ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો/વિનોદિની નીલકંઠ: Difference between revisions

ગુજરાતનાં પ્રથમ ગ્રેજ્યુએટ સન્નારી વિદ્યાબેન અને સુધારાવાદી સર્જક રમણભાઈ નીલકંઠને ત્યાં ૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૦૭નાં રોજ વિનોદિની નીલકંઠનો જન્મ થયો હતો. ૧૯૨૯માં અમેરિકાની મીશીગન યુનિવર્સિટીમાં એમ.એ.નાં અભ્યાસ માટે જનાર પ્રથમ ગુજરાતી મહિલા વિનોદિની નીલકંઠ બન્યાં. શિક્ષણ ક્ષેત્રે શાળાઓ તથા મહાવિદ્યાલયમાં શિક્ષિકા તથા પ્રિન્સીપાલ તરીકે વર્ષો સુધી સેવાઓ આપી. ચાળીસ વર્ષ સુધી `ગુજરાત સમાચાર'માં `ઘર ઘરની જ્યોત' કટાર લખી સ્ત્રી જાગૃતિ માટે નોંધપાત્ર પ્રદાન આપ્યું. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઉપરાંત સામાજિક, આરોગ્ય અને સેવાનાં ક્ષેત્રમાં પણ તેમનું યોગદાન રહ્યું છે. ગુજરાતની રંગભૂમિમાં સક્રિય રસ લઈ તેમણે શિષ્ટ નાટકોમાં પણ ભૂમિકા ભજવી હતી. પ્રેરણારૂપ વ્યક્તિત્વ ધરાવનારાં વિનોદિની નીલકંઠ પાસેથી કેટલીક નોંધપાત્ર સાહિત્યિક કૃતિઓ પ્રાપ્ત થઈ છે. ૨૯મી સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૭નાં રોજ વિનોદિની નીલકંઠનું અવસાન થયું હતું.

'''વાર્તાકારનો યુગસંદર્ભ :'''

વાર્તાકાર વિનોદિની નીલકંઠ ગાંધીયુગના સર્જક છે. ગાંધીજીનાં ભારત આગમન પછી સ્વતંત્રતા માટેની સક્રિય લડત, આઝાદીની લડતમાં લોકભાગીદારી, તત્કાલીન અમદાવાદ, ગુજરાતનાં અને ભારતનાં શહેરોનાં સંદર્ભો લેખિકાએ પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ રીતે પોતાની વાર્તાઓમાં ઝીલ્યાં છે. ઈ.સ. ૧૯૫૧થી ઈ.સ. ૧૯૬૫ દરમિયાન વિનોદિની નીલકંઠનાં ત્રણ વાર્તાસંગ્રહો પ્રગટ થયા છે. ગુજરાતની આઝાદી પૂર્વેની સામાજિક, રાજકીય, સાંસ્કૃતિક સ્થિતિનો ચિતાર લેખિકાની વાર્તાઓની પશ્ચાદ્ભૂમાંથી મળે છે. ધૂમકેતુ, રા. વિ. પાઠક, ઝવેરચંદ મેઘાણી, ઉમાશંકર જોશી, સુન્દરમ્, ચુનીલાલ મડિયા જેવા વાર્તાકારોનાં સમયમાં થઈ ગયેલાં વિનોદિની નીલકંઠ મહિલાઓને કેન્દ્રમાં રાખી પોતાની નોંખી રીતે વાર્તાઓ લખે છે અને નારીજગતને પોતાનાં યુગથી ઉપર ઊઠીને આગવી રીતે આલેખે છે.

વિનોદિની નીલકંઠ પોતાની આજુબાજુ બનતી ઘટનાઓમાં વાર્તાને અનુરૂપ વસ્તુ જુએ અને ખાસ તો તે મહિલાઓ સાથે સંકળાયેલું હોય ત્યારે તે પોતાની સહજ શૈલીમાં તેને વાર્તામાં ઉતારે છે. પોતાની વાર્તાઓ વિશે વાત કરતાં `દિલ-દરિયાવનાં મોતી'ની પ્રસ્તાવનામાં લેખિકા કહે છે :

