જીંદગીને ઝૂલતાં ઝીલું અજબ સાનો— | ||
જુદાઈની અગમ ગમને ગહન ઘેરાઉં એ વેળે— | જુદાઈની અગમ ગમને ગહન ઘેરાઉં એ વેળે— | ||
ઝૂકું આરામગાહે ઊંઘમાં લ્હેરૂં સ્મૃતિસ્વપ્ને ! | ઝૂકું આરામગાહે ઊંઘમાં લ્હેરૂં સ્મૃતિસ્વપ્ને !</poem>}} | ||
{{center|(કૌમુદી){{gap|10em}}'''લલિત'''}} | |||
કલ્પાંત શો ખય્યામ ! જીવન ધૂળ છે, | {{center|'''ઉમર ખય્યામની રુબાઈઆત'''<br>: ચૂંટણી :}} | ||
{{Block center|<poem>કલ્પાંત શો ખય્યામ ! જીવન ધૂળ છે, | |||
જીવ એમ બળાય, સોનામૂલ છે. | જીવ એમ બળાય, સોનામૂલ છે. | ||
રહેમત પ્રભુએ પાપીઓ માટે કરી, | રહેમત પ્રભુએ પાપીઓ માટે કરી, | ||
| Line 812: | Line 805: | ||
જન્મ-મૃત્યુ ભેટીએ જેની તળે, | જન્મ-મૃત્યુ ભેટીએ જેની તળે, | ||
તેની દયા લેવા કદી ઊંચું ન જો, | તેની દયા લેવા કદી ઊંચું ન જો, | ||
આપણા જેવું જ તે નિર્માલ્ય છે. | આપણા જેવું જ તે નિર્માલ્ય છે.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}સ્વ. અંબાલાલ ગેાવિંદલાલ | {{center|(પ્રસ્થાન){{gap|10em}}'''સ્વ. અંબાલાલ ગેાવિંદલાલ'''}} | ||
મને કૈં પૂછો ના— | {{center|'''મને કૈં પૂછો ના—'''}} | ||
મને કૈં પૂછો ના— | {{Block center|<poem>મને કૈં પૂછો ના— | ||
તમારા પ્રશ્નોના અપરિચિત ઉરના શ્વસનથી— | તમારા પ્રશ્નોના અપરિચિત ઉરના શ્વસનથી— | ||
લજાતી વેલીને કંઈ જ્યમ અચિંત્યું અડી જતાં, | લજાતી વેલીને કંઈ જ્યમ અચિંત્યું અડી જતાં, | ||
| Line 845: | Line 837: | ||
ન દીઠાં ઓથારે પણ કદી જુએ સત્વ વરવાં; | ન દીઠાં ઓથારે પણ કદી જુએ સત્વ વરવાં; | ||
હું એ એવાં દેખું વિકટ વરવાં સત્વ હૃદયે | હું એ એવાં દેખું વિકટ વરવાં સત્વ હૃદયે | ||
હતાં ? આવ્યાં ? કે આ ડુબકીથીજ ભાસ્યાં ? નવ પૂછો. | હતાં ? આવ્યાં ? કે આ ડુબકીથીજ ભાસ્યાં ? નવ પૂછો.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}' | {{center|(પ્રસ્થાન ){{gap|10em}}'''‘શેષ’'''}} | ||
દુર્ભિક્ષ ગાજે, જગ ત્રાસી ઊઠ્યું, | {{center|'''સુલેખા'''}} | ||
{{Block center|<poem>દુર્ભિક્ષ ગાજે, જગ ત્રાસી ઊઠ્યું, | |||
નદી, તળાવે જળ સર્વ ખૂટ્યું, | નદી, તળાવે જળ સર્વ ખૂટ્યું, | ||
અંગાર જેવું અવકાશ આખું, | અંગાર જેવું અવકાશ આખું, | ||
| Line 948: | Line 940: | ||
ઊભો રહ્યો ત્યાં ક્ષણ એક જોતો | ઊભો રહ્યો ત્યાં ક્ષણ એક જોતો | ||
