ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો/પારુલ ખખ્ખર: Difference between revisions

      ‘હું ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડતી હતી.’     

  જયુની આ પ્રતિક્રિયા શરૂઆતમાં બાની વેદના સમજાવાના ભાગરૂપે જણાય પણ અંતે ખ્યાલ આવે કે જયુ નાનીની નહીં પણ નાનીના મુખે જાણે પોતાની જ કથા સાંભળી રહી છે. રા.વિ.પાઠકની પ્રખ્યાત વાર્તા ‘મુકુંદરાય’ અહીં યાદ આવે. પિતા કથા કહેતા જાય અને દીકરીની પ્રતિક્રિયાઓ બદલાતી જાય. વાર્તાકાર આ જાણીતી પ્રયુક્તિને ઉપયોગમાં લઈને કરુણની ધાર કાઢે છે. એટલું જ નહીં, નાનીના દુ:ખની સાથે જયુની વેદનાને એક જ કથા વડે જોડી દે છે. આખી વાર્તામાં બાપુજીનો એક પણ સંવાદ નથી, જે યોગ્ય છે. સનેપાત ઉપડ્યો હોય તેમ આયખા આખાની દબાવી રાખેલી પીડા, વેદના નાની કથારૂપે જયુને કહે છે. નાનીના તાવથી ધીખતા શરીર પર ફરતો જયુનો પ્રેમાળ હાથ અને આરંભે નાનકડી જયુને હેતથી પંપાળતી નાનીનો હાથ- બંને દૃશ્યોની સન્નિધિ રચાય છે. નાનીના સંવાદોમાં જોવા મળતી બોલીની બળકટતા વાર્તાને ઉપકારક સિદ્ધ થઈ છે.   

‘મીનલે છોકરીની સામે કોઈ અનોખી નજરે જોયું અને જાણે શક્તિપાત થયો હોય એમ ક્ષણવારમાં છોકરીનો રંગ બદલાઈ ગયો. છોકરી કશું બોલ્યા વગર સાહેબને ટગર ટગર જોઈ રહી. સાહેબ એ નજરને જીરવી ન શકતા હોય તેમ આડું જોઈ ગયા...  

આ સુંદર પ્રકૃતિને જોઈને હરખાતી વૃંદા ઉમંગના કહેવાથી અને પ્રજ્ઞાભાભીના આગ્રહને કારણે પૂના જવા નીકળી છે એ વાત જણાવે. શા માટે પોતાને બોલાવી? ઉમંગ સાચું કારણ જાણતો હશે પણ પોતાને ન જણાવ્યું એવા વિચારોને બાજુએ હડસેલતી વૃંદા ‘જે હશે તે વાજતું ગાજતું માંડવે આવશે’ એમ કહીને રમણીય પ્રકૃતિને જોવામાં, તેના ફોટા પાડવામાં ખોવાઈ જાય. રાત પડે એટલે બહારથી નજર ભીતર વાળે અને વિધવા મમ્મી સાથે વાતો કરવાના ઈરાદે માને ફોન કરે. મા-દીકરી વચ્ચેની વાતચીત અગત્યની છે. તેનો અંશ જુઓ.

‘કશુંક બોલવા ગઈ પરંતુ એ બન્ને સ્ત્રીઓના ગળામાંથી નીકળેલું જાળું ઓચિંતુ મારા ગળામાં આવીને ચોંટી ગયું હતું. કેટલીય મથામણ પછી માંડ માંડ શબ્દો ગોઠવાયા. મારા ગળામાં પડેલી ખરેડી દૂર કરવાના પ્રયાસરૂપે મેં સહેજ ગળું ખંખેર્યુ અને ખોખરા અવાજે કહ્યું ‘ઉમંગને પૂછીને જવાબ આપું.’

