સાહિત્ય પલ્લવ – ભાગ ૨/સુદામાના તાંદુલ: Difference between revisions

એ તો જ્ઞાન મને ગમતું નથી, ઋષિરાયજી રે;  

રુએ બાળક, લાવો અન્ન, લાગું પાયજી રે.

મોટા જોગેશ્વર હરિભક્ત, લાગું પાયજી રે.  

અન્ન વિણ ભજન સૂઝે નહીં, ઋષિરાયજી રે;  

જીવે અન્ને આખું જગ્ત, લાગું પાયજી રે.

શિવે અન્નપૂર્ણા ઘેર રાખિયાં, ઋષિરાયજી રે;  

ઇંદ્ર સેવે કામધેનુને, ઋષિરાયજી રે;  

તો આપણે તે કોણ માત્ર, લાગું પાયજી રે.  

સુર સેવે કલ્પવૃક્ષને, ઋષિરાયજી રે;  

મનવાંછિત પામે આહાર, લાગું પાયજી રે.

ઊભો અન્ને સકળ સંસાર, લાગું પાયજી રે.  

ફેરાનું ફળ જાશે નહીં, ઋષિરાયજી રે;  

જઈ જાચો કૃષ્ણબળદેવ, લાગું પાયજી રે.

વિધિએ લખ્યા અક્ષર દરિદ્રના, ઋષિરાયજી રે;  

{{gap|7em}}'''વલણ'''

તતક્ષણ ત્રિકમ છેદશે, દરિદ્ર કેરાં ઝાડ રે;  

{{Block center|<poem>કહે શુક જોગી : સાંભળો રાયજી, ફરી ફરી પ્રેમદા લાગે પાયજી;  

વિપ્ર સુદામો આપ વિચારેજી, 'નિશ્ચે જાચવા જવું પડશે મારેજી.

અન્ન વિના બાળક ટળવળે, એમાં માત તણો શો વાંક!'  

પત્ની પ્રત્યે કહે સુદામો, ‘તું સાંભળ મારી વાત;  

કહો ભામિની ભગવંત આગળ, ભેટ શી મૂકું હાથ.  

કાકા કહીને કુંવર આવે, કૃષ્ણસુત સમુદાય;  

સુણી હરખ પામી પ્રેમદા, ગઈ પાડોશણની પાસ;  

‘બાઈ, આજ કામ કરો મારું, જાણે વણમૂલે લીધી દાસ.  

દ્વારામતી મમ પતિ જાય છે, જાચવા જાદવરાય;  

અમો બમણું કરીને આપશું, કોઈ આપો ઊછીતું, માય.'

સૂપડું ભરીને કાંગ આપ્યા, 'આ, બાઈ, તમારે દેવા.'

ઊખળે ઘાલી ઓખણ્યા, તેને કીધા શ્વેત;  

તગતગતા કરી કરમાં આપ્યા, ઋષિજી પામ્યા હેત.  

મારગમાં છોવાય નહીં, છે ત્રિકમના તાંદુળ;  

ઉપરાઉપરી બંધન બાંધ્યાં, ચીથરાં દશ વીસ;  

રત્નની પેરે જત્ન કીધું, જ્યમ ચડે છોડતાં રીસ.  

ઋષિ સુદામાને કહે બાળકડાં, કરીને રોતાં મુખ;

‘પિતાજી એવું લાવજો, જ્યમ જાય આપણી ભૂખ.’

સુદામો કહે પુત્રને, ‘પરિબ્રહ્મ પૂરશે આશ.’  

ઋષિ સુદામો સંચર્યા, વોળાવી વળ્યો પરિવાર;  

ત્યાગી વૈરાગી વિપ્ર છે, ને ભક્તના શણગાર.

ભાલ તિલક ને માળા કંઠે, રસનાએ ભણતા જાય;  

પવને જટામાંથી ભસ્મ ઊડે, ધૂમ્ર ગોટાગોટ;  

ઉપાનરેણુએ અભ્ર છાયે, જોજન કોટાકોટ.  

ધસમસે ને ધાય મુનિવર, મુખે શ્વાસ ન માય;  

જે મારગમાં સામું મળે, તે દેખી વિસ્મય થાય.

એક હાથમાં જેષ્ઠિકા, એક હાથે ગ્રહ્યું તુંબીપાત્ર.

