સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – પ્રમોદકુમાર પટેલ/ભારતીય રસસિદ્ધાંત : બે અર્થઘટનો: Difference between revisions

(૧) ડૉ. કાન્તિચંદ્ર પાંડેએ પોતાની ડિ. લિટ્‌.ની ડિગ્રી માટે તૈયાર કરેલા ગ્રંથ Comparative Aesthetics ‘Indian Aesthetics’૧<ref>૧. ‘Comparative Aesthetics’ઃ Vol. I (Indian Aesthetics) by Dr. K. C. Pandey; ૨nd Editon; Chowkhamba Sanskrit Series, Varanasi, ૧૯૫૯.</ref> વિષયક પ્રથમ ભાગમાં ભારતીય રસસિદ્ધાંતની વિસ્તૃત ચર્ચા કરી છે. તેમાં અભિનવની રસવિચારણા વિશેષ કેન્દ્રમાં રહી છે. એ માટે તેમણે અભિનવની શૈવાદ્વૈતવાદી દાર્શનિક ભૂમિકા રજૂ કરી છે, અને એના પ્રકાશમાં અભિનવના સિદ્ધાંતને સ્પષ્ટ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.

(૨) ડૉ. રાકેશ ગુપ્તાએ પોતાના પીએચ.ડી. માટે તૈયાર કરેલા ગ્રંથ ‘Psychological Studies in Rasa’૨<ref>૨. ‘Psychological Studies in Rasa’ઃ by Dr. Rakesh Gupta, Benaras Hindu University, ૧૯૫૦.</ref>માં રસસિદ્ધાંતને આધુનિક મનોવિજ્ઞાનના પ્રકાશમાં તપાસવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. એ માટે તેમણે ભાવકના નાટ્યાનુભવો (કે કાવ્યાનુભવો)ને લક્ષમાં લીધા છે. રોજિંદા જીવનમાં કાવ્યાદિના યોગે જે નક્કર વાસ્તવિક અનુભવ પ્રાપ્ત થાય છે તે અનુભવની ભૂમિકા પરથી પ્રસ્તુત વિષયને અવલોકવાનો તેમણે પ્રયાસ કર્યો છે. પ્રાચીન વિચારણાને ધરમૂળથી ચકાસી જોવાનો આ પ્રયત્ન જેટલો પ્રગલ્ભ છે તેટલો સમર્થ પણ છે.

શંકુક કહે છે કે, સામાજિકના અનુમાનજન્ય બોધમાં અનુમેય પદાર્થ (કે પરિસ્થિતિ) અને અનુમાનના હેતુઓ બંનેનો યુગપદ્‌ બોધ સંભવે છે. જેને recognitive natureનું જ્ઞાન કહે છે તેવું એ જ્ઞાન છે, કોઈ નિશ્ચલ પ્રતીતિરૂપ એવું એ જ્ઞાન નથી.૩<ref>૩. શંકુકે ‘ચિત્રતુરગન્યાય’ના દૃષ્ટાંતથી આ મુદ્દો સ્પષ્ટ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. પણ રસબોધને તેણે એક બાજુ અનુમાનવ્યાપાર ગણાવ્યો અને બીજી બાજુ તેને વિલક્ષણ ‘અલૌકિક બોધરૂપ’ વ્યાપાર ગણાવ્યો. તેથી તેની આ વિશેની મૂળની ભૂમિકા પૂરતી તર્કયુક્ત નથી એમ વિદ્વાનો માને છે.</ref> નાટ્યસૃષ્ટિના અનુસંધાનની ક્ષણોમાં એવો વિલક્ષણ જ્ઞાનવ્યાપાર પ્રવર્તે છે. હકીકતમાં, સામાજિકનો અભિગમ કોઈ વ્યવહારુ પ્રયોજનવાળો હોતો નથી. રસાસ્વાદની વૃત્તિથી પ્રેરાઈને જ તે નાટયગૃહમાં આવે છે, અને નાટ્યસૃષ્ટિની અંતર્ગત જે ઘટનાઓ ઘટે છે, તેના સત્યાસત્ય વિશે તે વિચાર કરવા પ્રેરાતો નથી. આવું નાટ્યવિષયક જ્ઞાન, પાછળના કોઈ જ્ઞાનથી contradict થતું નથી. અર્થાત્‌ નાટ્યસૃષ્ટિ સ્વયંપર્યાપ્ત આત્મનિર્ભર કૃતિ છે. અને બાહ્યજગતના નિયમો તેને લાગુ પાડી શકાય નહિ, એમ પણ એમાં સૂચવાઈ જાય છે.  

