સાહિત્યિક સંરસન — ૪/બે પડ વચ્ચે... ટકોરા
દલપત ચૌહાણ
બાજુમાં ખુરશી. એ ખુરશીમાં બેઠા છે. નજર ટેબલ પર. જમણો હાથ ટેબલ પર. ખાલી. એ જમણા હાથની આંગળીઓ વડે ટેબલ પર હળવા ટકોરા મારે. ટક.. ટક.. ટક.. તાલબધ્ધ. કદાચ ટકોરાના અવાજને મનમાં ગણતા હોય. એક... બે... ત્રણ... ટાઈમપાસ. એ આવી જ રીતે કચેરીમાં ખુરશી ઉપર બેસતા. સામે ટેબલ. કાચના ટોપવાળું. જમણો હાથ ટેબલ ઉપર. હાથમાં સહી કરવા માટેની પેન. કવર ચઢાવેલું. અને પેનના નીચલા છેડા વડે ટેબલ પર હળવા ટકોરા. ટક.. ટક.. ટક.. ઓફિસના ઘડિયાળના ટકોરા જેવા મંદ.. ક્યારેક સંભળાય. ક્યારેક ગૂમ. એ આંખો બંધ કરી ટકોરા સાંભળતા. કદાચ ગણતા પણ હોય. આંખો ખોલી ટટ્ટાર થતા. ગરદન ફુલાવી નર કબૂતરની જેમ મન સાથે વિચારનું ગટરગૂંઉ... ગટરગૂંઉ કરતા. કાચની કેબીનની પારદર્શક આડની આરપાર જોતા. એમનામાં કશુંક અમળાઈને ઊભું થતું. ઓફિસ રનીંગ... હંમ્મ... ચાલે છે. ચહેરો મલકાટમાં ચૂપ... મન અને વિચારનું દ્વંદ્વ ચાલતું. કોઈ જોતું કે સાંભળતું નહીં. ટેબલ સાવ ખાલી. ફાઈલોનો નિકાલ થઈ ગયો છે. નો પેન્ડીંગ... નો સૂચના... ઓફિસ સ્મુધલી ચાલે છે. ટેબલ પર ટકોરા. ટક.. ટક.. ટક.. ટેબલને ડાબે ખૂણે. નીચે. કોલબેલ સ્વીચબટન. ઘણીવાર વિના કારણે ડાબા હાથે એ બટન દબાઈ જતું. પછીથી કારણ તૈયાર. એ દિવસે પણ એમ થયેલું. એમણે કારણ જડી ગયેલું. એ કંઈક વધારે વિચારે એ પહેલાં વર્ગ ૪-નો કર્મચારી હાજર.. જાણે પાણી માગો તો દૂધ હાજર. “જી સર!” “એકાઉન્ટ રમણલાલને મોકલ!” ઉતાવળે કહેવાયું. કર્મચારી ઉતાવળે જવા લાગ્યો. “ઊભો રહે! પૂરું સાંભળ.” સાહેબનું મર્માળુ હાસ્ય. “હાજી સર!” “આજે કૉફીનું થર્મોસ ઘેર રહી ગયું છે. બે કૉફી... બહારથી.. નેસ.. ભૂલતો નહીં. લઈ આવ. લે કબાટની ચાવી.” “સરકારી થર્મોસ અને મગ કાઢ... બે મગ...” એમણે પીઠ પાછળની ભીંતે જોયું. રાષ્ટ્રપિતાની છબિ. બોખા મોઢે હસતી. એ.