ઝઝૂમતાં વાદળ શ્યામ વ્યોમે ? | ઝઝૂમતાં વાદળ શ્યામ વ્યોમે ? | ||
</poem>}} | |||
{{gap|10em}}સ્નેહરશ્મિ | {{center|(કિશોર){{gap|10em}}'''સ્નેહરશ્મિ'''}} | ||
વિનાશ | {{center|'''વિનાશ'''}} | ||
ઉભાં સરલ શાંત સૌ: સમૂહ માંહિ તાલિ તરુ | {{Block center|<poem>ઉભાં સરલ શાંત સૌ: સમૂહ માંહિ તાલિ તરુ | ||
સહોદર છતાં ગ્રહી અટલ છેક એકાકિતા. | સહોદર છતાં ગ્રહી અટલ છેક એકાકિતા. | ||
વ્યથા પ્રકૃતિની કદી ઉલટી ઘોર તોફાનમાં | વ્યથા પ્રકૃતિની કદી ઉલટી ઘોર તોફાનમાં | ||
| Line 973: | Line 965: | ||
ભુલે સરવ ભાનને “નિજ” મહિં થતાં મગ્ન જ્યાં | ભુલે સરવ ભાનને “નિજ” મહિં થતાં મગ્ન જ્યાં | ||
મચે રુધિર જંગ ને વિકલ ચિત્યથી ઘૂમતાં | મચે રુધિર જંગ ને વિકલ ચિત્યથી ઘૂમતાં | ||
હણે અવર પ્રાણને સહુજ ખાકમાં શામતાં. | હણે અવર પ્રાણને સહુજ ખાકમાં શામતાં.</poem>}} | ||
{{center|(શરદ){{gap|10em}}'''રવિશંકર'''}} | |||
ઝરુખાની બત્તી | {{center|'''ઝરુખાની બત્તી'''}} | ||
ઝરુખાની બત્તી પ્રગટ થઈ ને દ્વાર ઉઘડ્યું, | {{Block center|<poem>ઝરુખાની બત્તી પ્રગટ થઈ ને દ્વાર ઉઘડ્યું, | ||
પહેરેલાં ઝીણાં, જરકશી, ગુલાબી ગવનમાં; | પહેરેલાં ઝીણાં, જરકશી, ગુલાબી ગવનમાં; | ||
રૂપાળું, રંગેલા અધરભરિયું મુખ મલક્યું. | રૂપાળું, રંગેલા અધરભરિયું મુખ મલક્યું. | ||
| Line 994: | Line 986: | ||
હતી એનાં ગોરાં વદન પર જવાલા સળગતી, | હતી એનાં ગોરાં વદન પર જવાલા સળગતી, | ||
પતિતા તું? ના, ના; પતિત મન મારુંજ નબળું. | પતિતા તું? ના, ના; પતિત મન મારુંજ નબળું. | ||
અમારે તો તારી ચરણરજથી પાવન થવું. | અમારે તો તારી ચરણરજથી પાવન થવું.</poem>}} | ||
{{center|(શરદ){{gap|10em}}'''ઈન્દુલાલ ગાંધી'''}} | |||
દ્રોહી | {{center|'''દ્રોહી'''}} | ||
‘પુરાણી પ્રીતિ હું નિરખું સખી ! તારાં નયનમાં, | {{Block center|<poem>‘પુરાણી પ્રીતિ હું નિરખું સખી ! તારાં નયનમાં, | ||
વિધિ વાંછે તોયે કદી ન મુજને થાવું વિખુટાં ? | વિધિ વાંછે તોયે કદી ન મુજને થાવું વિખુટાં ? | ||
ભૂલ્યે શું વ્હાલા એ વચન વણમાગ્યાં દઈ વળ્યો | ભૂલ્યે શું વ્હાલા એ વચન વણમાગ્યાં દઈ વળ્યો | ||
| Line 1,014: | Line 1,006: | ||
ભીંજાયો સ્વેદે ને ઝબક ઉઘડી આંખ; ઝબકયો | ભીંજાયો સ્વેદે ને ઝબક ઉઘડી આંખ; ઝબકયો | ||
નિહાળી બે આંખો ટગમગી રહેલી છવિ મહીં, | નિહાળી બે આંખો ટગમગી રહેલી છવિ મહીં, | ||
