‘વત્સલનાં નયનો’ અને બીજા વિવેચનલેખો/‘રામાયણ : માનવતાનું મહાકાવ્ય’ (ગુણવંત શાહ): Difference between revisions

{{Heading|'રામાયણ: માનવતાનું મહાકાવ્ય'}}

આવું જ બીજું ઉત્તમ દૃષ્ટાન્ત છે પૃ.૪૫૭ અને તેની ફૂટનોટ. ઉત્તમ ચિંતન અને ઉત્તમ અનુબંધ. ''કોઈ વિરાટ અવતારકૃત્ય પૂર્ણ કરવાની વેળા આવે છે ત્યારે યુગેયુગે મહામાનવને ટેકો કરનારું પરાક્રમ અને દૃઢ કર્મનિષ્ઠાથી શોભતી લઘુમાનવતા આપોઆપ આવી મળતી હોય છે. આ પરંપરા જેટલી પુરાતન છે, તેટલી જ સનાતન છે. કૃષ્ણતા પ્રગટ થાય ત્યારે ત્યારે અર્જુનતાએ પ્રગટ થવું જ રહ્યું! બુદ્ધને આનંદ જેવા શિષ્ય મળી રહે છે. મહાવીરને મેઘકુમાર મળી રહે છે. ઈસુ ખ્રિસ્ત હોય ત્યાં જહોન ધ બાપ્ટિસ્ટ હોવાના જ. મહંમદ પયંગબર હોય ત્યાં હઝરત અલિ હોવાના જ. મહાત્મા ગાંધી હોય ત્યાં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ન હોય તો નહીં ચાલે.” અહીં તમે પાદટીપમાં કાકા કાલેલકરનું અવતરણ ટાંક્યું છે તે કેટલું બંધબેસતું છે : “...ગાંધીજીના સિદ્ધાંતોની વ્યવહારુ આવૃત્તિ કાઢવામાં વલ્લભભાઈએ બતાવેલી કુશળતા જોઈને કેટલાકને એમ જ થાય કે, ગાંધીજી જો વલ્લભભાઈ મારફતે બધું જ કામ લે તો પ્રજા જલદી સમજી જશે.”

{{Block center|<poem>સો સબ પ્રતાપ રઘુરાઈ ।  

{{right|(રામચરિતમાનસ)}}</poem>}}

મને એવો વિચાર આવે છે કે સમગ્ર ગ્રંથમાં મોતીની જેમ વિખેરાયેલી તુલસીદાસની પંક્તિઓને ભેગી કરી હોય તો 'રામચરિતમાનસ'ની કેટલી બધી સમૃદ્ધિ પામી શકાય? સીતાની સખી પહેલી વાર રામ-લક્ષ્મણને જોઈને ભાવવિભોર બની જાય છે અને રામના સૌન્દર્યથી અભિભૂત બનીને એને વર્ણવી શકતી નથી ત્યારે એક વર્ણમધુર અને લયમંજુલ પંક્તિમાં તુલસીદાસની વાણી નર્તી ઊઠે છે :

ગિરા અનયન નયન બિનુ બાની (પૃ.૬૯)

• મને સૌથી વધારે કઠે છે શૈલીવેડા. શરૂઆતમાં જ પ્રથમ ગ્રાસે મક્ષિકા, હજી તો ગ્રંથની શરૂઆત પણ નથી થઈ. માત્ર પ્રસ્તાવના જ શૈલીદાસ્યની ચાડી ખાય છે. પ્રસ્તાવનાના અંતે શબ્દો છે :

• મારે જો તમને ગાળ દેવી હોય તો કહું કે તમારી શૈલી ઉપર સુરેશ દલાલની શૈલીની અસર છે. સુ.દ. ગદ્યમાં પણ પ્રાસાનુપ્રાસો જેવી કવિતાની કૃત્રિમ કરામતો યોજે છે. એનું એક જ દૃષ્ટાંત આપું :