સી. ચાલુ છે. “લે પૈસા – પૂરતા છે ને?” એમણે કબાટની ચાવી અને પૈસા આપ્યા. કબાટ ખુલ્લું. થર્મોસ અને મગ બહાર. વળી પાછી સૂચના. ચીવટભર્યા કામ માટે. “થર્મોસ અને મગ ધોઈ લેજે! અને રમણલાલને જતાં પહેલાં કહીને જજે - કૉફી પીવા આવે.” એ ક્યારેય એકલા એકલા કૉફી પીતા નહીં. એમને સામે માણસ જોઈએ. ભલે કૉફી ઘેરથી લાવ્યા હોય. કે પછી આજની જેમ બહારથી મંગાવી હોય. નોકરીમાં રહ્યા ત્યાં સુધી આ ક્રમ ચાલતો રહ્યો. અને આજે હવે...? આજે એમને કૉફી પીવાની તીવ્ર ઇચ્છા થઈ. ટેબલ ઉપર રહેલા હાથ સામે જોયું. ટકોરા અટકી ગયા. બીજું કશું નથી. સાવ ખાલીખમ. હાથમાં પેન નથી. ટેબલને ડાબે ખૂણે, નીચે કોલબેલ સ્વીચબટન નથી. ફાઈલો... કાચ... એમણે પૂંઠ આગળ ગરદન ઘુમાવી. ભીંત. કોઈનો ફોટો નથી. એ.સી. નથી. સામે કશું આરપાર દેખાતું નથી. દીવાલ પર એક ટ્યુબલાઇટ છે. બંધ. છતમાં સફેદ પંખો ઝળુંબી રહ્યો છે. સફાઈ કર્યા વિનાનો. આવું ક્યારથી છે? દિવસ, માસ, વરસ, વરસો. “નોકરી સાથે ગયું!” બબડ્યા. ઊભા થયા. ખુલ્લા બારણા તરફ આગળ વધ્યા. આળસ ખાઈ હાથ લાંબા કર્યા. બારસાખને સ્પર્શ કર્યો. નજર નાખી. ટેરેસ બહાર. સામે ખુલ્લું આકાશ. ફરીથી બન્ને હાથનાં આંગળા એકબીજામાં ગૂંથી આળસ મરડી. ખાલી મન. ખાલી આકાશ. સન્નાટો. નજર ઘુમાવી આકાશને માપવાનો ઉપક્રમ આદર્યો. ડોફોરિયાં. મનોમન પૂછી લીધું. “શું શોધો છો સર?” એવું વિચારતાં ટટ્ટાર થયા. “કશું નહીં.” એમણે જવાબ વાળ્યો. મલક્યા. અને ઝંખવાયા. સર કે સાહેબ હાજી સર, જી સર ભુંસાઈ જવા આવ્યું. ના, ભુંસાઈ ગયું. એમના કાનને એ ખબર છે. બધા હવે નામ દઈ બોલાવે છે. હા. માન આમન્યા જાળવે. વડીલ ખરો ને! ક્યારેક કોઈ પૂછે: “શું અંકલ તબિયત તો સારી છે ને? મજામાં.” સાંભળતાં એમનામાં સૂતેલો અધિકારી ફૂંફાડા મારતો. મનમાં બબડી લેતા. “કેવા ગમાર લોકો છે! સર, તબિયત સારી છે, એમ કહેતાં ચૂંક આવે છે.” પહેલાં લોક કહેતા, ગુડ મોર્નિંગ સર, પોતે માથું ગૌરવથી હલાવતા. હવે તો ઊતર્યો અમલદાર કોડીનો. અકળામણ થતી પણ કરે શું? ધીરે ધીરે બધું થાળે પડતું, મન મારીને..જવાબ આપતા. ક્યારેક ચૂપ રહી આગળ વધી જતા. એમણે આકાશ તરફ જોયું. સાવ ખાલી. રડ્યુંખડ્યું એકાદ પંખી પણ નહીં. સામે બહુમાળી મકાનો, સોસાયટીના મકાનોનાં ધાબાં. એ ય માણસવિહોણા. બિલ્ડિંગો, જાણે શહેરી રાક્ષસના હજારો હાથ. દૂર દૂર ફેલાયેલા. જાત જાતના આકારો. એમનું મન ક્યાંક પતરાંની છતને શોધવા લાગ્યું. ક્યાં ગયું પોતે રહેતા હતા એ – ભોંયતળિયાનું મકાન! ઓરડી..