ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો/ધર્મેશ ગાંધી: Difference between revisions

{{Heading|ધર્મેશ ગાંધીની વાર્તાઓ|સંધ્યા ભટ્ટ}}

'''સર્જક પરિચય :'''  

{{Poem2Open}}

જન્મ : ૧૬-૯-૧૯૭૫ નવસારી સ્થિત ધર્મેશ ગાંધી કૉમર્સ ગ્રેજ્યુએટ છે અને વ્યવસાય તરીકે અંગ્રેજી-ગુજરાતી માધ્યમના ટ્યુશન ક્લાસીસ ચલાવે છે. સોફ્ટવેર એન્જિનિયરિંગ ડિપ્લોમાને કારણે મળેલ ‘ફોરેન-વર્ક-વિઝા’ દ્વારા પાંચ વર્ષ અમેરિકા પણ કામ કરી આવ્યા છે. તેમના પરિવારમાં સાહિત્યનું કોઈ વાતાવરણ નહોતું પણ તેઓ ખૂબ સારા વાચક રહ્યા છે. ગુજરાતી ઉપરાંત હિન્દી-અંગ્રેજી સર્જનાત્મક કૃતિઓ પણ વાંચે છે એટલું જ નહિ, તેનાં પર વક્તવ્યો પણ આપ્યાં છે. ૨૦૧૬માં એક માઇક્રોફિક્શન સ્પર્ધામાં તેમણે પહેલી જ વાર ભાગ લીધો અને વિજેતા થયા. તે પછી ટૂંકી વાર્તાની તમામ સ્પર્ધાઓમાં તેમની કૃતિઓ વિજેતા નીવડી છે. તેમની વાર્તાઓ ‘નવનીત સમર્પણ’, ‘એતદ્‌’, ‘પરબ’ અને ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’, ‘જલારામદીપ’ જેવાં સામયિકોમાં પ્રકાશિત થઈ છે. તેમણે અત્યાર સુધી બાવીસેક વાર્તાઓ લખી છે.

એકવીસમી સદીના પ્રથમ દાયકામાં સર્જનાત્મક ક્ષેત્રે જુદી જુદી સંસ્થાઓ દ્વારા યોજાતી સ્પર્ધાઓએ પણ મોટો ભાગ ભજવ્યો એમ કહી શકાય. ટૂંકી વાર્તાની વાત કરીએ તો કેતન મુનશી ટૂંકી વાર્તા હરીફાઈ અને સ્મિતા પારેખ સ્પર્ધા તથા મમતા વાર્તા સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાને કારણે કેટલાક નવા વાર્તાકારો મળ્યા. સતીશ ડણાક સંપાદિત ‘જલારામદીપ’માં લખતા રહીને ટૂંકી વાર્તા પર હથોટી મેળવનારા વાર્તાકારો પણ છે. ધર્મેશ ગાંધીનું વાર્તાલેખન આ પ્રકારની સ્પર્ધાઓ દ્વારા સવિશેષ પ્રભાવિત થયું છે એમ કહી શકાય. આગળ ઉલ્લેખાયેલી તમામ સ્પર્ધામાં તેમણે ભાગ લીધો અને પોતાની મેળે શીખતા ગયા. તેમની શરૂઆતની વાર્તાઓ ‘હે રામ’, ‘ઊંડા અંધારેથી’ કે પછી ‘ભગ્ન જહાજ’, ‘ચિત્રમાં ખિસકોલી’ – શિખાઉ કલમે લખાઈ છે એવું તરત જ જણાઈ આવે. ક્રમશઃ તેમની કલમ ઘડાતી ગઈ અને ૨૦૨૨ અને ૨૦૨૩માં ‘નવનીત સમર્પણ’માં પ્રકાશિત ‘ઘાટબંધન’ અને ‘ત્રીજી બારી’, ‘એતદ્‌’માં પ્રકાશિત ‘ઉપર રહેતી સ્ત્રી’ અને ‘પ્રોજેક્ટ ઓ’ તથા ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’માં પ્રકાશિત થયેલી ‘જૂના ઘરનો અજાણ્યો ખૂણો’ વાર્તાઓ સાચા અર્થમાં કલાકૃતિ બની છે.