``કોઈ વાર રસ્તામાં, મોટર-બસમાં, આગગાડીમાં, રેલ્વે સ્ટેશન ઉપર, ઇસ્પિતાળમાં, નદી કે દરિયા કાંઠે, અગર કોઈ મેળા કે મેળાવડામાં સંખ્યાબંધ માણસોની ઠઠ જામી હોય, ત્યારે મને વિચાર આવે છે કે દરેક માનવીના હૈયામાં સુખ દુઃખની વાર્તા છુપાયલી હશે... જીવનમાં મેં જે જોયું, જાણ્યું, સાંભળ્યું કે અનુભવ્યું, તે આ સંગ્રહમાં વાર્તાઓ રૂપે વ્યક્ત કર્યું છે.” (“દિલ-દરિયાવનાં મોતી', વિનોદિની નીલકંઠ)

આ સંગ્રહની મોટા ભાગની વાર્તાઓની પશ્ચાદ્ભૂ ગુજરાત નથી. લેખિકાનાં ભારતનાં જુદાં જુદાં રાજ્યોનાં પ્રવાસનાં અનુભવનો લાભ આ વાર્તાઓને મળ્યો છે. અન્ય રાજ્યોનાં પરિવેશમાં લખાયેલી આ વાર્તાઓ ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં અલગ ભાત પાડે છે. આ સંગ્રહની વાર્તાઓમાં નોંધપોથીનાં પાનાઓનો કલાત્મક વિનિયોગ કે પારસી બોલીનો વાર્તાને વધુ અસરકારક બનાવવા થયેલો પ્રયોગ ધ્યાન ખેંચે છે. આ સંગ્રહની વાર્તા `દરિયાવ દિલ' પરથી `કાશીનો દીકરો' જેવી જાણીતી ફિલ્મ બની છે, જે સંગ્રહની વાર્તાઓમાં રહેલી મંચનક્ષમતાને સૂચવે છે. કથકની પસંદગી અને તેનો યથાર્થ વિનિયોગ આ સંગ્રહની ઘણી ખરી વાર્તાઓમાં જોઈ શકાય છે. `દિલ-દરિયાવનાં મોતી' વિનોદિની નીલકંઠની વૈવિધ્યપૂર્ણ વાર્તાઓનો સંગ્રહ છે.

વિનોદિની નીલકંઠનો ત્રીજો વાર્તાસંગ્રહ `અંગુલિનો સ્પર્શ' શીર્ષકથી ઈ.સ. ૧૯૬૫માં પ્રગટ થયો છે. `તૃપ્તિની તૃષ્ણા'થી માંડીને `ઉપાધિ' સુધીની ૨૬ વાર્તાઓ `અંગુલિનો સ્પર્શ' સંગ્રહમાં સમાવવામાં આવી છે. વાર્તાકાર વિનોદિની નીલકંઠની કલમથી નારીનાં ભાવોની વિશિષ્ટ અભિવ્યક્તિ આ સંગ્રહની વાર્તાઓનાં માધ્યમથી થઈ છે.