અમારાં બન્નેની ગત પ્રણયગાથા કથી રહી. ૧૪ | અમારાં બન્નેની ગત પ્રણયગાથા કથી રહી. ૧૪</poem>}} | ||
{{gap|10em}}ચિમનલાલ ગાંધી | {{center|(શરદ){{gap|10em}}'''ચિમનલાલ ગાંધી'''}} | ||
{{center|(મન્દાક્રાંતા){{gap|10em}}ન્યાય}} | |||
(મન્દાક્રાંતા) | |||
“છે કો’ આનું ?” શિશુ ભણી તહીં અંગુલિથી બતાડી, | {{Block center|<poem>“છે કો’ આનું ?” શિશુ ભણી તહીં અંગુલિથી બતાડી, | ||
ઊંચે સાદે તરત પુરુષે તોરમાં બૂમ પાડી. | ઊંચે સાદે તરત પુરુષે તોરમાં બૂમ પાડી. | ||
ઉઠી ત્યાં તો કંઈક મહિલા ને ગઈ જ્યાં અગાડી, | ઉઠી ત્યાં તો કંઈક મહિલા ને ગઈ જ્યાં અગાડી, | ||
| Line 1,044: | Line 1,034: | ||
બ્હીતી બ્હીતી, નયન ગળતાં અશ્રુને દીન પૂછેઃ ૨૦ | બ્હીતી બ્હીતી, નયન ગળતાં અશ્રુને દીન પૂછેઃ ૨૦ | ||
( શિખરિણી ) | {{Gap|4em}}( શિખરિણી ) | ||
“પુરાવો હું આપું ? નિજ શિશુ તણી હું જ જનની! | “પુરાવો હું આપું ? નિજ શિશુ તણી હું જ જનની! | ||
કહે આ શું બાપુ! સમજ ન પડે આપ મનની ! | કહે આ શું બાપુ! સમજ ન પડે આપ મનની ! | ||
| Line 1,050: | Line 1,040: | ||
વહે અશ્રુધારા, હૃદય રસ વાત્સલ્ય છલકે ! | વહે અશ્રુધારા, હૃદય રસ વાત્સલ્ય છલકે ! | ||
( મન્દાક્રાન્તા ) | {{Gap|4em}}( મન્દાક્રાન્તા ) | ||
મૂંગી મૂંગી રડી રહી, વિચારે તહીં માત ભોળીઃ ૨૫ | મૂંગી મૂંગી રડી રહી, વિચારે તહીં માત ભોળીઃ ૨૫ | ||
જશે પાછી બહુ શ્રમ કરી જે અહોરાત્ર ખોળી ! | જશે પાછી બહુ શ્રમ કરી જે અહોરાત્ર ખોળી ! | ||
| Line 1,060: | Line 1,050: | ||
રોતી રોતી, ‘શિશુ નથી બીજા કો'નું? કહે, ‘છેજ મ્હારું!’ | રોતી રોતી, ‘શિશુ નથી બીજા કો'નું? કહે, ‘છેજ મ્હારું!’ | ||
( અનુષ્ટુપ્ ) | {{Gap|4em}}( અનુષ્ટુપ્ ) | ||
વધારે વેણ ના પાસે, વદે ના માત બ્હાવરી; | વધારે વેણ ના પાસે, વદે ના માત બ્હાવરી; | ||
શિશુને ચાંપતી હૈયે, રોતી ચૂમે ઘડી ઘડી. | શિશુને ચાંપતી હૈયે, રોતી ચૂમે ઘડી ઘડી. | ||
(શાર્દૂલ ) | {{Gap|4em}}(શાર્દૂલ ) | ||
“જાઓ, બાઈ! ગૃહે નથી, શિશુ ત્હમારૂં,” ન્યાયદાતા, કહે; | “જાઓ, બાઈ! ગૃહે નથી, શિશુ ત્હમારૂં,” ન્યાયદાતા, કહે; | ||
આંસુ એ નથી કાયદા મહિં પુરાવો, માતૃવાત્સલ્ય કે,” | આંસુ એ નથી કાયદા મહિં પુરાવો, માતૃવાત્સલ્ય કે,” | ||
| Line 1,070: | Line 1,060: | ||