સાથે. આજે બેમાળી ટેનામેન્ટની સામે ઊભા છે. ટેનામેન્ટમાં નીચે રૂમ, રસોડું, હૉલ, વરંડો, ખુલ્લી હવાબારીઓ... શું નથી. આખો પરિવાર અહીં સમાઈ ગયો છે. કહી શકે છે, અમે સંયુક્ત પરિવારમાં રહીએ છીએ. સોસાયટીમાં પૂછાતા માણસ. ખાધે-પીધે સુખી. મધ્યમવર્ગના એનાથી થોડાક ઊંચે. એમણે ઊંડો શ્વાસ લીધો. પાછલી જિંદગીનો હિસાબ... અતઃથી ઇતિ. બધું યાદ કરવું નથી. શહેરમાં આવ્યા તેને જ જીવન કહેવાય. પહેલાં તો? દોરી-લોટો જ ને? મકાન કોઈ ભાડે ના આપે. કોણ ઓળખતું? કોઈ નહીં. ભણતર પ્રતાપે સારી નોકરી.. સરકારી. કોઈ લપછપ નહીં. બે પાંદડે થયા. પ્રસંગો રંગે-ચંગે. ઉછી-ઉધારા રઝળપાટ ગયું. દિવસ ફર્યો. એ માથું ધૂણાવી, નજર નીચી કરી, ટૅરેસ પર ગયા. સામે કોરી ભીંત. ખુરશી-ટેબલ. ટેબલ પર વાસી છાપાં. એ ખુરશીમાં બેઠા. અનાયાસ જમણો હાથ ટેબલ પર... ટકોરા... તાલબદ્ધ. એમનું મન આખા ટેનામેન્ટમાં ફરી વળ્યું. ઓહો...આ બધું જ સ્વકમાઈ...આ ટેબલ ખુરશી પણ ખરાં. બીજા તો ઓફિસની ખુરશીઓ કે ટેબલને...લઈ આવે...ઘેર... પોતે? નહીં. હવે તો બધું જ સોંપી દીધું છે દીકરાઓને. ઘર-ટેનામેન્ટ સુધ્ધાં. અને કેટલા પ્રસંગો પાર પાડેલા. દીકરા-દીકરીનાં લગ્ન-આણાં-પરિયાણાં. લોન વિના ટેનામેન્ટ, બસ્સો મીટર! વાસ્તુ. કેટલું મહાલ્યા. ખરચ કર્યો. અધધધ. એમને પત્નીની યાદ આવી. કેટલો સુંવાળો સાથ. એણે ઉતાવળ કરી. મોટું ગામતરું. આંખ ભીની થઈ. તેઓ હવે નિવૃત્ત છે. નક્કામા નથી. પેન્શન ખબરદાર રાખે છે. ક્યારેક લાગે, ઘરમાં ખાસ પૂછાણ નથી. પૂછવું પડે. ના પૂછે એ કેમ ચલાવી લેવાય? તો યે ચાલે છે. ઓફિસમાં તો ડંકો વાગતો...કે દંડો ફરતો સત્તાનો. અહીં એવું ના ચાલે. એ સવારનો પ્રસંગ યાદ કરવા લાગ્યા. નાસ્તા-કૉફી માટે કેટલી વાર કહેલું. મોડું થયેલું. ગુસ્સો આવે એટલું. દીકરાનો દીકરો આવેલો. કૉફી-નાસ્તો લઈ. “દદ્દુ બૂમો ના પાડો, ધીરજ રાખો.” એમણે કશું કહેવા જીભ ઉપાડેલી. દાદાને પૌત્રને કહેવાનો હક્ક. એણે વાત વધારેલી. મમ્મીની તરફેણમાં. “મમ્મી કેટલું કરે! રાત્રે વાસણ કરનાર રામલો આવ્યો જ નહોતો.. મમ્મીને સવારે બધું કરવું પડ્યું.” જવાબ આપવાની ઇચ્છા. તો યે ચૂપ. આ તો રોજનું. પછી સબ સે ભલી...