પ્રશ્ન થાય કે વૃંદાએ પોતાની માને તેના ઘરે રહેવાનું કહેવા ઉમંગને પૂછવું પડે? આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર હોવા છતાં તે પોતાના જ ઘરમાં નિર્ણય લઈ શકવા સમર્થ કેમ નથી? વાર્તાકારે કુશળતાથી આ પ્રશ્નોનાં જવાબ વાર્તામાં આરંભથી જ આપ્યા છે. વૃંદા ઉમંગના કહેવાથી, ઉમંગની અનુમતિથી જેઠાણીના ઘરે જવા નીકળે છે. ઉમંગ પોતે જાણતો હોવા છતાં પૂરી વાત વૃંદાને કહેતો નથી. વળી, સાસુ પોતે ક્યાં રહેવું તેનો નિર્ણય જાતે લઈ શકે, પરંતુ વૃંદા ઉમંગને પૂછ્યા વિના કોઈ નિર્ણય ન લઈ શકે. આ જ આપણી પુરુષપ્રધાન સમાજવ્યવસ્થાનું સત્ય છે જે વાર્તાકાર સીધેસીધું ન લખતાં કલાત્મક રીતે આલેખે છે. શુક્રવારની સાંજથી શરૂ થતી વાર્તા રવિવારે રાત્રે પરત આવી રહેલી વૃંદાની યાત્રા સાથે પૂરી થાય છે. ત્રણ સ્ત્રીઓના ગળામાં બાઝતી ખારાશ, ત્રણેય સ્ત્રીએ પોતાની લાગણી વ્યક્ત કરવા માટે કરવી પડતી મથામણ - એની સહોપસ્થિતિ વાર્તાને સુરેખ બનાવે છે. કથક તરીકે અંતે ગળામાં બાઝેલી ખારાશ સાથે બોલતી વૃંદા અને આરંભે માને અને સાસુને સ્પષ્ટ રીતે વિચારો કહી દેવા પ્રોત્સાહન આપતી વૃંદા- આ બેની પણ સન્નિધિ રચાય છે. ત્યાં પેલી સ્ત્રી વૃંદા જોવા મળે છે જે એક નિર્ણય પણ સ્વતંત્રપણે લઈ શકતી નથી એ વાતે ગૂંગળાય છે. વાર્તાકારે વૃંદા પાછી આવતી હોય છે તે વેળાએ પ્રકૃતિનું કે રમણીય રાત્રિનું વર્ણન કર્યું નથી અને એ વડે વૃંદાની ગૂંગળામણને સ્પર્શક્ષમ બનાવી છે. વાર્તાના આરંભે બારી બહારનું દૃશ્ય અને અંતે બારી પરનો પડદો ખસેડ્યો હોવાછતાં બહાર ન જોતી વૃંદા- ભાવકને યાદ રહી જાય છે.  

  આ બધું સુગંધા ભીની આંખે જુએ અને મનોમન બોલે, ‘સાચે જ ઢાંકણ દેવાઈ ગયું.’ ત્યાં વાર્તા પૂરી થાય છે. વાર્તાના આરંભે આવતું સુગંધાની સ્મૃતિઓ વડે રચાતું ચિત્ર જુઓ.

‘એ મેઈનડોર ખોલી ઘરમાં પ્રવેશી. એક જાણીતી સુગંધ ઘેરી વળી. એણે ઊંડો શ્વાસ લઈ સુગંધને નાકમાં ભરી. આ સુગંધને કોઈ એક સરનામું ન હતું. મમ્મી પગે ચોળતી એ તેલની, પપ્પા છાતીએ લગાવતા એ બામની અને ઠાકોરજીને ધરાયેલા અત્તરની એમ ત્રણેય સુગંધોના મિશ્રણ જેવી આ સુગંધ એના નાકને  રળિયાત કરી ગઈ.’

‘કોઈ ભોજીયોભાઈ ય તારો ધણી નથી થાવાનો…આ ઘરમાં બાપ તું નથી, હું છું એ યાદ રાખજે.’

કથક તરીકે નાની દીકરીની ભાષા અને ટિપ્પણીઓ પણ વાર્તામાં અગત્યની છે. જેમ કે, વાર્તાના આરંભે જ મમ્મી-પપ્પાના ઝઘડાનું વર્ણન કરતી દીકરી પપ્પાની ક્રિયા, પ્રતિક્રિયાઓ કેવા શબ્દોમાં વર્ણવે છે તે જુઓ.

વાર્તાકારે એક મધ્યમવર્ગીય કુટુંબની ચિંતા અને તેમના હર્ષની વાત હળવાશભરી રીતિએ પણ અસરકારક શૈલીમાં કહી છે. પિતા હોઈ જાહેરમાં રડી ન શકે. દીકરીને પરણાવી નથી શકતા એ વાતે લાચારી અનુભવતા પિતા પ્રતિક્રિયા રચના વડે ગુસ્સો, આક્રોશ વ્યક્ત કરીને દબાયેલી વેદના ઠાલવતા રહે છે. દીકરી પણ પિતાના આક્રોશ પાછળના સ્નેહાને, ડરને, લાચારીને જોઈ શકે છે પણ નિ:સહાય હોવાથી લડતી-ઝઘડતી રહે છે. આરંભે જૈન સાધ્વીને દાન આપવાની વાતે ઝઘડતા પપ્પા અંતે દીકરીના લગ્ન નક્કી થયા પછી જૈન સાધ્વીને દાન આપતા ખચકાતી મમ્મીને કહે છે, ‘સરખું વ્હોરાવજે હો! કોના આશીર્વાદથી મોટીનું ગોઠવાયું હશે કોને ખબર?’  