કહેતી માત વળે લઈ શિશુ ત્યહાં સિપાઈ સામે છએ. | કહેતી માત વળે લઈ શિશુ ત્યહાં સિપાઈ સામે છએ. | ||
( અનુષ્ટુપ્ ) | {{Gap|4em}}( અનુષ્ટુપ્ ) | ||
“ નથી આંસુ વિના બીજો પુરાવો બાઈની કને, | “ નથી આંસુ વિના બીજો પુરાવો બાઈની કને, | ||
શિશુ આપી શકાયે ના,” ન્યાયાધિશ તહીં ભણે. | શિશુ આપી શકાયે ના,” ન્યાયાધિશ તહીં ભણે. | ||
ઝુંટાવ્યું બાળ માતાથી, ક્હાડી બ્હાર બીચારીને, | ઝુંટાવ્યું બાળ માતાથી, ક્હાડી બ્હાર બીચારીને, | ||
“મ્હારૂં બાળ! શિશુ મ્હારૂં!” પુકારી ઉપરે પડે. | “મ્હારૂં બાળ! શિશુ મ્હારૂં!” પુકારી ઉપરે પડે.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}સનાતન જ. બુચ. | {{center|(ઉર્મી){{gap|10em}}સનાતન જ. બુચ.}} | ||
{{center|(રાગ સોરઠ){{gap}}'''સૃષ્ટિસમ્રાટ્'''}} | |||
(રાગ સોરઠ) | |||
વિરમે તિમિરભરી ભયરાત, | {{Block center|<poem>વિરમે તિમિરભરી ભયરાત, | ||
ઉતરે ઉષા ચુમિત પ્રભાત–વિરમે. | ઉતરે ઉષા ચુમિત પ્રભાત–વિરમે. | ||
| Line 1,109: | Line 1,097: | ||
દિવ્ય મુકુટ કો ઉતરે પાવન, | દિવ્ય મુકુટ કો ઉતરે પાવન, | ||
નટીનટ નાચે ઘુમધુમ બની એ, | નટીનટ નાચે ઘુમધુમ બની એ, | ||
સૃષ્ટિ તણા સમ્રાટ્-વિરમે. | સૃષ્ટિ તણા સમ્રાટ્-વિરમે.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}રમણલાલ વસંતલાલ દેસાઈ | {{center|(માનસી){{gap|10em}}રમણલાલ વસંતલાલ દેસાઈ}} | ||
{{center|(પૃથ્વી)<br>'''હું'''}} | |||
(પૃથ્વી) | |||
અણું હું જગમાંહ્યનું, જગ અણુ મહા વિશ્વનું, | {{Block center|<poem>અણું હું જગમાંહ્યનું, જગ અણુ મહા વિશ્વનું, | ||
અને સકલ વિશ્વ એ તવ શરીરના અંશ શું; | અને સકલ વિશ્વ એ તવ શરીરના અંશ શું; | ||
છતાં મુજ શરીરના પ્રબળ વેગથી હું ચહું | છતાં મુજ શરીરના પ્રબળ વેગથી હું ચહું | ||
| Line 1,131: | Line 1,117: | ||
વિલુબ્ધ મદઘેનમાં અચિર વૈભવોને ચહું | વિલુબ્ધ મદઘેનમાં અચિર વૈભવોને ચહું | ||
હસે છ મુજ દર્પપે? સદય તું મને જોય શું? | હસે છ મુજ દર્પપે? સદય તું મને જોય શું? | ||
ભર્યા સભર ઊરથી પ્રણયહેલી વર્ષાવશું ? | ભર્યા સભર ઊરથી પ્રણયહેલી વર્ષાવશું ?</poem>}} | ||
{{gap|10em}}વિઠ્ઠલદાસ કુટમુટિયા | {{center|(ઊર્મિ){{gap|10em}}'''વિઠ્ઠલદાસ કુટમુટિયા'''}} | ||
{{center|(શાર્દૂલવિક્રીડિત)<br>'''અંધાના ઉદ્ગાર'''}} | |||
(શાર્દૂલવિક્રીડિત) | |||