પોતાની વિધવા ભાભીનાં સંતાનને પોતાનું ગણાવી ભાભીને કલંકમાંથી બચાવનાર અને પોતાનાં નિ:સંતાનપણાનું હકારાત્મક સમાધાન લાવનાર નાયિકા તૃપ્તિની વાર્તા `તૃપ્તિની તૃષ્ણા'; પૂર્વાશ્રમનાં પ્રેમીઓ વિમલેન્દુ અને હેમાંગિની ૨૫ વર્ષ બાદ અચાનક મળે છે ત્યારે તેનાં ઔપચારિક અને ઉષ્માહીન બની જતાં વ્યવહારની વાર્તા `રોમાંચની અવદશા'; ચાનો વ્યવસાય કરતાં હિન્દુ પાલક પિતા અદિતરામ અને તેનાં પુત્ર ગનીની કોમી એખલાસનું વિશિષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડતી વાર્તા `ઈશ્વર અલ્લા તેરે નામ!'; ભીખારીને ભગવાન માની પોતાને આંગણેથી ખાલી ન જવા દેતાં જયાનાં દાદી, ભીખારી દ્વારા જયાનું અપહરણ થયાં પછી તેને આંગણે આવવા દેતાં નથી એ કથાનકની વાર્તા `ભગવાન કે સેતાન'; નિવૃત્તિ પછી હિમાલય પાસે જગતસુખ નામનાં ગામમાં રહી પોતાની ફોટોગ્રાફી અને ચિત્રકલાની ગમતી પ્રવૃત્તિ કરનાર દંપતી જગજીવન અને કૌશલ્યાની વાર્તા `નિવૃત્તિ પછી નવજીવન'; લગ્નની આગલી સાંજે ઘર છોડીને ભાગી જનારી અને પાંચ વર્ષ ભણ્યાં પછી એ જ શિશિર સાથે લગ્ન કરવા ઇચ્છતી નન્દિતાની રોમાંચક વાર્તા `વસન્તાવતાર'; સાંકું નામનાં ગલૂડિયાની સાંકળરૂપ ભૂમિકાથી બે ભાઈઓ વચ્ચેનો કુસંપ સંપમાં પરિણમે છે એવી કથકની શંકા-કુશંકાથી શરૂ થઈ ને સુખદ અંતમાં પરિણમતી વાર્તા `સાંકળચંદ'; યુવાનીનાં ઉંબરે ઊભેલી કન્યાનાં મનમાં રજોદર્શન, ગર્ભાવસ્થા જેવી બાબતો અંગે અધૂરી માહિતીનાં લીધે થતી મૂંઝવણ અને માતા દ્વારા તેનું યોગ્ય નિરાકરણને કલાત્મક રીતે નિરૂપતી વાર્તા `યુવાનીના ઉંબરા ઉપર'; આવનારાં બાળકનો ઉદરમાં સ્પર્શ અનુભવીને પોતાની એકલતા ભૂલી સભરતા અનુભવતી નાયિકા ઉત્પલાની વિશિષ્ટ અનુભૂતિની અને આ સંગ્રહને જેના પરથી શીર્ષક મળ્યું છે તેવી વાર્તા `અંગુલિનો સ્પર્શ’ પોતાના પ્રિય બકરાને ઈદના દિવસે હલાલ થતો બચાવવા ઘરેથી ભાગી જનારા હબીબ અને આ ઘટના પછી ઈદના દિવસે શાકાહારી ભોજન જમતા તેના પરિવારની વાર્તા `બકરી ઈદ’; પોતાની ઓરમાન અને કદરૂપી દીકરી માટે સાચો પ્રેમ ધરાવતી સાંકેતિક રીતે જશોદા નામ ધરાવતી માતાની લોહીની સગાઈથી વિશેષ સગાઈની વાર્તા `પ્રેમની સગાઈ’; દુનિયા સાથેના સંબંધો તોડી દૂર ગામડાંમાં વસતી ચંદાનાં પ્રેમીની પુત્રી આશા પોતાનાં પિતા સાથેનાં ચંદાનાં સંબંધોથી આઘાત પામી પત્ર લખીને રોષ ઠાલવે છે, ચંદા વિગતે આશાને પત્ર લખી પોતાનો પક્ષ રજૂ કરે છે. એવી માત્ર બે પત્રો દ્વારા નિપજાવેલી સરસ વાર્તા `ઢાલની બીજી બાજુ'; કોઈ લેખકના શ્રેષ્ઠ પાત્રોને મળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરતા કથકને મજનુ અને રોમિયો જેવાં અમર પ્રેમીઓ મળવા આવે છે અને સ્ત્રીઓની છેડતી કરતા બદમાશો સાથે તેનું નામ જોડવામાં આવે છે તેનું દુઃખ વ્યક્ત કરી અદૃશ્ય થઈ જાય છે. આવી કૃતિનાં પાત્રોને સદેહે મળવાની કાલ્પનિક છતાં રોમાંચક વાર્તા `એક અદ્ભુત મુલાકાત'; ગાંધીજી અને લીંકનનો ચાહક વૈજ્ઞાનિક રૂસ્તમ રંગભેદ મિટાવવા કાળાને ગોરા બનાવવાનો ઉપાય શોધી રહ્યો છે, તેની રહસ્યમય વાર્તા `કાયાનો રંગ કાચો રે!'; છત્રીસ વર્ષની પ્રૌઢ કુમારિકા એવી નાયિકા વિચારે છે કે પોતે વાર્તાની નાયિકા હોત તો કેવાં કેવાં પુરુષો લેખક દ્વારા પોતાને પ્રાપ્ત થયાં હોત – એવી અનેક પુરુષોની કલ્પના કરતી ને અંતે વાસ્તવિકતા સ્વીકારી પોતાની રહી ગયેલી અનુભવતી નાયિકા `જો હું વાર્તાની નાયિકા હોત તો...'; ચોરવિદ્યામાં પાવરધો કરસણ હજ કરીને આવેલાં નબુ મિયાંને ત્યાં ચોરી કરે છે, ને શહેરમાં વેચવા જતા અકસ્માતે નબુ મિયાંને હાથે જ પકડાય છે. ને પોતાની પત્ની નંદૂની ચોરી મૂકવાની વાતને ન ગણકારતો કરસણ નબુ મિયાંની સલાહથી ચોરીનો ધંધો છોડી દે છે – એવી ચોર્ય કલાની બારીકીઓને નિરૂપતી વાર્તા `ફળીભૂત હજ'; ઊર્મિપ્રધાન નમિતા વિવિધ પુરુષોનાં પ્રેમમાં પડે છે, નમિતાનાં જીવનની સાક્ષી રહેલી લલિતા નમિતા વિશે વાર્તા લખવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે, એ રીતે આ વાર્તા ત્રીજો પુરુષ કથકના બદલે પ્રથમ પુરુષ કથક દ્વારા કહેવાયેલી બને છે. ને ત્રીજો પુરુષ પ્રથમ પુરુષમાં પરિવર્તિત થાય છે – એવી કથકનાં વિશિષ્ટ નિરૂપણવાળી વાર્તા `નમિતા લવંગલતા'; સ્ટીફન લીકોકના એક લેખની સ્મૃતિને આધારે વાસ્તવિક જીવનમાં ગંભીર એવા હાસ્યલેખક પિનુભાઈથી નિરાશ થતા ભાવકો અને ભાવકોથી પીછો છોડાવતા પિનુભાઈની વાર્તા `બિચારો હાસ્યરસિક લેખક!'; પોતાની ગરીબ દર્દી-વિધવા સગર્ભા-ની નવજાત દીકરીને પંદર દિવસ પોતાની પાસે રાખી, તેને બદનામીમાંથી બચાવી અને પિયર જતી વખતે સ્ટેશન પર વિધવાને તેની દીકરી સોંપતા દાક્તરની વાર્તા `ઘટમાળા'; પોતાનાં જ ઘરમાં ગૂંગળામણ અનુભવતી, નાની વાતમાં દખલગીરી કરતા નિવૃત્ત પતિ સાથે રહેવાં કરતાં મૃત્યુને પસંદ કરતી નંદગૌરીની પીઠઝબકાર પ્રયુક્તિનાં માધ્યમથી કહેવાયેલી વાર્તા `પાછલી અવસ્થા'; પ્રૌઢ નર્મદા સાથે અવારનવાર જોવા મળતાં યુવાનને જોઈ તેનાં ચરિત્ર પર શંકા કરતી વિદ્યાર્થિનીઓને જ્યારે એ યુવાન તેનો દીકરો છે એવી ખબર પડે છે ત્યારે માણસને સમજવામાં થયેલી ભૂલનો ક્ષોભ અનુભવે છે તેની વાર્તા `જાણ્યે-અજાણ્યે'; પોતાની યુવાનીની ફોરમ ગુમાવેલી બેઠેલી અને ચિડિયા સ્વભાવની થઈ ગયેલી નાયિકા રસિકાની, ચમેલીનાં ફૂલની સુગંધને યુવાનીનાં પ્રતીક તરીકે રજૂ કરતી વાર્તા `ચમેલીનાં ફૂલ’; ઘર ઘર બની શકે તે માટે તેમાં રહેનારા માણસો ઇચ્છતા ઘરની પોતાના મુખે જ કહેવાયેલી વિશિષ્ટ કથકના વિનિયોગવાળી વાર્તા `પગલીનો પાડનાર દેને રન્નાદે'; પોતાનાં મૃત્યુ પછી પોતાની અંધ દીકરીને આંખો આપવાનું નક્કી કરી, પોતાનાં ગયાં પછી આંધળી દીકરી જોઈ શકશે તેવા સંતોષ સાથે મૃત્યુ પામતી માતાની વાર્તા `બીજીની જનેતા'; નોંધપોથીનાં થોડાં પાના દ્વારા કુંવારી સ્ત્રીને અનુભવાતી પરણેલી સ્ત્રીની અને પરણેલી સ્ત્રીને અનુભવાતી કુંવારી સ્ત્રીની ઈર્ષ્યાને નિરૂપતી વાર્તા `અમાસની રાતે - પડવાને વહાણે'; પોતે જેને નફરત કરતા હતા, તે જ કૂતરીનાં પ્રેમથી સુખ અનુભવતા દેવજી મિસ્ત્રી અને તેની કૂતરીની વાર્તા `ઉપાધિ' – એમ અહીં નારીનાં વિભિન્ન રૂપોની સાથે કથનકેન્દ્ર ને કથકનાં વિશિષ્ટ પ્રયોગોવાળી ટૂંકી વાર્તાઓ લેખિકાએ ગ્રંથસ્થ કરી છે.