વળી હવે ક્યાં ઓફિસે જવાનું છે. મોડું થવાની વાત ગઈ. મોર્નિંગ વોક પતી ગઈ. કશું કરવાનું ક્યાં બાકી છે. કોઈ જૂનો મિત્ર. સવાર સવારમાં તો ના આવે ને? જ્યારે કોઈ આવે તો ઘરનાં અકળાય. હવે એ પણ ઓછા. ક્યારેક, ક્યારેક આવે. પૌત્રનો અવાજ -- “લો તમારો નાસ્તો કૉફી!” આટલી વાત પછી ટેબલ રૂપાળું લાગે. પૌત્ર ગૂમ. એને હવે ખાસ મજા આવતી નથી. નાસ્તો-કૉફી! મારા પૈસાનાં છે. મફતનાં નથી. પેન્શનર છું. કડખલાની ભીંતે જોયું. કૉફીનો ઘૂંટ! ભીંત પર ગરોળી. કોઈક જીવડાને ઝડપી લઈ દૂર સરકતી હતી. સડસડાટ. એ એકલા ને નાસ્તોકૉફી. કદાચ ભોજન સૌ સાથે, પણ શુભ પ્રસંગે. બાકી.. એકલા. ટૅરેસમાં.” … ... ... સમય વહે. પહેલાં એ પાંચમાં પૂછાતા. ઘરમાં...પણ એમનો અભિપ્રાય લેવાતો. મહેમાન આવે તો દીકરાઓ સાથે મા આવે. કૉફી અચૂક હોય. એ હવે ઓછું થઈ ગયું છે. કોઈ ઉપર આવતું નથી. ખાસ કામ હોય તો પૌત્ર આવીને કહી જાય. પોતે રોજની જેમ દાદરા ઊતરી નીચે જતા. એમાં એમને પગફેરી લાગતો. હવે તો એ ય ઓછું થઈ ગયું. જવલ્લે બોલાવાય. કોઈકવાર ફરિયાદ જેવો સૂર નીકળે. તુર્ત કહેવાય -- “તમને આ ઉંમરે ક્યાં દાદરા ચઢાવવા-ઉતારવા.” પછી કહેવામાં કશું ઉમેરાય. પોતે આ કાને સાંભળી બીજા કાને આરપાર... હા શુભ પ્રસંગમાં છેલ્લે યાદ કરાય. આગળ બેસાડાય. વડીલ ખરા ને. પ્રસંગ દીપે. દીકરાઓની વાહવાહી. બહુ સેવા કરો છો...વગેરે વગેરે. એ સમસમી રહી જતા. શોભાનો ગાંઠિયો. ત્યારે પત્ની યાદ આવી જતી. એની વાતો યાદ આવતી. “દીકરી છે તો! એ આવે ત્યારે વાતનો નિસાસો.” એને ય બિચારીને ઘરબાર છે. ક્યારેક જ આવે. ભાઈઓ કે ભાભીઓ ટકવા ન દે. એમની ઇચ્છા હોય. દીકરી રોકાય એ ન થતું. હવે તો એમની કૉફી-નાસ્તો, જમણ-વાળું બધાં વચ્ચેની કડી, પૌત્ર. એક ટાઈમ છાપું, કૉફી-નાસ્તો. જમણ...એથી ટેબલ રૂપાળું થઈ જાય. પછી જમણા હાથની આંગળીઓ. ટકોરા. શાંતિનો ભંગ કરે. સાથ સહકાર પણ આપે. પત્ની હતી ત્યારે દીકરાઓ તરફથી ઓછું પુછાય તો તાડુકે. “તમારી મમ્મી હજી કડેધડે છે. તમારા પપ્પાને આમ ટાળવાથી લાડવા નહીં મળે.” એ કેવું મોઢેમોઢ કહી શકતી! પોતાને ય સમજાવતી. “એલા” તમે ય શું જૂનું ઝાલી બેઠા. એમના હામાં હા કરવાની. આપણે