કવિલોકમાં/પંડિત, રસજ્ઞ, સર્જક કવિ જયવંતસૂરિ: Difference between revisions

કવિએ ચરણસાંકળીની શોભા ઊભી કરેલી છે એની પણ અહીં જ નોંધ લઈએ. ચંદ્રાવળાની એ સ્વરૂપગત વિશેષતા છે એટલે 'સીમંધર ચંદ્રાઉલા'માં તો એ સર્વત્ર હોય. પણ આ સિવાય 'નેમિનાથ રાજિમતી બારમાસ'ના ઉત્તરાર્ધમાં કવિએ બધે જ ચરણસાંકળી યોજી છે. પૂર્વાર્ધના બાર માસના વર્ણનમાં વિશિષ્ટ રીતે ચરણસાંકળી સાધી છે. દેશીનું પહેલું ચરણ ને ત્રુટકનું પહેલું ચરણ સમાન હોય છે. જેમકે,

{{Poem2Close}}

પોસિ સોસ જ અતિઘણઉ, પીઉ વિણ કિસ્યુ રે રંગરોલ રે?  

ભોજન તુ ભાવઈ નહી, કેસર કુસુમ તંબોલ રે, ૪૩

અતિઘણઉ સોસ જ પોષ માસિઈ, પ્રીતિ સાલઈ પાછિલી,  

વલવલઈ બાલા વિરહ-જાલા, નીર વિણ જિમ માછિલી. ૪૪</poem>}} <br>

ચલિઉ અજિત પ્રધાન હયગયપાયક,

હયગયપાયક, પરિવરિઉ એ. ૧૨૫૩

{{Poem2Open}}

બીજા ઉદાહરણમાં શબ્દપુનરાવર્તન વરસતી મેઘઝડીના વાતાવરણને અને ત્રીજા ઉદાહરણમાં શબ્દસમૂહનું પુનરાવર્તન તથા ચતુભંગી પઘછટા સૈન્યની કૂચના વર્ણનને પોષક બની રહે છે.

જેણિ ન જાણિયા ગીતરસ, ગાહાગુઠિ ન કિદ્ધ,  

એ માંણસ-જંબારડુ, તસ કાં દૈવઈ દિદ્ધ. ૧૯૪૫

{{Poem2Open}}

ગાથાગોષ્ઠિ એટલે કાવ્યગોષ્ઠિ, ગીત અને રાગ એટલે સંગીત. એના વિના મનુષ્યજન્મ નિરર્થક છે. કવિનો કાવ્યપ્રેમ તેમજ સંગીતપ્રેમ આમાં વ્યક્ત થાય છે.

ચ્યોરી ચ્યોર કરી કહાં લીના, ચિંત બિરાણા હો છીંની લીના,  

ઈઉં ભૂજપાસિ બાંધી કામરાજઈં, રાખ્યા દોઈ થણ-ડુંગરમાં જઈ. ૭૨  

{{Poem2Open}}

બાકી, સાર્થવાહ અને પાતાલસુંદરી જેવાં કામવિવશ પાત્રોનોયે સંયોગશૃંગાર વર્ણવવાની તક કવિએ લીધી નથી, પાતાલસુંદરીનાં મદીલાં અંગોનું વર્ણન કરીને ઈતિશ્રી માની છે. બન્ને કથાકૃતિઓનાં નાયક-નાયિકા તો મર્યાદાયુક્ત શીલધર્મનાં વાહક છે. એમનો કામવિહાર આલેખવાનું કવિએ ઇચ્છ્યું નથી. અજિતસેન-શીલવતીની એકાંત પ્રણયક્રીડાનું વર્ણન તો છે પણ એ મધુર, મર્યાદાશીલ વર્ણન છે - ક્યારેક પ્રશ્નપ્રહેલી, ક્યારેક સોગઠાંબાજી, ક્યારેક ભાષાવિનોદ, ક્યારેક કરપલ્લવી, ક્યારેક પ્રેમરસે સામાસામું જોઈ રહેવું અને ક્યારેક આલિંગન. (શૃંગારમંજરી, ૭૩૪-૩૭) કનકરથ-ઋષિદત્તાના પ્રણયોપચારોનું આછું ચિત્ર વિરહી કનકરથના વિલાપમાં પૂર્વસ્મૃતિ રૂપે, પરોક્ષભાવે અંકાયું છે -

ગુણસોભાગ સમીહિત આપુ,

જયવંત રાજે થિર કરી થાપુ. ૬. પ્રિ.

{{Poem2Open}}

'''છલકાતાં વિરહભાવનિરૂપણો : નવોદિત પ્રેમની પીડા'''