આ સંગ્રહની વાર્તાઓમાં અગાઉનાં બે સંગ્રહની જેમ સ્ત્રી તો કેન્દ્રસ્થાને છે જ, પણ સાથે સાથે અહીં લેખિકાએ ચોરી સાથે જોડાયેલા, પોતાની બકરીને બચાવવા ઘર છોડી દેનારા, પોતાના સ્ત્રી દર્દીને બદનામીમાંથી બચાવનારા એમ અનોખા પુરુષોની વાર્તાઓ પણ આલેખી છે. માત્ર બે પત્રો મૂકીને કે બે અલગ અલગ વ્યક્તિની નોંધપોથીનાં પાનાં મૂકીને વાર્તા નિપજાવવાનો કળાત્મક પ્રયોગ આ સંગ્રહની એકથી વધુ વાર્તામાં સફળતાથી થયો છે. રવીન્દ્રનાથની `ઘાટની કથા' વાર્તાની યાદ અપાવતી કથક તરીકે ઘરને પ્રયોજીને કહેવાયેલી વાર્તા `પગલીનો પાડનાર દેને રન્નાદે' ખાસ ધ્યાન ખેંચે તેવી કલાત્મક વાર્તા છે. આ સંગ્રહની કેટલીક વાર્તાઓનાં તેનાં વિશિષ્ટ કથક અને નિરુપણરીતિને કારણે આકર્ષે છે. વાર્તાકાર વિનોદિની નીલકંઠનો આ સંગ્રહ `અંગુલિનો સ્પર્શ' ભાવક હૃદયને પણ સ્પર્શી જાય એવો છે.