ચૂમાયો રવિ જે ઉષામુખ વડે ધીમે ધીમે ઉગ્ર થૈ | {{Block center|<poem>ચૂમાયો રવિ જે ઉષામુખ વડે ધીમે ધીમે ઉગ્ર થૈ | ||
આવીને મધ-અન્હમાં જ ઠરતો થાતો પછી નમ્ર તે. | આવીને મધ-અન્હમાં જ ઠરતો થાતો પછી નમ્ર તે. | ||
વર્ષાવે પુનમે શશી રુપતણી છોળો બની મસ્ત ને | વર્ષાવે પુનમે શશી રુપતણી છોળો બની મસ્ત ને | ||
| Line 1,153: | Line 1,137: | ||
તેથી મધ્ય રહી અખંડિત બની રોવું ન કેમે ઘટે. | તેથી મધ્ય રહી અખંડિત બની રોવું ન કેમે ઘટે. | ||
જોતાં સર્વ દિસંત અંધ પ્રકૃતિ ઉંડાણથી ત્યાં નકી. | જોતાં સર્વ દિસંત અંધ પ્રકૃતિ ઉંડાણથી ત્યાં નકી. | ||
તો, તો બાહ્યથી અંધ હું ચખ વિના ઊંણું લહું કાં પછી ? | તો, તો બાહ્યથી અંધ હું ચખ વિના ઊંણું લહું કાં પછી ?</poem>}} | ||
{{gap|10em}}કાનજીભાઈ પટેલ | {{center|(ઊર્મિ){{gap|10em}}'''કાનજીભાઈ પટેલ'''}} | ||
ક્યાંહાં પ્રભુ ? | {{center|'''ક્યાંહાં પ્રભુ ?'''<br>(વંશસ્થ)}} | ||
(વંશસ્થ) | |||
ક્યહાં પ્રભુ? કય્હાં પ્રભુ? કય્હાં ? પુકારતો, | {{Block center|<poem>ક્યહાં પ્રભુ? કય્હાં પ્રભુ? કય્હાં ? પુકારતો, | ||
ઢૂંઢ્યો બધે, ના તદપિ તું લાઘતો; | ઢૂંઢ્યો બધે, ના તદપિ તું લાઘતો; | ||
ભમ્યો ઊંડા કોતર મૃત્યુમુખ શાં, | ભમ્યો ઊંડા કોતર મૃત્યુમુખ શાં, | ||
| Line 1,179: | Line 1,161: | ||
હાંસી કરે મારી, વગાડી ટોકરી; | હાંસી કરે મારી, વગાડી ટોકરી; | ||
ઢુંઢ્યાં મને વિશ્વમહિં, ત્યહિં વસું | ઢુંઢ્યાં મને વિશ્વમહિં, ત્યહિં વસું | ||
નહિં! વસું માનવતામહિં જ હું.” | નહિં! વસું માનવતામહિં જ હું.”</poem>}} | ||
{{center|(કિશોર){{gap|10em}}'''પ્રજારામ નરોત્તમ રાવળ'''}} | |||
મારી હૈયાની હોડલી નાનીઃ | {{center|'''હૈયાની હોડલી'''}} | ||
{{Block center|<poem>મારી હૈયાની હોડલી નાનીઃ | |||
સાગરરાજ ધીરા વહો. | સાગરરાજ ધીરા વહો. | ||
એમાં જોજો ભરાય ના પાણીઃ | એમાં જોજો ભરાય ના પાણીઃ | ||
| Line 1,203: | Line 1,185: | ||
સાગરરાજ ધીરા વહો. | સાગરરાજ ધીરા વહો. | ||
મારે જાવાની દિશ યાદ રાખું: | મારે જાવાની દિશ યાદ રાખું: | ||
સાગરાજ ધીરા વહો. | સાગરાજ ધીરા વહો.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}સોમાભાઈ ભાવસાર | {{center|(કિશોર){{gap|10em}}'''સોમાભાઈ ભાવસાર'''}} | ||
વણકરને | {{center|વણકરને}} | ||