મઈ મન-મંડપ મોટઉ, કરિઉ હો, હવઈ તુ છેદઈ કેણિ? ૯૭  

અવર પુરુષ કહું? તું સાહિબ, તુઝ પય-નખકી દાસી. ૯૯

રે દૈવ તઈ એક દેસડઈ, ન કિયા દોઈ અવતાર,  

દિન પ્રતિ નયનમેલાવડઈ, સંતોષ હુંત અપાર. ૩  

મન માહિ વાચી રાખયો. લાખ ટંકાનું લેખ રે,  

વિરીહાથિ રખે પડઈ, રખે કોઈ દુરજન દેખઈ રે. ૩૫

લોકલાજ તિજીનઈં માય, પ્રિઉ કેડિ ભમું ઇમ થાય. ૧૨  

તે સાજન કિમ વીસરઈ, જસ ગુણ વસિયા ચિંતિ  

ભૂખ તરસ સુખ નીંદડી, દેહ તણી સાન-વાન,  

જીવ સાથિઈં મઈ તૂઝ દેઉં, થોડઈ ઘણું સ્યું જાણિ. ૪૦

સનેહવિછોહાં દોહિલાં, ડુંગરી દેયો લીહ,  

આવટણું આઠઈ પ્રહર, સજ્જનવિછોહાં જીહ. ૨૬  

કેતી કીજઈં રીવ, જાણણહારા વીછડ્યા,  

રાનિ રડ્યું રે જીવ, કુણ લહસિ, કુણ વારસિ. ૨૮

તુ મઝ વિરહાનલિ છાતી તાતી,  

સમધ વિના વિહિ મુ હિઅઈ પકાતી. ૬  

તેહ ભણી લેખ નવિ લખઉં રે, ખમજો તે અપરાધ રે.

* કો અવસરિ હૈડઈ સંભારુ, દૂરિથી સેવા મજરઈ દેજો. ૨૫  

જુ નહીં વાલિંભ ઢૂકડુ રે, ચંદ્રા ઊગિઉ કાઈં.

* ઘડીય ગણંતા દિન ગમું, તારા ગણતા રે રાતિ,  

આપું હાર વધાંમણી, જે કહિ વાલિંભ વાત.

નયનચકોરાં ટલવલઈ રે જોવા તુહ્મ મુખચંદ.

* સુંદરતાકુ ગરબ બહુત તુહ્મ, અવરકું માનત તૃણય કરી.

* દૂર શ્રવણવત વચન હમારા, દૃષ્ટિ સુ દૃષ્ટિ ન દેત ખરી.

* કબહીય હરી ઇસી નાગરતા, લિ ન સકતિ કોઉ તુહ્મ ચરી.

રસરૂપરંગ નિધ્યાન દીદાર નેક તેરુ,  

વહી નૂર દેખન કાજિ જીઉં તપઈ બહુતેરુ.  

પ્રીય બિંદેસી સું પ્રીતિ સખી કઈસી,  

ઊઠિ ચલઈ રસરંગ દેખાઈ, બાજી બાજીગર જઈસી.  

* જુ તેરુ રૂપ દેખન વહીં ધાવઈ, ત્યૂં તાં આપ છપાવઇ,  

* તૂંહી સું પ્રેમ, અઉર સું કેતવ, તું દેખત સુખ થાવઇ.

* નેહ નિવારિઉ ભલું કરિઉં, વાહલા, નયન નિવાર્યાં કાઈ રે.

* માછિલડી પ્રીતિઈં ભલી, બહોલા જલ વિણ મરઈ તતકાલ,  

વિરહઈં માણસ નવિ મરઈં, પણ સૂકીનિ થાઈ સાલ કિ.  

* ચતુરકી ચંગિમા ચિત વસી.  

કંઠથી છિન મેહલું નહીં, પીઉ-મોતિનહારા.

* પ્રીઉ કારણ પંડુર ભઈ, યું કેતક મધ્ય પાત રે.

* જોણ આલિ કરી પીઉ સપન મહિઈ.

તન મન જોબન ધન સબ દીના રે,  

તો ભી ન મોહી સું પીઉ એકચીંતા.

વેધ લાઇ રહ્યા વેગલઈ રે, વલતી ન કીધી સાર,  

પંજર માહિ પલેવણં રે, નયન ન ખંડઈ ધાર.

પ્રીઉ રાતડીયાં પરમિંદિર રમઈ, ઘરિ જોઈ ઘરણી વાટ્યો રે.  

મોરઈ અંગણિ આંબુ મુરીયુ, ફલ્યુ તે પિયારડઇ ઘાટ્યો રે,

બિછુર્યા મેલણ વિરલા હંસલા, નલદમયંતીસંયોગિ,  

કુરંગ તે પાપી હો પરસંતાવણ, સીતારામવિયોગિ,

* અગનિધીકંતી મેહલી નીસરઈ, કીધી વિણઝારાની રીતિ.

* અવગુણ એકઈ તઈ સિઈ ન દાખવિઉ, વલગત જેહની રે બાંહ,  

કેહનેં કેહનો વેધ કિ, તસ મનિ કો ગમઈ રે,  

હૂં ઝૂરું જસ કાજ કિ, સો બીજઈ રમઇ રે.

મિલવાનું મન નુહઈ તુ તાં, ઊતર સૂઘઉ દીજઈ,  

ઊંચા અંબ તણી પરિ કેતાં, દૂરિ દાઢિ ગલાવઈ.

{{Poem2Open}}

ઋષિદત્તાની વનથી વિદાયને પ્રસંગે વનસૃષ્ટિ અને ઋષિદત્તાની પરસ્પરની વિયોગપ્રીતિ આપણના હૃદયને ભીંજવી દે તેવા માર્દવથી ને વિષાદસભરતાથી વ્યક્ત થઈ છે. આમ તો એ કવિએ કરેલું વર્ણન છે પણ એમાં ચેષ્ટાઓ ઉપરાંત ઋષિદત્તાના ઉદ્ગારોનો ઘણો આશ્રય લેવાયેલો છે ને એમાં પૂર્વપ્રસંગોની સ્મૃતિ, આત્મીયતા, લાડ, આશ્વાસન, આત્મનિર્ભત્ર્સના વગેરે મનોભાવોથી વૈચિત્ર્ય આવ્યું છે :