‘બાવળિયો’ વાર્તામાં મુખ્ય પાત્ર સુશીલાબહેનનું છે. આખી વાર્તા કૉલેજમાં ભણતી યુવતી ધરતીના મુખે કહેવાઈ છે. આ વાર્તાની કથક ધરતી કૉલેજમાં અભ્યાસ કરવાની સાથેસાથે માને ભરતકામમાં મદદ કરતી રહે છે. એક સાંજે માતા બાજુના બંગલામાં રહેતા સુશીલાબહેન તેને બોલાવે છે એમ કહે છે. ધરતી તેમના ઘરે સાંજે પહોંચે છે. તે સુશીલાબહેન પાસેથી ભરતકામ લે છે. તેના મનમાં કેટલાંક પ્રશ્નો છે. આવડાં મોટા ઘરમાં રહેતાં સુશીલાબેન આવું ભરતકામ શા માટે કરતાં હશે? વરસાદ તૂટી પડતાં સુશીલાબહેનને પોતાના લગ્ન સમયની મેઘલી રાત યાદ આવે છે. તેઓ  ધરતીને ચા પીવડાવે છે સાથે જ પોતાનું અંતર ઉઘાડે છે. સુશીલાબહેન પરણીને આવ્યા એ રાતની વાત સાંભળવામાં ધરતીને રસ પડે છે. તેઓ કહે છે કે લગ્નની રાતે જ તેમના પતિએ તેમને પૂછ્યું હતું કે આપણે માત્ર મિત્રો બનીને ન રહી શકીએ? એમને સ્ત્રી કરતાં પુરુષોમાં વધુ રસ પડે છે. ડાયવોર્સ લેવા કે દત્તક બાળક લેવાની વાત પણ તેઓ કહે છે. ખૂબ વહાલ સાથે જોડે સૂતા પતિને લીધે તે પોતાના આવેગો વહાલમાં જ ઠારી લેતાં. એમ કરતાં કરતાં એમના પિસ્તાળીસ વર્ષ થયાં. આ વાતો સાંભળીને ઘરે પરત ફરતી ધરતીને વિરેન્દ્રનું વર્તન સમજાય છે અને પોતાના પ્રપોઝલને ફગાવી દેનાર એ છોકરાને તે માફ કરે છે. વાર્તાનો અંત ચોટદાર છે. ગેટમાં પ્રવેશેલી અને ત્યાંથી નીકળતી ધરતી વધુ પુખ્ત થાય છે. કહો કે, સુશીલાબહેનના અનુભવે તે પુખ્ત બની જાય છે. અહીં બાવળિયો પ્રતીક છે. બાવળિયો એક કચ્છી ભરતકામ છે જેમાં બાવળના ઝાડના પાન બનાવવામાં આવે છે. ઘેરા રંગો અને કાચ વડે થતું આ ભરતકામ અઘરું હોવા છતાં લોકપ્રિય પણ એટલું જ છે. અહીં ૨૦૨૩માં આવેલી મલયાલમ ફિલ્મ ‘કથલ: ધ કોર’ યાદ આવે. જેમાં મામૂટી સાથે જ્યોતિકા તે સમલૈંગિક હોવાથી લગ્નના વર્ષો પછી પણ ડાયવોર્સ લે છે. સમલૈંગિક સંબંધોની આ વાર્તા એક સ્ત્રીના, પરણેતરના દૃષ્ટિકોણથી આલેખાઈ છે. વળી, કથક પણ એક યુવતી જ છે. સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધમાં શારીરિક સંબંધ ઉપરાંત પણ કંઈક ગૂઢ તત્ત્વ રહેલું છે એ વાત સુશીલાબહેનના પાત્ર વડે દર્શાવી છે. જોવા જેવું એ છે કે, અહીં સર્જક સહેજ પણ મુખર થયા વિના, અત્યંત સંયમિત રીતે આવા સંબંધની વાત એક જુદા દૃષ્ટિકોણથી કરે છે. કથક અને સુશીલાબહેન વચ્ચેનો સંબંધ પણ આ ઘટનાથી દૃઢ બને છે. આવા સંવેદનશીલ વિષયને સ્ત્રીના દૃષ્ટિકોણથી આલેખવાનો પ્રયાસ અને તે દ્વારા સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધના દૈહિક સંબંધને ઓળંગી જતાં સ્નેહસંબંધનું થયેલું નિરૂપણ, ચુસ્ત સમયસંકલના, વરસાદી માહોલ અને ભરતકામનો પ્રતીક તરીકેનો વિનિયોગ – આ બધાને કારણે આ વાર્તા નોંધપાત્ર બની છે.     

{{right|-હીરેન્દ્ર પંડ્યા<br>

નવલકથાકાર, વિવેચક<br>

મો.નં. ૮૪૬૦૩૭૫૩૮૬}}<br><br>  

|previous =   નીતા જોશી