ક્યાં ઓશિયાળા છીએ. આ બધું આપણું છે ને. ના પૂછે તો આપણી જવાબદારી ગઈ. એમનું એ ભોગવશે.” એ વેળા મન ક્યાં માનતું? ઓફિસરનો કડપ ઉભરાઈ આવતો. રોકી રાખતા. રોકનાર હાજર હતું. માથું ધુણાવ્યું. હવે આશ્વાસન આપનાર કે રોકનાર ક્યાંથી લાવવું. ઓફિસમાં તો જાણે સર્વે-સર્વા. આજે અહીં પાંજરે પુરાયેલ સિંહ. ઘૂરકિયાં કરવાનું ય ભૂલી જવાયું. વળતાં પાણી.. બીજું શું? એ ખુરશીમાંથી ઊભા થયા. તાળી વગાડી. મલક્યા. બબડ્યા. “ખરું થયું?” શાને માટે આમ કર્યું? ખબર નથી. ઘરમાં વાસણ પડ્યાં કે ખખડ્યાં. ઘર છે. તો વાસણ ખખડે. નવાઈ નથી. પોતે શા માટે એમાં ધ્યાન આપવું. ચિંતા શા માટે?” ખુરશીમાં બેઠા. પીઠ અઢેલીને. આંખો બંધ કરી. કશું બોલી જવાયું. કોણ જાણે કેમ... “દદ્દુ તમે મને બોલાવ્યો?” એમણે આંખો ખોલી, સામે પૌત્ર. એ કાંઈક પૂછતો હતો. ભ્રમણા. કદાચ સત્ય. એ શું પૂછતો હતો. કદાચ. વાસણ ખખડ્યાંનો તાળો. કંઈક થયું હશે. એમને પૂછવાનું મન થયું. વાસણ કેમ ખખડ્યાં? સવાલ બદલ્યો. “કોઈ મહેમાન..” “હાસ્તો તમારા મિત્ર... અંકલ... પાણીનો ગ્લાસ આપ્યો.” પડી ગયો. પાણી પી પીધેલું ગ્લાસ પડ્યો. ટ્રે સાથે.” “એ ગયા?” પૌત્ર ચૂપ. એમણે નામ પૂછવા વિચાર્યું. અટક્યા. મિત્ર.. અંકલ...ઉપર ન આવ્યો હોય. સમયની બલિહારી. બીજા મહેમાન પણ ઉપર નહીં આવે. પૌત્ર બોલાવવા નહીં આવે. મહેમાન સાથે મળી કૉફી નહીં પીવાય. ભૂલી જવાનું. એ હસ્યા. ફીક્કું. ટેબલ પર જોયું. ત્યાં જમણો હાથ. ટકોરા પડતા નથી. એમણે જમણો હાથ પાછો ખેંચી લીધો. પૌત્ર ઊભો હતો ત્યાં જોયું. એ ત્યાં નથી. કદાચ... હવે સન્નાટો. થોડીવારે પૌત્ર ટ્રે સાથે હાજર. ટ્રેમાં ચાનો કપ. એમણે ટ્રેમાં ચાનો કપ જોયો. વિચાર્યું.. અગાઉ ભૂલમાં.. ચા પીધેલી. ફરીથી યાદ કર્યું. ચા પીધેલી.. હવે? એ મલક્યા. ટ્રે ટેબલ પર ગોઠવાઈ. “દદ્દુ ચા ચાલશે ને? કૉફી બની નથી.” સન્નાટો. “હા. ચાલશે! હવેથી...” અટક્યા. કદાચ કહેવા માગતા હોય, “હવેથી ચા ચાલશે.” એમણે ડાબા હાથે ચાનો કપ લીધો. મોઢે લગાવી કૉફી પીતા હોય એમ હળવી ચૂસ્કી લીધી. હળવે હળવે ચાની ચૂસકી લેતા રહ્યા. અનાયાસ જમણો હાથ ટેબલ પર મૂકાઈ ગયો. આંગળીઓ ટકોરા મારતી રહી. ટક.. ટક.. ટક..