વિનોદિની નીલકંઠનાં લખાણોમાં નારી કેન્દ્રસ્થાને છે. પણ અહીં `કાર્પાસી અને બીજી વાર્તાઓ', `દિલ-દરિયાવનાં મોતી' અને `અંગુલિનો સ્પર્શ'માંથી પસાર થતાં અનુભવાશે કે માત્ર નારીનું મહિમામંડન જ લેખિકાને અભિપ્રેત નથી. નારીનાં સારા-નરસાં તમામ રૂપો તટસ્થપણે વાર્તામાં નિરૂપવાનો લેખિકાનો પ્રયાસ રહ્યો છે.

ઘણી ખરી વાર્તાઓ બિનજરૂરી રીતે પ્રથમ પુરુષ કથક દ્વારા કહેવાઈ છે અને એ નિમિત્તે આરંભે અને અંતે લેખિકાએ વાર્તામાં હાજરી નોંધાવી છે. કેટલીક વાર્તાઓમાં ઘટના રસપ્રદ હોવા છતાં લંબાણનો અનુભવ થાય છે, ત્યાં વાત ક્યાંથી શરૂ કરવી તેનો વિવેક ન જળવાયો હોવાનું અનુભવાય છે. તેમ છતાં દરેક વાર્તા તાજગીસભર વિષય લઈને આવે છે. જો કે પ્રથમ  સંગ્રહની તુલનાએ બીજા અને ત્રીજા સંગ્રહમાં લેખિકાનો હસ્તક્ષેપ ઓછો થતો જાય છે અને વાર્તાઓ વધુ ચુસ્ત બનતી જાય છે.