વસ્ત્ર વણનારા દેહનું મારા, વણકર ભાઈલા સૂણ | {{Block center|<poem>વસ્ત્ર વણનારા દેહનું મારા, વણકર ભાઈલા સૂણ | ||
કરગરી કહું તે ધ્યાનમાં લે, ના ભૂલીશ તારો ગુણ. | કરગરી કહું તે ધ્યાનમાં લે, ના ભૂલીશ તારો ગુણ. | ||
ભલા જો તું દેહ વણે મારો, | {{gap|3em}}ભલા જો તું દેહ વણે મારો, | ||
વાણોતાણો વાપરજે સારો. | {{gap|3em}}વાણોતાણો વાપરજે સારો. | ||
દેહનો સ્વામી હું બલધારી, જેવો દીસું બળવાન, | દેહનો સ્વામી હું બલધારી, જેવો દીસું બળવાન, | ||
તેવું વણી મને ખોળિયું દેજે, રાખજે ભાઈ ભાન. | તેવું વણી મને ખોળિયું દેજે, રાખજે ભાઈ ભાન. | ||
ઘડી ઘડી ફાટે ને તૂટે, | {{gap|3em}}ઘડી ઘડી ફાટે ને તૂટે, | ||
નકામાં તેજ એમાં ખૂટે. | {{gap|3em}}નકામાં તેજ એમાં ખૂટે. | ||
તેજનો સ્વામી હું, ના વલખાં મારૂં રૂપને કાજ, | તેજનો સ્વામી હું, ના વલખાં મારૂં રૂપને કાજ, | ||
રૂપના ભૂખ્યા કોઈને દેહે દેજે સ્વરૂપના સાજ. | રૂપના ભૂખ્યા કોઈને દેહે દેજે સ્વરૂપના સાજ. | ||
વાણાતાણા હોય ભલે કાળા, | {{gap|3em}}વાણાતાણા હોય ભલે કાળા, | ||
રંગી એનાં પાડીશ ના ગાળા. | {{gap|3em}}રંગી એનાં પાડીશ ના ગાળા. | ||
જાડા જાડા ને ચીકણા જોઈ, લેજે તું હાથમાં તાર, | જાડા જાડા ને ચીકણા જોઈ, લેજે તું હાથમાં તાર, | ||
ઝૂઝવા જાયે આતમ જ્યારે, અધવચ તૂટે ના તાર. | |||
વાણાતાણા વજ્જરના કરજે, | {{gap|3em}}વાણાતાણા વજ્જરના કરજે, | ||
{{gap|3em}}સુમોની કોમળતા ભરજે. | |||
વસ્ત્ર વણનારા દેહનું મારા, વણકર ભાઈલા સૂણ, | વસ્ત્ર વણનારા દેહનું મારા, વણકર ભાઈલા સૂણ, | ||
કરગરી કહું તે ધ્યાનમાં લે, ના ભૂલીશ તારો ગુણ. | કરગરી કહું તે ધ્યાનમાં લે, ના ભૂલીશ તારો ગુણ. | ||
ભલા જો તું દેહ વણે મારો, | {{gap|3em}}ભલા જો તું દેહ વણે મારો, | ||
વાણોતાણો વાપરજે સારો. | {{gap|3em}}વાણોતાણો વાપરજે સારો.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}જેઠાલાલ ત્રિવેદી | {{center|(ઊર્મિ){{gap|10em}}'''જેઠાલાલ ત્રિવેદી'''}} | ||
લાવા | {{center|'''લાવા'''}} | ||
પૃથ્વી પેટાળ તારે દવ નિત સળગે, અંતરે તોય તારે | {{Block center|<poem>પૃથ્વી પેટાળ તારે દવ નિત સળગે, અંતરે તોય તારે | ||
હાસે શે કૂંપળો આ હરિત ! મૃદુલ રે! અંકુરો કેમ ફૂટે? | હાસે શે કૂંપળો આ હરિત ! મૃદુલ રે! અંકુરો કેમ ફૂટે? | ||
મારે હૈયેય લાવા પ્રતિદિન પ્રજળે, ના શમે ક્રોડ વાતે, | મારે હૈયેય લાવા પ્રતિદિન પ્રજળે, ના શમે ક્રોડ વાતે, | ||
