પન્નાલાલ પટેલ : ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી/પન્નાલાલ પટેલ-૧: Difference between revisions

આ જાનપદી પરિસ્થિતિ વચ્ચે માંડલીના આગળ પડતા ખેડૂત નાનાલાલ પટેલને ત્યાં ૭મી મે, ૧૯૧૨ના રોજે પન્નાલાલનો જન્મ.૧ નાનાલાલનું કુટુંબ પણ બહોળું. પરાપૂર્વથી ચાલી આવેલા ખેતીના વ્યવસાયમાં રોકાયેલું. ધરતી, ખેતી અને પ્રકૃતિનું, તળ ગામડાનું, વાતાવરણ તો પન્નાલાલના લોહીમાં ભળી ગયેલું. કુટુંબમાં પન્નાલાલ સૌથી નાના. માતાપિતા, બે મોટા ભાઈ, ત્રણ મોટી બહેનો, ઓરમાન મા અને તેનાં દીકરાદીકરી. ભર્યાભાદર્યા કુટુંબ વચ્ચે પન્નાલાલનો ઉછેર.

નાનકડા એ જનપદમાં નાનાલાલનું ઘર ‘વિદ્યાનું ઘર’ તરીકે જાણીતું હતું. ખેતીના વ્યવસાયમાં રોકાયેલા છતાં નાનાલાલે કોઈક રીતે ખપજોગું અક્ષરજ્ઞાન મેળવી લીધું દેખાય છે. વળી ધર્મભાવથી પ્રેરાઈને તેમણે ધર્મવિષયક થોડુંક સાહિત્ય પણ ખરીદેલું. એમાં તુલસીકૃત રામાયણ, ઓખાહરણ, દયારામની ગરબી અને બૃહત્‌ કાવ્યદોહન પણ હતાં. ખેતીનાં કામકાજ વચ્ચે ફુરસદ કાઢીને તેઓ એ વાંચી લેતા. રાતના સમયે વળી ફળીના લોકોને એમાંનો કોઈક કથાભાગ કે પદ વાંચી સંભળાવતા ય ખરા. પતિની આ જાતની વિદ્યાપ્રવૃત્તિના સંસ્કાર પુત્ર પન્નાલાલમાં ય ઊતરે. અને એય એના પિતાની જેમ લોકાદર પામે, એવી કોઈ ગૂઢ ઝંખના માતાના હૃદયમાં સહજ જ જાગી હશે. માતાના હૃદયની એ વાત ઉકેલતાં પન્નાલાલ લખે છે : “... (પન્નાલાલ) ભણશે તો એ ય એના બાપની પેઠે આ અભણ નાતમાં પુછાતો થશે. પાંચ વચ્ચે બેસીને એ ય પેલું ઓખાહરણ ગાશે ને રાતે રામાયણનું પારાયણ કરશે. એના બાપની પેઠે કૌરવપાંડવનું જુદ્ધ ઉકેલશે ને મીઠા રાગે પખાજ તંબૂરે ભજનો ગાશે.”૨ તે સ્પષ્ટ સમજાય છે કે માંડલીની એ નાનકડી દુનિયામાં નાનાલાલે એક સંસ્કારનેતાની નાનકડી પણ સૌમ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. અને આસપાસનાં લોકોમાં આદરભર્યું સ્થાન મેળવ્યું છે. ‘વિદ્યાનું ઘર’માં વ્યાપેલું વાતાવરણ બાળક પન્નાલાલના મનોવિશ્વમાં સહજ રીતે ઊતરી આવ્યું હોય એમાં કશું આશ્ચર્ય પામવા જેવું નથી : ખેતીના ધાવણમાં વિદ્યાકીય સંસ્કારો સહજ જ ભળી ગયા દેખાય છે.