કૌપીન જીરણ વસ્ત્રનું, વનકૂળ છે પરિધાન;  

{{gap|7em}}'''વલણ'''

આપ સમાન કરશે કૃષ્ણજી, શુકજી કહે સુણો નરપતિ;  

{{center|<nowiki>* * *</nowiki>}}

{{Block center|<poem>ગોવિંદે માંડી ગોઠડી : 'કહોને મિત્ર અમારા,  

શે દુ:ખે તમો દૂબળા, એવી ચિંતા કેહી;  

શરીર પ્રજાળ્યું જોગથી, તમે દુ:ખે દેહી;  

કે શત્રુ કોઈ માથે થયો, ઘણાં દુ:ખનો દાતા?

કાંઈ ધાતુપાત્ર કને નહીં, આવ્યા તુંબડું લેઈ;  

કે સુખ નથી સંસારનું, કાંઈ કર્મને દોષે;  

પછી સુદામોજી બોલિયા, પ્રભુને શીશ નામી :  

અમને તો દુ:ખ વિજોગનું, નહીં પ્રભુજી પાસે;  

{{center|<nowiki>* * *</nowiki>}}

‘મનવાંછિત ફળ આજ હું પામ્યો, મિત્રજી મળવા આવ્યા;  

ચતુર ભાભીએ ભેટ મોકલી, કહો, સખા! શું લાવ્યા?'  

ઇંદ્રનો વૈભવ સહેજમાં આપ્યો, સ્વલ્પ સુખડી સાટે.  

ચરણ તળે ચાંપી રહ્યો સુદામો, કૃષ્ણજી કહે છે, ‘કાઢો;  

અમજોગ જો ભેટ ન હોય તો, દૂર થકી દેખાડો.  

એ દેવતાને દુર્લભ દીસે’ — જાચે જાદવરાય :

ભગવાનની સ્ત્રીઓ ભર્મમાં ભૂલી, જુએ મળી સમસ્ત;  

અમૃતફળ કે સંજીવનમણિ, હરિ ઓડે છે હસ્ત.  

આમ હરિ જ્યારે હાથ લગાડે, ઋષિ ખસેડે આમ;  

ભક્તહેત પોતે દેખાડે, સઉને સુંદરશ્યામ.

જદુપતિને જાચે સઉ નારી : 'અમને આપજો તિલમાત્ર.'  

સુદામો ચિંતામાં પડિયો, ‘લજ્જા મારી જાશે;

ભર્મ ભાંગશે તંદુલ દેખી, કૌતક મારું થાશે.  

સ્ત્રીને કહ્યેથી હું થયો લોભી, તુચ્છ ભેટ અહીંયાં આણી;  

સુદામાના મનની શોચના, શ્યામળિયે સઉ જાણી;  

હસતાં ખસતાં પાસે આવી, તાંદુલ લીધા તાણી.  

હેઠળ હેમની થાળી મેલી, વસ્તુ લેવા જગદીશ;  

છોડે છબીલો પાર ન આવે, ચીંથરાં દશવીસ.

અમરફળ કે સંજીવનમણિ, આવડું કીધું છે જત્ન.  

કણ વેરાણા ને પાત્ર ભરાણું, જોઈ રહ્યો જુવતીનો સાથ;  

તાંદુલના કણ હૃદયે ચાંપી, બોલ્યા લક્ષ્મીનાથ :  

'સુદામા, મેં આ અવનીમાં લીધા બહુ અવતાર;  

મોટા મોટા મિત્ર મેં જોયા, ધ્રુવ અંબરીષ પ્રહ્લાદ;  

આ તાંદુલનો એકે મિત્રે દેખાડ્યો નથી સ્વાદ.’  

તુચ્છ ભેટ ભારે કરી માની, વિચાર્યું ભગવાન;  

સાત જન્મ સુધી સુદામે નથી કીધાં પુણ્યદાન.

મુખમાં મુષ્ટી તાંદુલ મૂક્યા, દારિદ્રય નાંખ્યાં કાપી.

કર મરડીને ગાંઠડી લીધી, સાથેનાં દુઃખ મોડ્યાં;  

જેમ જેમ ચીથરાં છોડ્યાં નાથે, ભવનાં બંધન તોડ્યાં.  

જ્યારે તાંદુલ મુખમાં મૂક્યા, ઊડી છાપરી આકાશ;

ઋષિપત્ની થયાં રુક્મિણી સરખાં, શ્યામ સરીખા પુત્ર;  

એ વૈભવને કવિ શું વખાણે, જેવું કૃષ્ણનું ઘરસૂત્ર.  