બાળે ઊર્મિ,મધુરાં સ્વપન, પ્રિયતણી સંસ્મૃતિ રમ્ય,ઓ રે! | બાળે ઊર્મિ,મધુરાં સ્વપન, પ્રિયતણી સંસ્મૃતિ રમ્ય,ઓ રે! | ||
માતા આ રંક કેરૂં ગુરુ પદ લઈ, કો ભાવ ઉદાત્ત પૂરો | માતા આ રંક કેરૂં ગુરુ પદ લઈ, કો ભાવ ઉદાત્ત પૂરો | ||
લાવાની ઝાપટે છો ઉર ડસડસતું, લોચને હાસ વેરે! | લાવાની ઝાપટે છો ઉર ડસડસતું, લોચને હાસ વેરે!</poem>}} | ||
{{gap|10em}}દુર્ગેશ શુકલ | {{center|(પ્રસ્થાન){{gap|10em}}'''દુર્ગેશ શુકલ'''}} | ||
બત્રીશા | {{center|'''બત્રીશા'''<br>(મંદ. શાર્દૂલ. સ્ત્રગ.)}} | ||
(મંદ. શાર્દૂલ. સ્ત્રગ.) | |||
પણે પીળાં સુમન ન મળે, દુઃખદારિધ્ર ભૂંડાં, | {{Block center|<poem>પણે પીળાં સુમન ન મળે, દુઃખદારિધ્ર ભૂંડાં, | ||
જેનાં જીવન શુષ્ક છે શિશિરમાં, ખીલે વસંતે રૂડાં; | જેનાં જીવન શુષ્ક છે શિશિરમાં, ખીલે વસંતે રૂડાં; | ||
વર્ષો વિત્યાં નયનજલમાં, અંગ પ્રત્યંગ કંપે, | વર્ષો વિત્યાં નયનજલમાં, અંગ પ્રત્યંગ કંપે, | ||
એવી ભારતમાતની શિશિરની ક્યારે વસંતે ઉગે? | એવી ભારતમાતની શિશિરની ક્યારે વસંતે ઉગે? | ||
બત્રીશા પાંગર્યા જો રણભૂમિ ઉપરે | બત્રીશા પાંગર્યા જો રણભૂમિ ઉપરે | ||
પરિમલ પ્રસરે મુક્તિની પુણ્ય કુંજે ! | પરિમલ પ્રસરે મુક્તિની પુણ્ય કુંજે !</poem>}} | ||
{{gap|10em}} | {{center|(શરદ){{gap|10em}}'''ય.'''}} | ||
ય. | |||
શિવને | {{center|'''શિવને'''}} | ||
કદાચ કમભાગ્યથી પ્રબળ દુઃખ આવી પડે | {{Block center|<poem>કદાચ કમભાગ્યથી પ્રબળ દુઃખ આવી પડે | ||
અસહ્ય, પણ ઝેરને જરૂર ધારી પીવું પડે, | અસહ્ય, પણ ઝેરને જરૂર ધારી પીવું પડે, | ||
ગળે તવ ઉતારજો, મુખબહાર ના લાવજો, | ગળે તવ ઉતારજો, મુખબહાર ના લાવજો, | ||
મને પ્રભુકૃપા કરી જરૂર એટલું આપજો. | મને પ્રભુકૃપા કરી જરૂર એટલું આપજો.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}સ્વ. પાર્વતીપ્રસાદ. વિ. વૈદ્ય | {{center|(પ્રસ્થાન){{gap|10em}}'''સ્વ. પાર્વતીપ્રસાદ. વિ. વૈદ્ય'''}} | ||
બે મુક્તકો | {{center|'''બે મુક્તકો'''}} | ||
શોભા ભલેને જનચિત્ત માને, | {{Block center|'''<poem>શોભા ભલેને જનચિત્ત માને, | ||
નિર્માણ કિંતુ ઉપયોગ માટે; | નિર્માણ કિંતુ ઉપયોગ માટે; | ||
તરુવરો ગ્રીષ્મ મહીં ધરે છે | તરુવરો ગ્રીષ્મ મહીં ધરે છે | ||
| Line 1,293: | Line 1,271: | ||