કમનસીબે, પન્નાલાલના બાળપણના દિવસોમાં જ પિતાનું અવસાન થયું. ઘરનો મોભી જતાં આખું ય કુટુંબ એકદમ નિરાધાર જેવું બની ગયું. હવે પિતાજી જતાં બાળક પન્નાલાલ પૂરેપૂરો મા તરફ ઢળ્યો. બાળકની, માતા માટે અને માતાની બાળક માટે બળવાન માયા બંધાઈ ગઈ. ઘરમાં અને ઘર બહાર, કૂવાપાદર, ખેતરખળામાં, બધે જ બાળક પન્નાલાલ માનો પડછાયો હોય તેમ, તેના સાડલાને વળગતો-વીંટાતો સવારસાંજ સાથે ને સાથે ફરતો રહ્યો. કુટુંબનાં બીજાં મોટેરાંઓ, આથી, એમને ‘માવડિયું સંતાન’ તરીકે જ ઓળખાવતાં થયાં. કોણ જાણે કેમ, કુટુંબનાં ભાઈબહેનો જોડે તેમના હૃદયનો એવો ઊંડો લગાવ બંધાયો નહિ, પાછળથી પણ ભર્યાભાદર્યા એ કુટુંબમાં કિશોર પન્નાલાલને પૂરું ગોઠી ગયું હોય એવો કોઈ પ્રસંગ ‘અલપઝલપ’માં જોવા મળતો નથી. એ રીતે પિતાની છત્રછાયા વિનાના ઘરમાં બાળક પન્નાલાલ વધુ ને વધુ પ્રબળપણે માતાને વળગતા રહ્યા. પછીથી કિશોર વયે શિક્ષણ અર્થે તેમને ઈડર રહેવાનું થયું એ દરમ્યાન માતાનું અણધાર્યું અવસાન થયું, જે એ તરુણ હૃદયને હચમચાવી મૂકવા પૂરતું હતું. માતાની એ મૂર્તિ પન્નાલાલના વ્યક્તિત્વના હાર્દમાં કેવી તો ગૂઢાતિગૂઢ બળ બનીને ઊતરી ગઈ તેનો ઉમાશંકરે સરસ સંકેત કર્યો છે : ‘...(પન્નાલાલ) ‘માવડિયા’ પણ હતા. માને શૈશવમાં લાંબા સમય સુધી વળગી રહ્યા હતા. યાત્રાપથ પર દીકરાને હાથનું નેજવું કરીને વિદાય લેતી માથી હંમેશના વિજોગ પડ્યા. પછીથી પન્નાલાલ સાધુ જયશંકર મહારાજ, અધિકારી હરભગવાનજી આદિના પ્રસંગમાં આવે છે. પણ એમની ખોજ મુખ્યત્વે માતૃપ્રતિમા (મધર-ઇમેયજ)ની હોવી જોઈએ. પોંડિચેરી આશ્રમમાં એમણે પોતાની સમગ્ર ચેતનાનું ગુરુત્વમધ્યબિંદુ જોયું અને કૃતાર્થતા અનુભવી.”૩ >ઉમાશંકરનું આ નિરીક્ષણ, મને લાગે છે કે, પન્નાલાલની જીવનગતિને સમજવામાં દ્યોતક બની રહે એમ છે. ગુજરાતના સંસ્કારજીવનના નવા પ્રવાહોથી દૂર રહી ગયેલા એ નાનકડા જનપદમાં ત્યારે પ્રાથમિક કેળવણીની કોઈ વ્યવસ્થા નહોતી. પણ બેચાર શાણા માણસોના આગ્રહથી ગબા ગોરે ગામનાં બાળકોને ભણાવવાનું સ્વીકાર્યું અને કોકના ઓટલા પર ગામઠી ‘શાળા’ ચાલી. જોકે એ ‘શાળા’ થોડા સમયમાં જ વિખરાઈ ગઈ. અને બાળક પન્નાને આ શાળામાં ઝાઝું ફાવ્યું ય નથી. પણ અક્ષરજ્ઞાનના થોડાક સંસ્કાર એ રીતે તેમના મનમાં પડ્યા તો ખરા જ. પોતાની એ સમયની એક સરસ છબી પન્નાલાલે ‘અલપઝલપ’માં આ રીતે આંકી દીધી છે : “શરીરે પોસાતો—કંઈક જાડો, ઢીંચણ કોણીઓ તથા હાથપગની ઘૂંટીઓએ કલાઈની જેમ બાઝી રહેલો મેલ બાદ કરતાં રંગે ઊજળો, રૂપે પણ, આંખ નાક કે એવા કોઈ અંગની વિશેષતા વિનાનો ગોળ મોંવાળો, કપડાંમાં અડધે નિતંબે માંડ પહોંચતી દોટીની ઝૂલડી જ માત્ર. મેલી ફાટેલી કોણી સુધીની બાંયો, લીંટ-લફરાના કલપથી અક્કડ બનેલી...”૪ ગામડામાં વિચરતી આ મેલીઘેલી બાલમૂર્તિ આજના સાહિત્યરસિક માટે કદાચ કૌતુકનો વિષય બની રહે.