આચાર્ય અભિનવગુપ્તના સિદ્ધાંતમાં તેમણે નમ્રભાવે નોંધ્યું છે તેમ, આગળના આચાર્યોની રસવિચારણાનું પરિશોધન માત્ર છે, પણ અભિનવગુપ્તની વિશેષતા તે રસસિદ્ધાંતની સર્વાશ્લેષી માંડણીમાં રહી છે. તેમણે શૈવદર્શનના પ્રકાશમાં રસચર્ચાના અનેક જટિલ કોયડાઓનું નિરાકરણ કરવાનો પ્રશસ્ય પ્રયાસ કર્યો છે. તેમણે ભટ્ટ નાયકનો સાધારણીકરણનો સિદ્ધાંત સ્વીકાર્યો, પણ એ સાથે સામાજિકની રસપ્રતીતિને તેના સ્થાયી જોડે સાંકળી લીધી. તેમને મતે સામાજિક વિભાવાદિના સંયોગે પોતાના સાધારણીકૃત સ્થાયીને જ આસ્વાદે છે, જોકે ‘સાધારણીકૃત સ્થાયી’ સ્પષ્ટપણે લૌકિક સ્થાયીથી ભિન્ન છે. રસપ્રતીતિમાં સામાજિક કોઈ વસ્તુપરક રસતત્ત્વનો બોધ કરે છે એમ નહિ, આસ્વાદનની પ્રક્રિયા એટલે કે તેની પ્રતીતિ સ્વયં રસ છે. આપણે ‘રસતત્ત્વનો આસ્વાદ’ કે ‘રસની ચર્વણા’ એવા જે શબ્દપ્રયોગો કરીએ છીએ તે તો માત્ર ઉપચારથી જ, એમ કહેવું જોઈએ. ખરેખર પ્રકૃતિના સૌંદર્ય (beauty) અને કળાઓના રસબોધ (aesthetic experience)૪<ref>૪. અંગ્રેજી કળામીમાંસામાં aesthetic experience એ વ્યાપક સંજ્ઞા છે. પ્રકૃતિના સૌંદર્યને તેમજ લલિતકળાઓની રમણીયતાના બોધને – બંનેયને તે અનુલક્ષે છે. એટલે ગુજરાતમાં એનો પર્યાય મેળવવો મુશ્કેલ છે. આપણી ‘રસ’ની સંજ્ઞા સામાજિકના આસ્વાદની પ્રક્રિયા છે, પ્રકૃતિના સૌંદર્યનો બોધ તેમાં અભિપ્રેત નથી. કૃતિપક્ષે જ્યારે વિવિધ રસોની વાત કરીએ ત્યારે માત્ર લક્ષણાથી જ તેનો વિચાર કરતા હોઈએ છીએ.</ref>વચ્ચે તેમણે તાત્ત્વિક ભેદ સ્વીકાર્યો છે, તે અહીં સ્પષ્ટ થાય છે. સૌંદર્ય એ બાહ્યજગતમાં તેના પદાર્થોના રાજીવ તત્ત્વ રૂપે પ્રતીત થાય છે : જ્યારે રસબોધ એ સામાજિકના સ્થાયીનો આસ્વાદ છે – આસ્વાદની પ્રક્રિયા સ્વયં છે.