વિરાટ સૃષ્ટિ બહુ હાનિ પામે; | વિરાટ સૃષ્ટિ બહુ હાનિ પામે; | ||
વને ઘસાતાં તરુ અન્ય વૃક્ષે, | વને ઘસાતાં તરુ અન્ય વૃક્ષે, | ||
પ્રચણ્ડ દાવાનળ સર્વ ભક્ષે. | પ્રચણ્ડ દાવાનળ સર્વ ભક્ષે.</poem>'''}} | ||
{{gap|10em}}રામપ્રસાદ શુકલ | {{center|(કુમાર){{gap|10em}}'''રામપ્રસાદ શુકલ'''}} | ||
(૨) | {{Block center|<poem>{{gap|4em}}(૨) | ||
તૃણેતૃણ મહીં ભરેલ વનભૂમિની ધારણા, | તૃણેતૃણ મહીં ભરેલ વનભૂમિની ધારણા, | ||
છૂપી ઉદધિબિંદુમાં, અખિલ સિંધુની યોજના; | છૂપી ઉદધિબિંદુમાં, અખિલ સિંધુની યોજના; | ||
રહી સજીવ કોશમાં અખિલ દેહની ચેતના, | રહી સજીવ કોશમાં અખિલ દેહની ચેતના, | ||
પળેપળ વિરાજતી સકળ કાળની ભાવના. | પળેપળ વિરાજતી સકળ કાળની ભાવના.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}જયંતિલાલ આચાર્ય | {{center|(પ્રસ્થાન){{gap|10em}}'''જયંતિલાલ આચાર્ય'''}} | ||
મુક્તક | {{center|'''મુક્તક'''}} | ||
કદિ તાતા તાપમાંહિ તાવે, મને દુઃખ નથી, | {{Block center|<poem>કદિ તાતા તાપમાંહિ તાવે, મને દુઃખ નથી, | ||
નથી દુઃખ કસોટીએ ઘસી, કસી જોયાનું; | નથી દુઃખ કસોટીએ ઘસી, કસી જોયાનું; | ||
તેલ ચણોઠીની સાથે ચતુરોએ મારો કરે, | તેલ ચણોઠીની સાથે ચતુરોએ મારો કરે, | ||
મોટું દુઃખ એજ, સહ્યું જાતું નથી મારાથી. | મોટું દુઃખ એજ, સહ્યું જાતું નથી મારાથી.</poem>}} | ||
{{gap|10em}}રસનિધિ | {{center|(કૌમુદી){{gap|10em}}રસનિધિ}} | ||
બે પાદપૂર્તિઓ | {{center|'''બે પાદપૂર્તિઓ'''}} | ||
ભણાવતો શિક્ષક ના સ્વ-બાલને, | {{Block center|'''<poem>ભણાવતો શિક્ષક ના સ્વ-બાલને, | ||
હજામ કાપે ન કદી સ્વ-બાલને, | હજામ કાપે ન કદી સ્વ-બાલને, | ||
ન વૈદ્ય કેરાં સ્વજનો નિરામય, | ન વૈદ્ય કેરાં સ્વજનો નિરામય, | ||
| Line 1,329: | Line 1,304: | ||
બુઢ્ઢા ગૃહસ્થ વદિયા સુગભીર વાણી; | બુઢ્ઢા ગૃહસ્થ વદિયા સુગભીર વાણી; | ||
“લૌં વાનપ્રસ્થ, વિરમ્યું મન વાસનાથી, | “લૌં વાનપ્રસ્થ, વિરમ્યું મન વાસનાથી, | ||
‘સૌંદર્ય શું? જગત શું? તપ એજ સાથી.” | ‘સૌંદર્ય શું? જગત શું? તપ એજ સાથી.”</poem>'''}} | ||
{{center|(પ્રસ્થાન){{gap|10em}}'''નટવરલાલ પ્રભુલાલ બુચ'''}} | |||
<br> | <br> | ||
{{HeaderNav2 | {{HeaderNav2 | ||
|previous = | |previous = હરિલાલ હર્ષદરાય ધ્રુવ | ||
|next = | |next = | ||
}} | }} | ||