ધર્મેશ ગાંધી શરૂઆતથી જ વાર્તામાં પ્રતીક આયોજન બાબતે સભાન હોય એવું જણાય છે. ૨૦૧૭માં કેતન મુનશી વાર્તા સ્પર્ધામાં ‘કાટમાળ તળે રોશની’ વાર્તા વિજેતા બને છે. રોશની નામે પરિણિત સ્ત્રી ધરતીકંપને કારણે કાટમાળ નીચે ઇજાગ્રસ્ત પડી છે. આસપાસની નીરવતા અને રાત્રિનો સમય તેને મધુરજનીની સ્મૃતિમાં ધકેલે છે. ફ્લેશબૅકની ટેક્‌નિકથી વાર્તાકાર રોશનીનાં અરમાનોની અને તેના પતિના અન્ય સ્ત્રી સાથેના સંબંધોની વાત કરે છે. પતિ પોતાને કાટમાળમાંથી બહાર કાઢવા આવી રહ્યો હોય એવું લાગે છે પણ ત્યાં જ સામે ગાડીમાંથી બહાર ઝૂલી રહેલા ગ્લેમરસ ફિલ્મી અભિનેત્રીનાં શરીરને આલિંગનમાં લેતો પત્ની જુએ છે. એક વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિ નિમિત્તે પતિની સ્ત્રીલોલુપતાનું ચિત્રણ કરવામાં વાર્તાકાર સફળ થાય છે.  

‘દોખ્મે-નશીની’માં એક ક્રૂર બ્રિટિશ અફસરનું પોતાની બાળકીના જન્મ સાથે થતું હૃદયપરિવર્તન છે. બ્રિટિશ પત્ની સ્કારલેટ એક અઠવાડિયાથી પ્રસવપીડામાં છે. હિન્દુસ્તાનીઓ પ્રત્યે ક્રૂર નિકોલસ સ્વભાવે નિર્દયી છે પણ સ્કારલેટના માથા પર હાથ ફેરવે છે જેનું આશ્ચર્ય સ્કારલેટને પણ છે. પેસ્તન નામના પારસી પાત્રની સાથે પારસીના મૃતદેહને ગીધ માટે દોખ્માની પાળે સૂવડાવવાની વિધિનાં સંદર્ભ સાથે વાર્તાકારે નિકોલસનાં પરિવર્તનને સાંકળ્યું છે. જન્મ અને મૃત્યુનું સન્નિધિકરણ આમ આયાસપૂર્વકનું પણ અનુભવાય પરંતુ વાર્તાકારની વિકાસશીલ પ્રતિભાનો અણસાર આપી રહે છે! ‘ટ્રેન ટુ કબ્રસ્તાન’, ‘હે રામ’, ‘ન હકાર, ન નકાર’માં ચીલાચાલુ  વિષયવસ્તુ છે. ‘ડિયર અનુભૂતિ’ ડાયરી શૈલીમાં લખાયેલી વાર્તા છે જેમાં છે તો પ્રણયત્રિકોણ. પરંતુ નાયિકાનાં ઝીણાં પ્રણયસંવેદનો ધ્યાન ખેંચે છે. ‘ઘાટ વિનાની ગલી’માં બે યુવાન સખીઓ ઘરેથી ભાગી જાય પછી કોઈના દ્વારા ભાળ મળે ત્યારની તેમની અવસ્થા અને માતા-પિતાની મનઃસ્થિતિનું આલેખન રસપ્રદ બન્યું છે. વાર્તાનું શીર્ષક પણ સાર્થ પ્રતીક બની રહે છે.

ક્રમશઃ વાર્તાકાર પ્રતીક નિરૂપણમાં ઘડાતા જાય છે. ‘ઉપર રહેતી સ્ત્રી’માં વાર્તાનાયિકા પોતાના સૌંદર્યપ્રસાધનો દ્વારા પોતાના અતીતને સંભારે છે. અગરબત્તીની સુગંધ અને પરફ્યુમની સુગંધ બે પ્રકારની સ્ત્રીઓનાં પ્રતીક બનીને આવે છે. પણ વાર્તાકારની કુશળતા એ છે કે શરૂઆતમાં ઉપર રહેતી સ્ત્રી માટે જે ધારણા બંધાઈ છે તે ઉપર ગયા પછી ખોટી પડતી વર્ણવી છે! જે દેખાય છે તે સત્ય ન પણ હોય – એ મૂલ્યબોધ નાયિકાની સાથે વાચકને પણ સાંપડે છે. આ વાર્તામાં ઘટનાનું પોત પાતળું છે પણ સંવેદનઘન વાર્તા આસ્વાદ્ય બની છે. ‘કૃતિ’ શીર્ષકમાં શ્લેષ અલંકાર છે. વતનનિવાસ દરમિયાન ડઝનેક ડાયરી લખનાર નાયક વર્ષો પછી કેનેડાથી વતનના ઘરે આવે છે. જર્જરિત ડાયરીનાં પાનાં ઊધઈથી ખવાઈ ગયાં છે પણ તેને જાણ થાય છે કે કૃતિએ આ તમામ પત્રોને ડિજિટાઇઝ કર્યા છે. વાર્તા વાંચતા વાંચતા ભાવક વાર્તાનાયકની લિખિત કૃતિ અને કૃતિ નામની મૂક લાગણી ધરાવતી સંવેદનશીલ યુવતી વચ્ચેનો અવિનાભાવી સંબંધ માણે-પ્રમાણે છે.