સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રમણ સોની/મુનશી અને ગુજરાતી નવલકથા: Difference between revisions

પરંતુ મુનશી સૌથી વધારે ઊપસ્યા, નોંધપાત્ર બન્યા અને ચર્ચાતા રહ્યા નવલકથાકાર તરીકે, વેરની વસૂલાત (૧૯૧૩)થી લઈને કૃષ્ણાવતાર-ખંડ ૮ (૧૯૭૪, મરણોત્તર) સુધીના છ દાયકા એમની નવલકથાકાર તરીકેની કારકિર્દી- રેખા ખેંચાયેલી છે ને એ ગાળા દરમિયાન જ એ રેખા પ્રભાવકથી માંડીને ન્યૂનપ્રભાવ બનતી રહી છે. પ્રારંભે સામાજિક, મધ્યાહ્ને ઐતિહાસિક અને એ પછી અસ્તાચળ સુધી પૌરાણિક નવલકથા - એવા તબક્કાઓથી એમનો નવલકથાકાર તરીકેનો આલેખ રચાયેલો છે.

એટલે ગુજરાતી નવલકથાનો બીજો અનિવાર્ય તબક્કો મુનશીથી આરંભાય છે. એમણે કથાલેખનની ક્ષમતાથી 'સરસ્વતીચંદ્ર'નો મુકાબલો કર્યો. મંથર કથાપ્રવાહને બદલે પ્રબળ-પ્રચુર કથાવેગ, શિષ્ટ રુચિર પ્રેમોપચારોને બદલે પ્રગલ્ભ ઉત્કટ શૃંગાર, મૂલ્યનિષ્ઠ ચિંતનની સામે મનોરંજક રોમાંચકતા-રહસ્યમયતા- ઊર્મિતીવ્રતા, અને પાંડિત્યના સ્પર્શવાળા ગંભીર ભાષારૂપને બદલે સહજ, પ્રાસાદિક અને રંગદર્શી છટાવાળું તરલ ભાષારૂપ - એવાં એવાં પ્રતિક્રિયા-દર્શી ઘટકોમાં આ પાર્થક્ય સ્પષ્ટ થતું હતું.

પરંતુ મુનશીનો આ મુકાબલો નવલકથાના સ્વરૂપ સોંસરવા ઊતરનાર કોઈ લેખકનો હોવાને બદલે એમનામાં જ વસેલા એક કથારસિક વાચકનો હોવાનું વધારે લાગે છે. જે વાચકની કથાતરસ અગાઉની સવાચારસો જેટલી નવલકથાઓએ પણ પૂરેપૂરી સંતોષી ન હતી - એ વાચક મુનશીનું લક્ષ્ય બન્યો.

૧૮૮૭માં ‘સરસ્વીચંદ્ર'ના પહેલા ભાગમાં ગોવર્ધનરામે આવા કથેકરસિક વાચકને સંબોધ્યો હતો. એ વાચકને સમજાવીને, મદદ કરીને, થોડોક કથારસ પાઇને લેખક એને ઇષ્ટ રસ માટે કેળવવા માગતા હતા. એ વાચકને બરાબર ૨૫ વર્ષ પછી, એક પેઢી પછી, મુનશી કથારસની મદિરા પાઈને લાડ કરે છે. હે વાચક, તને કંટાળો આવે તો પાનાં ફેરવી દેજે - એવી તેવી રાહત-સૂચનાઓ મુનશીને આપવી પડતી નથી.

બદલાતા જતા વાચકના દૃષ્ટિકોણથી પણ આપણી નવલકથાને જોવી જોઈએ.

આત્મકથનાત્મક સમાન્તરતાઓવાળી એમની સામાજિક નવલકથાઓ - વેરની વસૂલાત, સ્વપ્નદૃષ્ટા અને તપસ્વિની-માં સમકાલીન રાજકીય-સામાજિક પરિસ્થિતિઓનો સ્પર્શ છે, વાતાવરણનો એક સ્પંદ છે. વાસ્તવિકતાઓનો તાગ કાઢવામાં એમનું ઝાઝું લક્ષ રહ્યું નથી, પણ એમાં અંગત મહેચ્છાઓ અને આકાંક્ષાઓ અંગેનો સંઘર્ષ તથા ઇપ્સિત સ્વપ્રલોકનું આલેખન આસ્વાદ્ય બન્યાં છે. સ્વપ્નદૃષ્ટા એ રીતે વધુ ધ્યાન ખેંચનારી નવલકથા છે. એમની ઐતિહાસિક નવલકથાઓમાં પાટણની પ્રભુતા, ગુજરાતનો નાથ અને રાજાધિરાજ જેટલી ગવાઈ છે એટલી જ વગોવાઈ છે, પણ મુનશીને નવલકથાકાર તરીકે સ્થાપી આપવામાં એ નવલોનો જ ફાળો મોટો છે - એ નકારી શકાય એમ નથી. વાચકો ઉપરાંત કેટલાક વિવેચકો પણ એના પ્રભાવવર્તુળમાં આવેલા છે. પૃથિવીવલ્લભમાં એક લઘુકદ નવલકથાની સુબદ્ધતા છે અને એમાં મુંજનું રસિક-પ્રતાપી પાત્ર મુનશીનાં કેટલાંક બહુ જ ધ્યાનપાત્ર ચરિત્રોમાંનું એક છે. સાહિત્યકૃતિમાં નીતિનિરપેક્ષતાનો મુનશીનો ખ્યાલ અને ફ્રૉઇડનો વ્યાપક પ્રભાવ, બોલકાં બન્યા વિના, કથા અને ચરિત્રની રેખાઓમાં ગૂંથાતાં ગયાં છે એને આ નવલકથાનો વિશેષ ગણવો જોઈએ.

આ બધાંમાંથી તારવી-સારવીને એમ કહી શકાય કે મુનશીએ નવલકથાઓ દ્વારા કેટલાંક સ્મરણ-રસિક ચરિત્રો આપ્યાં છે. એમનાં પ્રતાપી પાત્રો પણ, આજે રમૂજ કરાવી જાય એવી થોડીક રેખાઓવાળાં હોવા છતાં, રસ પમાડનારી પ્રભાવકતા પરાવે છે. એમની ઐતિહાસિક નવલકથાઓની મુશ્કેલીઓ ધ્યાનમાં રાખીએ તો પણ કહેવું પડે કે એમણે ઐતિહાસિક પરિવેશમાં, માનવ-સંબંધોનાં કેટલાંક જીવતો- ધબકતાં ચિત્રો આપ્યાં છે; મનુષ્યહૃદયના રાગાવેગોને પ્રત્યક્ષ તેમ જ સ્પર્શક્ષમ પણ બનાવી આપ્યા છે. સામાજિક નવલકથાઓમાં કટાક્ષ દ્વારા અને ઐતિહાસિક- પૌરાણિક નવલકથાઓમાં વાગ્મિતા દ્વારા એમણે નિરૂપણની ભાષાની ધાર કાઢી છે. નવલકથાની ભાષાનું એક આકર્ષક રૂપ મુનશીમાં ઊપસ્યું છે – એમની શબ્દસૂઝ ૧ ક્યારેક નબળી રહી ગઈ છે તો પણ. મુનશીએ ગોવર્ધનરામના કરતાં જુદી રીતનો * એક ભાવનાલોક, ખરેખર તો એક સ્વપ્રલોક ઊભો કર્યો છે. દુર્ધર્ષ વ્યક્તિમત્તાના, કરહુ પૌરાણિક સંસ્કારવિશેષના, ગુજરાતી અને ભારતની અસ્મિતાના એમના રંગદર્શી ખ્યાલોમાં એમની કથાકાર તરીકેની છટા તો આસ્વાદ્ય બને જ છે.