શૈવાદ્વૈતમાં માનવસંવિત્‌ના બે પ્રધાન ધર્મો સ્વીકારવામાં આવ્યા છેઃ (૧) ‘સ્વપ્રકાશ્ય’ અને (રા) ‘આત્મવિમર્શ’. એ પૈકી ‘સ્વપ્રકાશ્ય’-ના ધર્મને લીધે માનવસંવિત્‌ બાહ્યજગતના અનંતવિધ પદાર્થોનાં અનંતવિધ પ્રતિરૂપો ઝીલે છે, અને એ સર્વને ઝીલીને તે સ્વયં આકારાય છે. વળી, માનવીના ભૂતકાળની અનંત સ્મૃતિઓ, વાસનાઓ, સંવેદનો આદિના સંસ્કાર પણ તેમાં બેઠા હોય છે. ‘સંવિત્‌’નું સ્વરૂપ આમ નિરંતર આકાર પામતું રહે છે. આ વિચાર સ્પષ્ટ કરતાં ડૉ. પાંડે નોંધે છે : “In this aspect it is simply a substratum of the psychic images which are merely its modes or forms due to either external objects as at the time of perception or the revived residual traces as at the time of remembrance, imagination and dream.” આમ, અનંતવિધ રૂપોના સંસ્કાર આત્મસાત્‌ કરીને ‘સંવિત્‌’ વિકસી હોય છે, માનવચિત્તની સુષુપ્ત અવસ્થામાં પણ એ સંસ્કારોની મુદ્રા જળવાઈ જ રહે છે. જોકે આ જાતનાં બાહ્ય ઉદ્દીપનોની અસર લાખની સપાટી પર અંકાયેલી મુદ્રાઓની જેમ અંકાયેલી હોતી નથી, અરીસાની સ્વચ્છ સપાટી પર ઝિલાતાં પ્રતિબિંબોની જેમ તે માત્ર ‘ચિત્રિત’૫<ref>૫. નાટ્યના અનુસંધાનની ક્ષણે સામાજિકનો સ્થાયી (સાધારણીકૃતરૂપે) ઉદ્‌બુદ્ધ થાય છે તેનું વર્ણન અભિનવે આ રીતે કર્યું છે : ‘સર્વેષામનાદિયા- સનાચિત્રીકૃતચેતસાં વાસનાસંવાદાત્‌ ||’ અહીં અનાદિ વાસના ‘ચિત્રીકૃત’ થાય છે, એવો અભિનવનો શબ્દપ્રયોગ ખાસ ધ્યાનપાત્ર છે.</ref> રૂપની હોય છે. એટલું કે, લોકમાં અરીસાનાં પ્રતિબિંબો દૃષ્ટિગોચર થાય તે માટે તેને બાહ્ય પ્રકાશની અપેક્ષા રહે છે, જ્યારે માનવસંવિત્‌ મૂળથી જ ‘સ્વપ્રકાશ્ય’ હોઈ તેને કોઈ બાહ્ય પ્રકાશની અપેક્ષા નથી.

ડૉ. કાન્તિચંદ્ર નોંધે છે કે, પરમ ચેતનામાં ‘વિમર્શશક્તિ’ એટલે કે આત્મસક્રિયતાના સ્વીકારને લીધે શૈવાદ્વૈત વેદાંતથી જરા જુદું પડે છે. વેદાંતીઓ એમ માને છે કે, પરમ બ્રહ્મ કોઈ પણ જાતની પ્રવૃત્તિ વિનાનું ‘શાંત’ તત્ત્વ છે, ‘ક્રિયા’થી તે મુક્ત છે, સ્વયંપ્રકાશ્ય છે, પણ તે સંકલ્પશીલ નથી. તેઓ એમ માને છે કે, સર્વ ચૈતન્યવ્યાપાર તે એક પ્રકારની ક્રિયાશીલતા જ છે, એટલે કે, આત્મસભાનતા કે ‘વિમર્શ’ પણ એક પ્રવૃત્તિ થઈ. આવી પ્રવૃત્તિથી પરમ બ્રહ્મની પૂર્ણ શાંતિ ચલિત થાય. આથી ભિન્ન, શૈવાદ્વૈતીઓ એમ પ્રતિપાદિત કરવા ચાહે છે કે, પરમ સત્તા માત્ર ‘આત્મપ્રકાશ’ રૂપ નહિ, તે ‘આત્મવિમર્શાત્મક’ પણ છે, અને છતાંય તે ‘નિર્વિકલ્પ’૬