• તળપદા શબ્દોનો મોહ પણ શૈલીમાં કૃત્રિમતા લાવે છે, સરળતા કે સહજતા નહીં. “માનવજાતે એટલી ધાડ તો મારી જ છે કે યુદ્ધ અટક્યું નથી તોય શક્તિનું મહત્ત્વ એને સમજાયું છે.” (પૃ.૯૬). આ ‘ધાડ મારી' એ colloqial અને અનુચિત શબ્દપ્રયોગ છે. ‘ભરતનું હૃદય શરદપૂર્ણિમાના આકાશ જેવું સ્વચ્છ અને નિરભ્ર હતું. રામ પ્રત્યેના એના આદરમાં ક્યાંય કોઈ ગાંઠોગળફો ન હતો.” (પૃ.૨૧૧). આ સંદર્ભમાં ‘ગાંઠોગળફો' અભદ્ર શબ્દપ્રયોગ લાગે છે. “ઈન્દ્રજિત સંસ્કાર વગરની સમૃદ્ધિનું વરવું ફરજંદ હતો. એ વિભીષણનો ઉપહાસ કરે ત્યારે પોતાના મિથ્યાભિમાનની ઊલટી પણ કરે છે.” (પૃ.૪૯૦) આ એક વરવો શબ્દપ્રયોગ છે. “વચ્ચે વચ્ચે વાલ્મીકિ અને તુલસીદાસને પણ મળતા રહીશું, પરંતુ મુખ્યત્વે ભવભૂતિની પાછળ પાછળ હીંડવાનું રાખીશું.” (પૃ.૫૪૯). 'ચાલવાનું'ને બદલે 'હીંડવાનું' રાખવાથી તળપદી ભાષાની મીઠાશને બદલે કૃત્રિમતાનો જ અનુભવ થાય છે. “પુરુષોના વ્યભિચાર પર કોઈ બંધનો ન હતાં. બધાં બંધનો સ્ત્રીઓને જ લપેટમાં લેનારાં હતાં.” (પૃ.૫૧૭). આ 'લપેટ' અસુભગ શબ્દપ્રયોગ છે. “જે કંઈ રામ અને ઋષિ વચ્ચે રંધાઈ રહ્યું હતું તેની ખબર લવ-કુશને કે... નગરજનોને ક્યાંથી હોય?” (પૃ.૬૬૮). આ 'રંધાઈ' અસહ્ય છે. રામચંદ્ર અને વાલ્મીકિ ઋષિ જાણે કાવતરાખોરો હોય અને એમની વચ્ચે કંઈ કાવતરું 'રંધાઈ’ રહ્યું હોય એ સર્વથા અવિવેકી સૂચન આ અપપ્રયોગથી, તમને અનભિપ્રેત હોવા છતાં, ઉદ્ભવે છે. 'બેડો પાર' તમારો માનીતો શબ્દપ્રયોગ છે. જ્યાં તક મળી ત્યાં તમે એનો પ્રયોગ કર્યો છે. આ ગ્રંથના છેલ્લા શબ્દો છે : “મહામાનવ એવા મર્યાદાપુરુષોત્તમ રામને, ભગવતી સીતાને અને કર્તવ્યતત્પર હનુમાનજીને સ્મરણવંદના પાઠવીને આ ગ્રંથને વિરામ આપીએ. જ્યાં ગ્રંથ વિરામ પામે ત્યાં જો ધર્મોદય, વિચારોદય અને જીવનોદય થાય તો બેડો પાર!” (પૃ.૬૭૬). તમે જરા સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દો આ બે વાક્યોમાં તો ગણી જુઓ. ક્રિયાપદો કે અવ્યયો કે પ્રત્યયો સિવાય લગભગ બધા જ શબ્દો ગીર્વાણ ગિરાના છે અને તેની જોડે ‘બેડો પાર'! શબ્દ પોતે સારો કે ખરાબ નથી હોતો એ તો આપણે સારી રીતે જાણીએ છીએ પણ સંદર્ભમાં એની શોભા મૂલવવાની રહે. વાલ્મીકિના મહાકાવ્ય રામાયણના મૂલ્યવાન ભાષ્યના છેલ્લા બે શબ્દો ‘બેડો પાર' કેવી રીતે શોભે? કથાવિષય, વાલ્મીકિ, તુલસીદાસ, કાલિદાસ, ભવભૂતિનાં અવતરણો, તત્ત્વાન્વેષણ, ગંભીર વિષયની ચર્ચામાં સંસ્કૃત શબ્દોની પ્રૌઢી શોભે, આમાં બોલગાલના પ્રાકૃત શબ્દો અશોભનીય લાગે છે. એકથી વધુ વાર (પૃ.૨૪૯, ૩૭૩) તમે 'અલૌકિક અધ્ધરતા' જેવો શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે. આ મિયાં-મહાદેવનો મેળ કેવી રીતે મળે?