બીજી મૂઠી જ્યારે મુખમાં મૂકે, ત્યાં ગ્રહ્યો રુક્મિણીએ પાણ :

‘એમાં શું ઓછું છે સ્વામી, અમને આપો ચતુરસુજાણ.'

તે સુદામો નથી જાણતા, જે ભવની ભાવઠ ભાંગી.  

હાથી ડોલે ને દુંદુભિ બોલે, ગુણિજન ગાયે સાખી;  

જડિત્ર હિંડોળો હેમનો બાંધી હીંચે છે હરિણાક્ષી.  

હીરા રત્ન કનકમય કોટી, હાર્યો દ્રવ્ય કુબેર;  

{{gap|7em}}'''વલણ'''

વાજે ભેર અખૂટ ભંડારની, ત્રૂઠા શ્રીગોપાળ રે;  

{{Block center|<poem>શુકજી કહે : સાંભળ રાજન, પરમ કથા પ્રૌઢી પાવન;  

વળી વિચારે કમળાપતિ, ‘મેં સુદામા સરખું આપ્યું નથી.

દુર્બળ દાસના ભાવની ભેટ, પરમ વિધિએ ભરાયું પેટ.  

હું એ સરખો થઈ વનમાં તાપું, વૈકુંઠની રિદ્ધિ એને આપું;  

સોળ સહસ્ત્ર સાથે રુક્મિણી, સેવા કરે સુદામાતણી.’  

દ્વારિકા આપવા ઇચ્છા કરી, વળી મૂઠી શ્રીનાથે ભરી;  

સામું જોઈ રહ્યાં દંપતી, સોળ સહસ્ત્રમાં પ્રીછતી નથી;  

સકળ નારીને કરુણા કરી, તાંદુલ વહેંચી આપ્યા કરી.  

તેમાં મૂક્યો સ્વાદ અપાર, સ્ત્રી આગળ રાખ્યો મિત્રનો ભાર;  

હાસ્ય વિનોદ કરતાં વહી શર્વરી, થયો પ્રાત, સુદામે જાચ્યા હરિ :  

વળી કૃપા કરજો કોઈ સમે.’ ઠાલે હાથે નરહરિ નમે.  

પ્રભુ પોળ લગી વોળાવા જાય, કોડી એક ન મૂકી કર માંય;  

સત્યભામા કહે, ‘સુણો જાંબુવતી, કૃપણ થયા કેમ કમળાપતિ?  

બ્રાહ્મણ, વળી મિત્ર પોતા તણો, દરિદ્રદુ:ખે પીડેલો ઘણો;

બેલડીએ વળગ્યા વિશ્વાધાર, સુદામે જાતાં કર્યો વિચાર :

એના વૈભવ આગળ વળિયો છેક, પણ મને ન આપી કોડી એક.  

સ્ત્રીની ચોરી મનમાં ધરી, પણ કાંઈક ગુપ્ત મને આપશે હરિ.’

માધવ માર્ગે વોળાવા ગયા, પછી સુદામોજી ઊભા રહ્યા :

વળ્યા કૃષ્ણ ‘ફરિ મળજો' કહી, પણ કરમાં કાંઈ મૂક્યું નહીં.

ઋષિ સુદામે મૂક્યો નિઃશ્વાસ, ચાલ્યો બ્રાહ્મણ થઈને નિરાશ.  

ઋષિ પામ્યો મનમાં સંતાપ, નિંદા કરવા લાગ્યો આપ.  

‘હું માગવા આવ્યો મિત્ર કને, તેપેં મૃત્યુ શે નાવ્યું મને;  

એકાંતરા જો મળે જે અન્ન, કંદમૂળ કીજે પ્રાશન;  

ભૂખે મરે બાળક નાનડાં, ખવરાવીએ સૂકાં પાંદડાં.  

પવન પ્રાશીને ભરીએ પેટ, નીચ પુરુષની કરીએ વેઠ;  

કાષ્ઠ કે તૃણનો વિક્રય કરી, અથવા પર ઘેર પાણી ભરી.

અજાચક વ્રત મૂક્યું આજ, ખોઈ લાખ ટકાની લાજ.

દામોદરે મને કીધી દયા! મૂળગા મારા તાંદુલ ગયા.'</poem>}}