<ref name="6 and 7">૬-૭. રસસ્વરૂપની વિચારણામાં આ બંને પરિભાષા આવે છે. રસપ્રતીતિ ‘નિર્વિકલ્પજ્ઞાન’ નથી, તેમ ‘સવિકલ્પજ્ઞાન’ પણ નથી. છતાં વિલક્ષણ અર્થમાં તે એક પ્રકારનું ‘નિર્વિકલ્પજ્ઞાન’ છે ને ‘સવિકલ્પ’ પણ. આ વિશે જુઓ મમ્મટ રસચર્ચા : ‘Kavyaprakash of Mammata’ by Dr. Sir Ganganath Tha, Bharatiya Vidya Prakashana, Varanasi, ૧૯૬૭, p. ૬૦.</ref> પણ છે. ‘સવિકલ્પ’૭<ref name="6 and 7"/> નું સ્વરૂપ સમજાવતાં ડૉ. પાંડે કહે છે કે, તેની જોડે એકતાનો વિચાર કરે છે, ત્યારે દ્વૈતનો એ બોધ તે જ ‘સવિકલ્પક’ જ્ઞાન છે. પણ પરમ ચેતનાના ‘આત્મવિમર્શ’માં આત્માથી કશાયની ભિન્નતાનો સ્વીકાર નથી, એટલે તેને ‘સવિકલ્પ’ જ્ઞાન કહી શકાય નહી. પરમ સત્તાની બાબતમાં શૈવાદ્વૈતની ભૂમિકા એવી છે કે, રહસ્યાનુભવ (mystic experience)માં પ્રતીત થતી એ મૂળભૂત એકતા માત્ર છે, પણ બુદ્ધિ દ્વારા તેનું ગ્રહણ કરવામાં આવે કે તેનું અર્થઘટન કરવામાં આવે, ત્યારે ‘સ્વપ્રકાશ્ય’ અને ‘આત્મવિમર્શ’ રૂપ ધર્મોને બળે તે જાણે કે દ્વૈતરૂપ હોય એમ ભાસે છે. પણ વાસ્તવમાં ‘આત્મવિમર્શ’ અને ‘સ્વપ્રકાશ્ય’તાનું સ્વરૂપ એક જ છે. જે રીતે અગ્નિ પ્રજ્વલે છે ત્યારે અગ્નિ અને જ્વાલા ભિન્ન હોતાં નથી, તે રીતે, શિવ (કે પ્રકાશતત્ત્વ) શક્તિ (કે વિમર્શ) રૂપે પ્રગટ થાય છે, ત્યારે તે ભિન્ન હોતાં નથી.

ડૉ. ગુપ્તાએ આરંભમાં ‘રસ’ના સંકેતો સ્પષ્ટ કરી આપ્યા છે : (અ) ‘રસ’ એટલે સાહિત્યમાં લાગણીમૂલક ચમત્કૃતિનો આસ્વાદ (Relish); ભાવકનો એ અનુભવગોચર પદાર્થ છે. (બ) ‘રસ’ એટલે કૃતિ પક્ષે લાગણીતત્ત્વ (emotion). ડૉ. ગુપ્તા માને છે કે, નાટ્યકાવ્યાદિમાં વિવિધ લાગણીઓનું જે નિરૂપણ થયું હોય છે, તે રસની ચમત્કૃતિ માટે કારણભૂત છે. ‘રસ’ સંજ્ઞાથી આ રીતે, ભાવકનો આસ્વાદ અને કૃતિમાં મૂર્ત થયેલી લાગણી એ બે ભિન્ન સંકેતો સૂચવાય છે. આપણા આચાર્યોએ એ વિશે પૂરતી સભાનતા દાખવી નથી એમ તેમનું માનવું છે. પોતાના મહાનિબંધ માટે તેમણે, એ બે ભિન્ન સંકેતો સ્પષ્ટ કરી, પોતાની સૈદ્ધાન્તિક વિચારણાનું