• 'ભીનું' 'ભીની' 'ભીનાશ' આ શબ્દ માટે તમને ગજબનો પક્ષપાત છે. તમે પચાસેક વાર તો આ શબ્દોનો પ્રયોગ કર્યો જ હશે. તમારું હૃદય 'ભીનું' છે, તમારી ભક્તિ 'ભીની' છે, તમારી શ્રદ્ધા પણ “ભીની' છે. પૃ.૧૪૪ ઉપરનાં ત્રણ વાક્યો જુઓઃ “રામકથા.... આપણા હૃદયને ભીનું કરનારી છે. હૃદય ભીનું હોય ત્યારે જ... શુભ સ્પંદનો ઝીલવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરે છે. ભક્તિનું સૌન્દર્ય ભીનું હૃદય જ પામી શકે.” ‘ભીનું' શબ્દનો આ અતિરેક છે. આપણી ભાષામાં જ્યારે સંવેદનશીલ, આર્દ્ર જેવા સુમધુર સાર્થ શબ્દો ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે 'ભીનું' શબ્દ વાપરવાની લેખક ઉપર શા માટે ફરજ પડવી જોઈએ?

• તમારા એક શબ્દપ્રયોગ માટે તો મને તમારી સામે લડી લેવાનું મન થાય છે. આવો અવિવેક અને અપપ્રયોગ તમે કરી જ કેવી રીતે શકો? પૃ.૫૮૦ ઉપરના તમારા શબ્દો ટાંકું છું: “રામ મહામાનવ હતા તોય કેટલીક માનવસહજ મર્યાદાઓથી મુક્ત શી રીતે હોઈ શકે? પોતાની પત્ની રાવણ જેવા દુષ્ટને ત્યાં દિવસો સુધી સુરક્ષિત રહે તોય વણબોટાયેલી શી રીતે રહી શકે?” અરેરે, આ ‘વણબોટાયેલી' જેવો શબ્દપ્રયોગ તમારાથી થઈ જ કેવી રીતે શકે? તમને આપેલા Womens' liberનાં બધાં જ કોમ્પ્લિમેન્ટ્સ પાછાં લઈ લેવાનું મન થાય છે. સ્ત્રીઓ માટે આવો હલકો વિચાર કેળવી જ કેવી રીતે શકાય?

• સંસ્કૃતના અનુવાદોમાં ક્યારેક શબ્દપસંદગી ઔચિત્યપૂર્ણ નથી. વાલ્મીકિ રામાયણમાં... રાવણ સીતાના સૌન્દર્યનું વર્ણન કરે છે: “એના શરીરનો મધ્યભાગ પાતળો છે, એની કમ્મરની પાછળનો ભાગ (નિતંબ) મોટો છે..." અહીં તમને ‘પાછળનો'ને બદલે 'નીચેનો' અને 'મોટો'ને બદલે 'પુષ્ટ' અભિપ્રેત છે. (પ્ર.પૃ.૨૬-૨૭) 'સંહતસ્તનીમ્'ના અનુવાદ 'એનાં સ્તન પરસ્પર ભિડાયેલાં હતાં”માં મૂળનું સૌંદર્ય હણાય છે. (પૃ.૩૯૨).