નવલકથાનો નાયક લેખકનો માનસપુત્ર હોય એ તો બરાબર પણ નાયક કે નાયકોરૂપે લેખક પોતે જ 'નવાનવા વેશ સદૈવ’* લેતો રહે ત્યારે પ્રશ્નો થાય. મુનશીની ઐતિહાસિક-પૌરાણિક કથાઓના કેટલાક પ્રતાપી નાયકો (ને એ જીલ જ આપર્ક દીધા છે અને વાચકોને નવલકથા ને આત્મકથા બેમાંથી કોઈ પણ એક વાંચી નાયકોથી, અલબત્ત, એક ડગલું નીચે, સંનિકટ ઊભી રાખેલી એવી જ માનુની નવલકથાઓ તો એમના આત્મચરિત્ર-સરસી ચાલે છે. અને વળી, પછીથી આત્મકથા ખંડો પણ લખીને તો મુનશીએ તુલનાતત્પર અભ્યાસીઓને નિષ્ક્રિય કરી ગ્ય રીતે પગલા સીધી લીટીમાં ખેંચીએ તો આપણે સીધા કનૈયાલાલ મુનશીથી ચંદ્રકાન્ત બક્ષી પાસે પહોંચી જઈએ. બંનેએ નવલકથાઓ લખી અને આત્મકથાઓ રચી.  

પણ પાછા વળી જઈને એમ પૂછીએ કે ગુજરાતી નવલકથાનું મુનશી પછી શું થયું, તો કોઈ એક જવાબ નહીં જડે. રમણલાલ દેસાઇમાં ગાંધીજીની પ્રેરક મૂર્તિને સામે રાખીને રચાતી આદર્શોની કથા છે, અને એમાં વાચકોને સામે રાખીને રચાતાં ઋજુ-વેધક પ્રેમકથાનકો છે. પ્રણયત્રિકોણો સમર્પણમાં શમે છે, એ ત્રિભેટે વળી પેલો ગાંધીઆદર્શ આવી મળે છે. એમણે દિવ્યચક્ષુ જેવી સુવાચ્ય-મધુર નવલકથા આપી અને ગ્રામલક્ષ્મીમાં જીવનમૂલ્યોનો એક અદશ્ય છેડો ગોવર્ધનરામ સુધી અડાડ્યો એ પણ એક વિલક્ષણ સંધાન ગણાશે. પરંતુ ખરી ગ્રામ-લક્ષ્મી એક નિરામય કલાત્મકરૂપમાં તો પન્નાલાલમાં અવતરી - એ સંકલ્પનું ગ્રામજીવન ન હતું, સઘન સંવેદનોનું, જીવાયેલું, ગામડું હતું. મેઘાણીએ પણ પ્રદેશની ધીંગી વાસ્તવિકતા, થોડાક રંગદર્શી સ્પર્શથી, પ્રગટ કરી. ગોવર્ધનરામની સગોત્રતા દર્શકમાં જોવામાં આવે છે એમાં, કહેવાયું છે એવું ને એટલું તથ્ય નથી તેમ છતા વલકથામાં કરેલ ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણીનો પહેલો ભાગ ખરેખર નોંધપાત્ર છે. સુરેશ જોષીએ માં રસ હાવો 'કથરોટમાં ગંગા' વગેરે પ્રકારનું વિવેચન તો દર્શકની ઐતિહાસિક નવલકથાઓ વિશે કરવું જોઈતું હતું, જે પછી હમણાંની નવી પેઢીના વિવેચકોએ કર્યું છે. ત છે'સકે પરંપરાગત ગુજરાતી નવલકથાની ચર્ચામાં 'સરસ્વતીચંદ્ર' કોઈ ને કોઈ મુદ્દે હાજર રહીને અવિસ્મરણીય બની છે - એ નોંધવું જોઈએ.