આયોજન કર્યું છે. ડૉ. ગુપ્તાએ એ વિશે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, ‘રસ’ના કોઈ આધ્યાત્મિક સંકેતો તેમને અભિપ્રેત નથી. રસાસ્વાદની પ્રક્રિયામાં ખરેખર કશું જ ગૂઢ અને અનિર્વચનીય હોતું નથી એમ તેઓ માને છે. આપણા રોજિંદા જીવનમાં જુદા જુદા પદાર્થો, ઘટનાઓ કે વ્યક્તિઓના આઘાત-પ્રત્યાઘાતથી ભિન્ન ભિન્ન લાગણીઓ જે રીતે ઉદ્‌બુદ્ધ થાય છે તે જ રીતે નાટ્ય આદિ કળાઓને સંબંધે સહૃદયમાં સહજ લાગણીઓ જાગે છે. ડૉ. ગુપ્તા એમ પણ પ્રતિપાદિત કરવા ચાહે છે કે, રસાનુભૂતિ લૌકિક બોધથી વિલક્ષણ એવો કોઈ જ્ઞાનવ્યાપાર નથી. લૌકિક સંદર્ભમાં જાગતી લાગણી જેવો જ સરળ કે મિશ્ર લાગણીઓનો એ અનુભવપિંડ છે. પ્રસિદ્ધ પાશ્ચાત્ય વિવેચક આઈ. એ. રીચડ્‌ર્ઝે રસાનુભૂતિ (aesthetic experience) એ લૌકિક કોટિનો જ  અનુભવ છે એવો જે ખ્યાલ પ્રગટ કરેલો તેને આ ભૂમિકા બરાબર મળતી આવે છે. ડૉ. ગુપ્તા એટલે સુધી જાય છે કે, વ્યવહારની ઘટનાઓમાં પણ રસાનુભૂતિ શક્ય છે.૮<ref>૮. આપણે ત્યાં રામનારાયણ પાઠક જેવા વિદ્વાને આ જાતની ભૂમિકા નોંધેલી છે : જુઓ ‘કાવ્યની શક્તિ’ લેખમાં પૃ. ૨૯ની ચર્ચા. (‘કાવ્યની શક્તિ’ પ્ર. શ્રી સયાજી સાહિત્યમાળા, ૧૯૩૯ની આવૃત્તિ.)</ref> અલબત્ત, રસ તે કેવળ સુખની અનુભૂતિ નહિ, આનંદની પ્રાપ્તિ પણ નહિ, પણ કશાકને માટેની સચિંતતા, concern માત્ર, જે વ્યક્તિને વિચારમગ્ન કરી દે છે. આમ, રસની ચર્ચા કરતાં ડૉ. ગુપ્તાએ, પાશ્ચાત્ય વિદ્વાનો જેને hedonism કહે છે એનો, મૂળથી જ અસ્વીકાર કર્યો દેખાય છે. તેમનું મંતવ્ય એવું છે કે, ઉત્તમ સાહિત્યમાં આપણે જ્યારે મગ્ન બની જઈએ છીએ ત્યારે, આપણી ચેતનાની ગતિ કોઈ સુખ કે આનંદની પ્રાપ્તિ માટે હોતી નથી. એવા ઉત્તમ સાહિત્યના સંદર્ભમાં કશોક જીવનતત્ત્વનો બોધ કે મૂલ્યો પરત્વેની સચિંતતા (concern) જ આપણા ચિત્તને રોકી લેતી હોય છે, એટલે, કાવ્યનાટકાદિને અનુલક્ષીને આપણે ‘આસ્વાદ કરવો’ એવો જે શબ્દપ્રયોગ કરીએ છીએ તેનો ખરો અર્થ તો interest કે concern એમ જ થાય છે. ડૉ. ગુપ્તાની આ માન્યતા રસવિષયક આપણા વિદ્વાનોના પરંપરાગત ખ્યાલો તેમજ પશ્ચિમની કળામીમાંસાના ઘણા પ્રતિષ્ઠિત વિચારોથી જુદી પડે છે. હકીકતમાં રસાસ્વાદના સ્વરૂપ વિશે રૂઢ સિદ્ધાંતથી તેઓ મૂળભૂત રીતે જુદા પડતા દેખાય છે.