ગાંધીજી, મહાદેવભાઈની જેલયાત્રાનાં વર્ણનો, અમદાવાદનાં વિસ્તારોનાં ઉલ્લેખ આ વાર્તાઓને એક નવું પરિમાણ આપે છે. કેટલીક વાર્તાઓમાં પાત્રોનાં જીવંત ચિત્રણ આકર્ષક બન્યાં છે. વાર્તાને અનુરૂપ વિશિષ્ટ ગદ્યનાં નમૂનાઓ ઓછા પણ અમુક અમુક જગ્યાએ ચમકારા જેમ મળ્યાં છે. વાર્તામાં ચમત્કૃતિનો વિનિયોગ લેખિકા અસરકારક રીતે કરી શકે છે. અનેક વાર્તાઓમાં નાટ્યાત્મક વળાંકો સરસ રીતે નિરૂપાયા છે. `બ્હેનપણી' કે `કાંકરીઓ કુંભાર' જેવી વાર્તાઓ બહુ ઓછા ફેરફારો સાથે ભજવી શકાય તેવી છે. લેખિકાનો રંગભૂમિ સાથેનો નાતો તેમને વાર્તાઓમાં પરોક્ષ રૂપે ઉપયોગી થયો છે. લેખિકાની આ વિશિષ્ટ શૈલીને કારણે જ તેમની વાર્તા પરથી સરસ ફિલ્મ બની શકી છે. લેખિકાએ ભારતનાં વિવિધ પ્રદેશોમાં કરેલાં પ્રવાસનો લાભ તેમની વાર્તાઓને મળ્યો છે. બીજી ભાષાની અનુવાદિત કૃતિઓમાં તો આપણે જે-તે ભાષા સાથે જોડાયેલાં પ્રદેશનો આનંદ માણીએ જ છીએ, પણ ગુજરાતી ભાષાનો સર્જક અન્ય રાજ્યોની પશ્ચાદ્ભૂમાં વાર્તાઓ લખે તો કેવી હોય? તેનાં અનેક નમૂનાઓ વિનોદિની નીલકંઠની વાર્તાઓમાં મળે છે.

પ્રથમ સંગ્રહમાં કથક અનેક વાર્તાઓનાં અંતે `આ ઘટના તો વાર્તા લખી શકાય તેવી છે' એમ કહી વાર્તામાં પોતાની બોલકી હાજરી પૂરાવતાં વાર્તાકાર પછીના સંગ્રહોમાં માત્ર બે પત્રો કે નોંધપોથીનાં થોડાં પાનાંથી વાર્તા નિપજાવતાં થયાં છે. `પગલીનો પાડનાર દેને રન્નાદે' જેવી પ્રયોગશીલ કથકનું નિરુપણ કરતી વાર્તા ખાસ ધ્યાન ખેંચે તેવી છે. વિષયવૈવિધ્યની દૃષ્ટિએ તેમજ નારીકેન્દ્રી વિશિષ્ટ વાર્તાઓ તરીકે આ વાર્તાઓ નોંધપાત્ર છે. કેટલાંક અરૂઢ વિષયો પણ લેખિકા પોતાની વાર્તાઓમાં હિંમતપૂર્વક આલેખે છે. સમર્થ સર્જકો વચ્ચે પોતાની સહજ શૈલીમાં લખતાં વાર્તાકાર પાસે નિરાળું ભાવવિશ્વ છે, જે તેને અન્ય સર્જકોથી અલગ પાડે છે. ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાની વાત કરતી વખતે નારીકેન્દ્રી વાર્તાઓનાં સર્જક તરીકે તો ખરાં જ, પણ એક પ્રયોગશીલ અને કેટલીક કલાત્મક વાર્તાઓનાં સર્જક તરીકે પણ વિનોદિની નીલકંઠને યાદ કરવા જ પડે તેવી વાર્તાઓ તેમનાં ત્રણ વાર્તાસંગ્રહોમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે.