સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૩/ગ્રૅજ્યુએટ નોકરની ઓરડી
રમણલાલ દેસાઈ
રજનીકાન્ત પોતાની નાની ઓરડીમાં એક છાપું વાંચતો બેઠો હતો. બે ઓરડીઓમાં તેનું આખું ઘર સમાઈ ગયું હતું. એક નાનું મેજ, એક ખુરશી અને એક આરામખુરશી. એ તેનું ફર્નિચર હતું. જમીન ઉપર એક સળીઓની ચટાઈ પાથરેલી હતી. ત્રણ ચાર છબીઓ ભીંતે ટીંગાવેલી હતી. ઓરડી સ્વચ્છ હતી. તે ગ્રૅજ્યુએટ હતો. ગ્રૅજ્યુએટ થયા પછી વિદ્યાર્થી એક જ લાયકાત મેળવી શકે છે - નોકરી કરવાની. સારી ઓળખાણ હોય તો મોટી નોકરી મળે અને ઓળખાણ ન હોય તો નાની નોકરી મળે. બન્ને સંજોગોમાં નોકરી તો ખરી જ. રજનીકાન્તને માસિક સો રૂપિયાનો પગાર મળતો હતો, એટલે તેણે ઠીક શરૂઆત કરી હતી એમ બધા માનતા. પરંતુ એ ઠીક શરૂઆતમાંથી તે ત્રીસ રૂપિયા ભાડાના આપતો, પચીસ રૂપિયા પોતાની માને મોકલતો અને બાકીના જે પૈસા રહે તેમાંથી ખાવું પીવું અને મજા કરવી એ તેનો કાર્યક્રમ હતો. તેની પડોશમાં પણ તેના જેવા જ નિર્ધનતા સામે ઝૂઝતા યોદ્ધાઓ નિવાસ કરતા હતા. ફિલસૂફો અને નીતિવેત્તાઓ માને છે કે જગતમાં પાપ પુણ્યનાં તત્ત્વો સતત યુદ્ધ કરતાં જ હોય છે. હશે કદાચ. પરંતુ એથીયે મહા દારુણ યુદ્ધ તો સધનપણા અને નિર્ધનપણાનાં તત્ત્વો વચ્ચે ચાલી રહેલું દેખાય છે. મોટે ભાગે પાપ અને પુણ્યને ખીસામાં નાખી – જો ગરીબો ખીસું કરાવવા જેટલું વધારાનું કપડું મેળવી શકતા હોય તો - સહુ કોઈએ મહાયુદ્ધમાં ઝંપલાવી પડે છે. કોઈ મોરચે યુદ્ધ તીવ્રપણે ચાલતું હોય તો કોઈ મોરચે યોદ્ધાઓ જરા થાક ખાતા હોય, પરંતુ યુદ્ધનું અસ્તિત્વ તો સારા જગત ઉપર વ્યાપી ગયું છે. યુદ્ધવીરોને ખબર છે કે માથે મૃત્યુ ઝઝૂમી રહ્યું હોવા છતાં તેઓ હસી શકે છે. જેને હસતાં વધારે આવડે તેને હસવાનું વધારે મળી શકે છે. રજનીનો યુદ્ધપ્રવેશ હાસ્ય સાથેનો હતો. પાસેની ઓરડીમાંથી એકદમ ચાર પાંચ છોકરાં બૂમ પાડી ઊઠ્યાં. તેઓ પણ યુદ્ધતાલીમ લેતાં હોય એમ લાગ્યું. રજનીએ છાપામાંથી આંખ ખસેડી. તેનું ધ્યાન પડોશની ઓરડી તરફ ગયું. ‘મૂઆં દુશ્મન છે બધાં! છાનાં રહો છો કે આવી સીધાં કરું?’ છોકરાંના પણ કકળાટની ઉપર થઈને એક તીણો સ્ત્રીઅવાજ આવતો સંભળાયો. બાળકોને સીધાં કરવાનો પ્રયોગ કેવો હોય છે તે રજની જાણતો હતો. ‘બા, મારો ચચૂકો ભાઈએ લઈ લીધો.’ કોઈ છોકરીનો અવાજ આવ્યો. યુદ્ધનું મહત્ત્વ વસ્તુ ઉપર આધાર રાખતું નથી. માલિકીની ખેંચાખેંચી ઉપર આધાર રાખે છે. જગતમાંથી માલિકીની ભાવના જ નાબૂદ થાય તો કેવું!’ રજનીએ વિચાર કર્યો. ‘મેં લીધો જ નથી. એ તો મારો છે. ‘એક નાના છોકરાનો અવાજ સંભળાયો. ભાઈ બહેન ફરી બાઝ્યાં. બીજાં ત્રણ નાનાં છોકરાં પણ સાથે સાથે બૂમ પાડી ઊઠ્યાં. બૂમાબૂમ અને રડારડ થઈ રહી. એકાએક ઘોંઘાટ શાંત પડી ગયો. લડતાં બાળકોએ કોઈ સામાન્ય ભય સામે આવતો નિહાળ્યો. ‘હમણાં હું તમને બધાંયને ચચૂકા આપું છું. લે! લે! લે!’ પેલો તીણો સ્ત્રીઅવાજ ફરી સંભળાયો, અને ખુલ્લા દેહ ઉપર ધીબકા પડતા પણ સાથે સાથે સંભળાયા. અંદરની ઓરડીમાંથી રજનીની પત્ની રમા બહાર આવી ઝડપથી ઓરડી બહાર જવા લાગી. ‘કેમ દોડવા માંડ્યું?’ રજનીએ પત્નીને પૂછ્યું. ‘પેલાં ગંગાબહેન છોકરાંને મારી નાખશે. હું જરા જઈ આવું.’ રમા બોલી. ‘પણ સાથે તનેય એક ચોડી દેશે તો?’ પ્રશ્નનો કશો જવાબ આપ્યા વગર રમા જોડેની ઓરડીમાં ચાલી ગઈ રજનીએ છાપું વાંચવા માંડ્યું એટલામાં બહાર કોઈના બૂટ ખખડ્યા. તે તરફ દૃષ્ટિ કરતાં તેણે અવિનાશને જોયો. ‘તું ક્યાંથી અત્યારે?’ અવિનાશને બેસાડીને રજનીએ પૂછ્યું. ‘મારે અચાનક આવવું પડ્યું. હું અત્યારે ગાડી ઉપર જાઉં છું. પેલી કૉલેજની જગા છે તે ઉપર નીમવા મને મુલાકાત માટે બોલાવ્યો છે. રમાભાભી ક્યાં છે?’ ‘એ પરોપકાર કરવા ગઈ છે. બહુ દૂર નહિ, પાસે જ છે.’ એટલામાં રમા આવી. રમાના હાથમાં એક ઉઘાડું છોકરું હતું. અને તેની બંને બાજુએ એક છોકરો અને એક છોકરી હતાં. ત્રણે જણાં ડસકાં ખાતાં હતાં. ‘અવિનાશભાઈ, તમે ક્યાંથી? અમે તો આજ સાંજે તમારે ત્યાં આવવા ધારીએ છીએ.’ રમાએ કહ્યું. ‘તેની ના કહેવા માટે આવ્યો છું.’ અવિનાશે કહ્યું. ‘અવિનાશને અભણ બૈરાં ગમતાં નથી.’ રજનીએ કારણ જણાવ્યું. ‘એનું કહેવું સાંભળશો નહિ.’ અવિનાશે કહ્યું. ‘વાહ, મારા દેખતાં જ મારી વિરુદ્ધ બંડ જગાવવાની સલાહ આપે છે?’ ‘સ્ત્રીઓ બંડ જગાવશે નહિ ત્યાં સુધી તમે પુરુષો અમને આગળ આવવા દેશો જ નહિ.’ ‘રમા, ચાલ તું આગળ આવ, એટલે તારે બળવો કરવો ન પડે.’ ‘મારે તો બળવોયે નથી કરવો ને આગળે નથી આવવું. હું આ છોકરાંને કાંઈ આપીને આવું.’ કહી રમા અંદરની ઓરડીમાં ગઈ. બન્ને ઓરડીઓ નાની અને જોડાજોડ હોવાથી, તેમ જ બન્ને વચ્ચે જવરઅવરનું એક મોટું બારણું હોવાથી, અંદર બેસીને બહારનાં માણસો સાથે વાતચીત થઈ શકે એવી હતી. ‘રમાભાભી, આ છોકરાં ક્યાંથી ભેગાં કર્યા?’ બહારથી જ અવિનાશે પૂછ્યું. ‘એ હકીકત પાછળ મોટો ઇતિહાસ છે. આખી દુનિયાનાં છોકરાં લાવી આપીએ તોય એને ઓછાં પડશે.’ રજનીએ કહ્યું. રમા આવીને બારણા આગળ ઊભી રહી. તે હસતી હતી. સાદાં સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરી હસતે મુખે ઊભેલી રમા આકર્ષક લાગતી હતી. ‘તો મને ઇતિહાસ કહે : હું અડધો કલાક બેઠો છું.’ અવિનાશે કહ્યું. ‘આજ સાંજનું છાપું વાંચજે. તેમાં મોટા મોટા અક્ષરે લખ્યું હશે કે : ‘માતાના મારથી બાળકોને બચાવી લાવનાર દયાની દેવી.’ ‘એ તું જુએ એટલે સમજજે કે એ રમાનો ઉલ્લેખ છે.’ ‘આ શો સ્વભાવ ઘડ્યો છે! બધુંય હસી કાઢવાનું! વારુ, પણ અવિનાશભાઈ અડધા કલાકમાં કેમ જવું છે? જમાડ્યા વગર નહિ જવા દઉં.’ રમા બોલી. ‘એ તો મોટો પ્રોફેસર થવાનો છે.’ ‘ક્યાં?’ ‘અહીંથી દોઢસો ગાઉ દૂર કૉલેજ આવી છે ત્યાં જાય છે.’ ‘એમ? ત્યારે તો બહું સારું. હું કશું કરી આપું?’ ‘ના, ના, રમાભાભી! કશી મહેનત ન કરશો.’ ‘કેમ, અભણ સ્ત્રીના હાથનું ખાવાનું નહિ ભાવે?’ રમાએ જરા મશ્કરી કરી. ભણેલી સ્ત્રીઓ માટે અવિનાશ ઘણું માન ધરાવતો હતો, તે રમા જાણતી હતી. ‘તમને કોણે અભણ કહ્યાં?’ ‘તું પૂછી જો એ કેટલું ભણી છે તે!’ રજનીએ કહ્યું. ‘ઇંગ્રેજી છાપું વાંચતાં તો મેં એક વખત જોયાં હતાં.’ ‘એ તો એમાંથી એ બી સી ડી ખોળી કાઢતી હશે.’ અંદર એક છોકરું જરા રડવા માંડ્યું. રમાએ જઈને તેને છાનું રાખ્યું. ત્રણે છોકરાંને વહાલ કરીને રમા કાંઈ કાંઈ ખાવાનું આપતી હતી. જરા વાર રહીને રમાએ કાચની રકાબીઓમાં કાંઈ ખાવાનું લાવીને મૂક્યું. આ રકાબીઓ તે ‘ડિશ’ અને ‘પ્લેટ્સ’ને નામે ધનિકો અને ધનિક હોવાનો ડોળ કરતા અર્ધધનિકોમાં ઓળખાય છે તે રકાબીઓ નહિ, પરંતુ ચાના પ્યાલાની નીચે મૂકવાની રકાબીઓ હતી. અવિનાશે બહુ સ્વાદથી ખાધું એટલું જ નહિ, તેણે વધારે માગી લીધું. રસોઇયાઓના હાથની રસોઈ નિત્ય જમતાં શ્રીમંતોને સ્ત્રીઓના હાથની રસોઈનો ફેર સમજાય છે. ‘આટલાં દહીં સાકર ખાઈ લો. શુકન છે.’ રમાએ વાડકો લાવી મૂકતાં જણાવ્યું. શુકન હોય કે ન હોય પણ તેમાં સ્વાદ તે હતો જ. શુકનના મિથ્યાત્વ વિષે સહુની સાથે વાદ કરનાર અવિનાશને રમા સાથે વાદ કરવાનું ઠીક લાગ્યું નહિ. ‘હવે વખત થવા આવ્યો. હું પાછો આવીને તમને બોલાવીશ. રમાભાભી, માફ કરશો -મારે એકદમ જવું પડે છે તે.’ ‘ના રે. એમાં શું? ફરી ક્યાં અવાતું નથી?’ રમાએ કહ્યું. ‘હું રજનીને સ્ટેશને લઈ જાઉં છું. હરકત તો નથી ને?’ ‘વાહ, એમાં મને શું પૂછો છો?’ ‘તને લઈ જશે ત્યારે મને પૂછશે, પછી કાંઈ?’ ‘ચાલ, ચાલ. પહેરી લે હવે વખત થઈ ગયો છે.’ ‘મારે વાર કેટલી? તારી માફક પસંદગીમાં કાંઈ કલાક જવાનો છે!’ કહી રજનીએ એ જ ઓરડીમાં કપડાં પહેરી લીધાં. ડ્રેસિંગ રૂમની સગવડ બે ઓરડીઓવાળાં રહેઠાણમાં બની શકતી નથી. પેલાં છોકરાં પણ ઘેર જવા તૈયાર થયાં. રમા ઝડપથી તેમને મૂકી આવી. ‘બિચારાં ગંગાબહેન શું કરે? રસોઈ કરવી, ઘર સંભાળવું અને ચાર પાંચ છોકરાં ઉછેરવાં.’ પાછી ફરીને રમા બોલી. રજનીને કંઈ બોલવાનો વિચાર થયો. બાળકો વિષે તેને જરા પણ ભાવ નહોતો. બાળકોની સંખ્યા નિયમિત કરવાની ઘણી જરૂર તેને આવા પાડોશને લીધે જણાઈ હતી. પરંતુ તે કાંઈ બોલ્યો નહિ. અવિનાશે કહ્યું : ‘રજની, તને એવી સારી પત્ની મળી છે કે ગમે તેને તારી અદેખાઈ આવે.’ રમા કંકાવટી લઈ આવી, અને અવિનાશને ચાંલ્લો કર્યો. ‘પ્રભુ તમારી ઇચ્છા પૂરી કરે.’ રમાએ અંતઃકરણપૂર્વક આશિષ આપી. ‘પણ રમા, આ ગૃહસ્થને બહુ આવવા ન દેતી.’ રજનીએ કહ્યું. ‘તારાં વખાણ કરે છે અને મારો જીવ ઊડી જાય છે.’ રમાએ ખોટો ગુસ્સો દેખાડ્યો. અવિનાશ રજનીનો હાથ પકડી તેને ઘસડી ગયો. સમય બહુ જ થોડો રહ્યો હતો.
સ્વાધ્યાય