= = =
સમ્પાદકીય સમીક્ષાત્મક નોંધ
‘બાજુમાં ખુરશી. એ ખુરશીમાં બેઠા છે. નજર ટેબલ પર. જમણો હાથ ટેબલ પર. ખાલી. એ જમણા હાથની આંગળીઓ વડે ટેબલ પર હળવા ટકોરા મારે. ટક.. ટક.. ટક.. તાલબધ્ધ. કદાચ ટકોરાના અવાજને મનમાં ગણતા હોય. એક... બે... ત્રણ... ટાઈમપાસ’. અને અન્તે આવતા દૃશ્યમાં પણ એ વરતાય છે -- ‘એમણે ડાબા હાથે ચાનો કપ લીધો. મોઢે લગાવી કૉફી પીતા હોય એમ હળવી ચૂસકી લીધી. હળવે હળવે ચાની ચૂસ્કી લેતા રહ્યા. અનાયાસ જમણો હાથ ટેબલ પર મૂકાઈ ગયો. આંગળીઓ ટકોરા મારતી રહી. ટક.. ટક.. ટક..’ આ બે દૃશ્યથી બે પડ સૂચવાયાં છે: પોતે નોકરીમાં અમલદાર હતા, સક્રિય હતા, સ્વાયત્ત હતા, જીવનમાં થનગનાટ હતો. એ છે, સમજો, એમની જિન્દગીની ઘંટીનું પહેલું પડ. બીજું પડ છે, નિવૃત્તિની સુખદુખભરી પરાયી અવસ્થા દર્શાવતું બીજું પડ. ટકોરા એ બે પડ વચ્ચે પડતા અને ‘સંભળાતા’ રહે છે, અને એમ એમના દાખલાથી મનુષ્યજીવનમાં જોવા મળતા પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિચક્રની વાસ્તવિકતા વ્યક્ત થાય છે. તેમછતાં, એમના દાખલાને જ સુવાચ્ય ગણવો જોઈશે કેમકે એમાં એક વ્યક્તિ તરીકેની વિશેષતાઓ છે - જેમકે, કૉફિ-નાસ્તો, અને જેને તેઓ ચા-નાસ્તા તરીકે સ્વીકારવા લગભગ તૈયાર થઈ જાય છે. કથકની સમગ્ર નિરૂપણા દર્શાવે છે કે એમનો દાખલો સામાન્ય નથી પણ કેટલો વિશિષ્ટ છે.
એ દર્શાવતાં કેટલાંક દૃષ્ટાન્તો જુઓ -- (નિરૂપણમાં વધારે ઉપકારક શબ્દો કે શબ્દગુચ્છોને મેં અવતરણચિહ્નમાં મૂકીને હાઇલાઇટ કર્યા છે). -- ગરદન ફુલાવી નર કબૂતરની જેમ મન સાથે ‘વિચારનું’ ગટરગૂંઉ... ગટરગૂંઉ કરતા. કાચની કેબીનની પારદર્શક આડની ‘આરપાર’ જોતા. -- એમનામાં કશુંક ‘અમળાઈને’ ઊભું થતું. -- સાહેબનું ‘મર્માળુ’ હાસ્ય. -- નજર ઘુમાવી આકાશને ‘માપવાનો’ ઉપક્રમ આદર્યો. ‘ડોફોરિયાં’. -- સાંભળતાં એમનામાં ‘સૂતેલો’ અધિકારી ‘ફુંફાડા’ મારતો. -- એમણે આકાશ તરફ જોયું. ‘સાવ ખાલી’. ‘રડ્યુંખડ્યું’ એકાદ પંખી પણ નહીં. -- એમનું મન ક્યાંક પતરાંની છતને ‘શોધવા’ લાગ્યું. -- આજે અહીં પાંજરે પુરાયેલ સિંહ. ‘ઘુરકિયાં’ કરવાનું ય ભૂલી જવાયું. વળતાં પાણી..’બીજું શું’?
= = =