“પન્નાલાલની કિશોર આકૃતિ છાત્રાલયમાં જુદી તરી આવતી. શરીર નાનકડું હૃષ્ટપુષ્ટ, ગોળમટોળ કહી શકાય એવું. લગભગ યુરોપીય લાગે એવો ગોરો – બલકે લાલ લાલ ચહેરો. ચૂંટી ખણો તો લોહી નીકળે. અવાજ ઊંડો, ઘેરો, પણ સૌથી વિશેષ તો મીઠાશભર્યો – કહો કે ગળ્યો ગળ્યો. આંખમાં અચૂક વરતાતી ‘હું સમજું છું બધું’ એવી ચમક. મને સૌથી વધુ આકર્ષતી વસ્તુ તે એમની મોકળાશ ભરી વર્તણૂક. કશી રોકટોક અનુભવ્યા વગર બધી પરિસ્થિતિમાં એ એક જાતના આત્મવિશ્વાસ સાથે લીલાપૂર્વક વિચરતા...”૫

જીવનના અપારવિધ અનુભવોની ભીંસ જાણે કે તેમને વાર્તાલેખન માટે પ્રેરી રહી હતી. ટૂંકા ફલકની કથાઓ તેમને હવે અપર્યાપ્ત લાગવા માંડી, એટલે તરત લાંબી વાર્તા તરફ તેઓ વળ્યા. એ રીતે ‘ભીરુ સાથી’ નામની પહેલી નવલકથાનું સર્જન કર્યું. ઉમાશંકર ત્યારે અમદાવાદ હતા; એટલે આખી કૃતિ તેમને વાંચી સંભળાવી. જોકે એ વિશે ઉમાશંકરનો પ્રતિભાવ ખરેખર શો હતો, તે ક્યાંયથી જાણવા મળતું નથી. પણ એટલું સાચું કે એ નવલકથાનું પ્રકાશન કોઈક કારણસર વિલંબાયું હતું. દરમ્યાન જયંતિ દલાલે તેમની બીજી લાંબી વાર્તા – કહો કે લઘુનવલ ‘વળામણાં’ને ઈ.સ. ૧૯૪૦માં રેખા પ્રકાશનના નેજા હેઠળ પ્રગટ કરી. પન્નાલાલ જે પ્રદેશમાં જન્મ્યા અને ઉછર્યા હતા, એ પ્રદેશના લોકજીવનનું. એની સહજ મર્યાદાઓ સમેત સચ્ચાઈભર્યું આલેખન એમાં હતું. તેમની વિશિષ્ટ કથનશૈલીનું એમાં પહેલી જ વાર સશક્ત અને સુરેખ આવિષ્કારણ હતું. તળપદા લોકજીવનની ભૂમિકાને અણીશુદ્ધ સાચવી લેતી એ વાર્તા, સ્વાભાવિક રીતે જ, મેઘાણી જેવા લોકસાહિત્યના ઉપાસકને ગમી ગઈ. એટલે તેમણે પન્નાલાલને ‘ફૂલછાબ’ માટે ભેટ પુસ્તક લખી આપવા ખાસ માગણી મૂકી. એના પ્રતિભાવ રૂપે પન્નાલાલે ‘મળેલા જીવ’ની નવલકથાનું સર્જન કર્યું. માત્ર વીસ બાવીસ દિવસના ટૂંકા ગાળામાં વેગીલી કલમે તેમની એ કથા નીપજી આવી હતી. અનાયાસ જ એ સુરેખ અને સૌષ્ઠવપૂર્ણ ઘાટ પ્રાપ્ત થઈ ગયો હતો. પ્રણયની – વિરહની અને વિફલતાની – કોઈક તીવ્રતમ લાગણીમાંથી સહજ અભિવ્યક્તિ રૂપે એ લખાઈ આવી હતી. એ કથામાં પન્નાલાલે આનંદસમાધિ (ecstacy) જેવી કોઈ વિશિષ્ટ મનોદશા અનુભવી હોય તો તે સમજી શકાય તેમ છે. પન્નાલાલનું સદ્‌ભાગ્ય કે એ નવલકથાને મેઘાણીની ઉમકાળભરી પ્રસ્તાવના મળી એમાં પન્નાલાલની સર્જકશક્તિને અત્યંત મોકળા મને તેમણે બિરદાવી. ‘મળેલા જીવ’ની વાણી ને વિચારસૃષ્ટિ એક નવતર બળ છે, માત્ર ચોપડી નથી... બહુશ્રુતપણું. બહોળી અનુભવસૃષ્ટિ, બહોળી વિદ્વત્તા, એ બધાંને નવસર્જનમાં અનિવાર્ય સ્થાન છે. પણ એના કરતાં ય વધુ અપેક્ષા છે હું જેને વારંવાર મારા પોતાના ઘડેલા શબ્દોમાં ‘ધરતીનું ધાવણ’ કહી ઓળખાવું છું તે આદ્યબળની. આ વાર્તાનાં મુખ્ય પાત્રો જીવી અને કાનજી એ બળમાંથી ઊઠ્યાં છે.”૧૧ વગેરે.