• કાવ્યની વિભાવના અંગે મને લાગે છે કે આપણી વચ્ચે આસમાનજમીનનું અંતર છે. જે ઉમળકાથી તમે વાલ્મીકિ અને તુલસીદાસ, કાલિદાસ ને ભવભૂતિને ટાંકો છો એટલા જ ઉમંગ અને ઉત્સાહથી તમે અકાવ્યને પણ ટાંકો છો. બહોળે હાથે, વાલ્મીકિ, તુલસીદાસ, ભવભૂતિને તમે ટાંક્યા છે; તેમનાં ઉત્તમોત્તમ શ્લોકો ને પંક્તિઓ પણ તમે ટાંક્યાં છે તેમજ તમે હિંદી કવિઓનાં અકાવ્યોને પણ છૂટે હાથે ટાંક્યાં છે. કાવ્યનો વિષય ઉદાત્ત હોય, એમાં થોડોક નીતિબોધ કે ઉપદેશ હોય, થોડુંક દુન્યવી ડહાપણ હોય, તત્ત્વજ્ઞાનનો ડોળ હોય એ તમારે મન કવિતા બની જાય છે. પ્રભાવશાળી શીર્ષક અને નીચે સુપ્રતિષ્ઠિત કવિનું નામ એટલું જ તમે પૂરતું માન્યું છે. આ કવિતા કે આ પંક્તિઓ કાવ્યનું રૂપ પામે છે કે નહીં એ જોવાની ખેવના તમે રાખી નથી. અલબત્ત, આ પ્રશ્ન રુચિભેદનો છે તે હું સ્વીકારું છું. છતાં મને મીરાં યાદ આવે છે. એણે કહેલું ને વૃન્દાવન વસી હજુ પુરુષ રહ્યા છો, ધન્ય તમારો વિવેક. (સ્મૃતિમાંથી ટાંકું છું એટલે શબ્દો ક્યાંક ચોક્કસ ન પણ હોય.) મને એમ કહેવાનું મન થાય કે વડોદરે વસી તમે કાવ્યની આવી વિભાવના ધરાવો છો તો સુરેશ જોષીનો એળે ગયો અવતાર.

• રામાયણ ગ્રંથના લેખનની પૂર્વતૈયારી રૂપે તમે “લેસન કરવામાં દિલચોરી કરી નથી” તે સાચું. છતાં કૈંક ચૂકી જવાયું છે, કેટલુંક મહત્ત્વનું પણ.

• તમે એકથી વધુ સ્થળે શબ્દોની વ્યુત્પત્તિઓ વિષે તર્કકુતર્ક કર્યા છે.

• આવી જ છેડછાડ તમે કાલિદાસ અને ભવભૂતિના સમય માટે કરી છે. તમે લખો છો: “ભવભૂતિ અને કાલિદાસ સમકાલીન મહાકવિઓ હતો એવી પણ પાકી માન્યતા છે.” “પાકી માન્યતા” કોની? ગુણવંત શાહની? તમે તો લખો છો કે તમે ઉમાશંકરના ‘ઉત્તરરામચરિત'ના અનુવાદને એકથી વધુ વાર વાંચ્યો છે. પરિશિષ્ટમાં ઉમાશંકરે ભવભૂતિના સમયની ચર્ચા કરીને, અનેક વિદ્વાનોના અભિપ્રાયને આધારે, ભવભૂતિનો કવનકાળ ઈ. સ. ૭૦૧થી ૭૨૫ હોવાનું અનુમાન કર્યું છે.