સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – ઉમાશંકર જોશી/દીપનિર્વાણ: Difference between revisions

આ બધી મહાઆપત્તિના મૂળમાં પોતે છે એમ સુચરિતાને થાય છે અને સુદત્તને વીનવવા એ આવી પહોંચે છે. એ જ વખતે સુદત્તને જખમી દશામાં તંબૂમાં લાવવામાં આવે છે. સુદત્ત પિતાના જખમને કૃપાપ્રસાદી લેખે છે. પોતે સરસ્વતીને ભગવતી સ્થાને સ્થાપી સુચરિતામાંથી મન વાળી ન લઈ શક્યો ને આડે રસ્તે ગયો એ બધાનો પશ્ચાત્તાપ એ અનુભવી રહે છે. સાધ્વી ફરી સંસારમાં ન આવી શકે, વિહારિણી આવી શકે. સુચરિતાએ વિહારિણીની દીક્ષા લીધી હતી એમ ચારુદત્તને મોંએ સુદત્તે સાંભળેલું અને પોતાની સામે આનંદ ખાતર છેતરપિંડી થઈ એમ માન્યું હતું ને એને અહમ્‌ વકર્યો હતો.૧<ref>૧. ખરેખર, આર્યા સુવ્રતા(આનંદમાતા ગૌતમી)એ અને ચારુદત્તે સુચરિતાને વિહારિકાની જ દીક્ષા અપાવેલી. એ બે જ એ જાણતાં હતાં. એ બંને વચ્ચેની વાત સુદત્ત સાંભળી ગયેલો, એમાંથી અનર્થપરંપરા નીપજી, સુચરિતા અને મહાકાશ્યપ આ જાણતાં ન હતાં. સુદત્ત સુચરિતાની સચ્ચાઈ અંતે જોઈ શકે છે અને અંતિમ ક્ષણોમાં એ ‘આનંદ, સુચરિતા તારી હું – તારી!’ – એમ બોલે છે. સુદત્ત સાથેનું નૈતિક બંધન સરી જતાં સુચરિતા અંતે આનંદ સાથે લગ્ન કરી શકે છે. મહાકાશ્યપે પણ ‘સુદત્ત માને તો આ વેશ ઉતારી શકાય?’ – નો ‘હા.’ – એવો અનુમતિનો ઉત્તર આપેલો.</ref> પશ્ચાત્તાપમાં સિઝાતા એના હૃદયે વાહિકપ્રદેશની મુક્તિનો ઉપાય પણ શોધ્યો હતો ને સુચરિતાને એણે એ સમજાવ્યો. થોડા વખત પહેલાં જ આનંદની હોડીને પોતે જવા દીધી હતી. સમ્રાટ અગ્નિમિત્ર થોડાક દિવસમાં આ તરફ હશે. આ રાજમુદ્રા આનંદને આપવાથી એને માર્ગ મળશે અને સમ્રાટને એ પકડી શકશે. [આનંદ અને ચારુદત્ત તક્ષશિલાથી પાછા વળ્યા પછી ભારે આફતમાં સપડાયા હતા. લવણદ્વીપમાં મહાકાશ્યપનો અચાનક ભેટો થઈ ગયો. પોતે આભીરોની મદદ મેળવે અને આનંદ જાય મૈનેન્દ્ર તરફ, જેથી મીનનગરના ક્ષત્રપને ઉડુગ્રામનો ઘેરો ઉઠાવી લેવા મૈનેન્દ્ર આજ્ઞા કરે એમ યોજના થઈ હતી.] આનંદે સમ્રાટને કેદ કર્યા. જે મગધસેના વાહિકપ્રદેશ નહિ છોડે તો સમ્રાટને મૈનેન્દ્રને વેચવામાં આવશે એવી ઘોષણા થઈ. ટપોટપ મગધની એડી નીચેથી રાજ્યો, ગણો, માથું ઊંચકવા લાગ્યાં. ઉડુગ્રામથી આવેલા આત્રેયે લવણદ્વીપ મુક્ત કર્યો. મગધકુમાર ઇન્દુ અને આચાર્ય શીલભદ્રની મદદથી સમાધાન થયું. નંદિગ્રામની પુનર્રચનાનું મૂલ્ય મગધે ચૂકવવું અને મગધ સેનાએ ચાલ્યા જવું એમ નક્કી થયું.

ભાષા કથાસૃષ્ટિને યોગ્ય રૂપની જ છે. તે સમયના સૂચક પ્રયોગો૨<ref>૨. તત્કાલીન વાતાવરણને બાધક એવા કેટલાક અર્વાચીન પ્રયોગો મારા ધ્યાનમાં આવ્યા છે તે નોંધું છું. મુખ્યત્વે તે સૌરાષ્ટ્રી પ્રયોગો છે : દોડજો જોઈ (પૃ. ૬૩), ઓલી આંબલી (૨૦૭), ટેવાયલ (૨૧૨), જોતું (૨૭૧); રામ બોલો ભાઈ (૨૬૯) અને કંસાર (૧૮) પણ આધુનિકતાના સૂચક છે. નવી આવૃત્તિમાં નિવારી શકાય એવી આ વીગતો છે.</ref> – ગણાધીશ, નગરશ્રેષ્ઠિ, કાર્ષાપણ, કંટકશોધક, સમાજ, સંથાગાર, વેણુ સંઘાત – વાતાવરણ જમાવવામાં ફાળો આપે છે. શ્રી દર્શકની ભાષા સંસ્કારી છે. તે સમયની સંસ્કારિતાની દીપ્તિ કથાના અવયવે અવયવમાં તરવરતી પ્રતીત થતી હોય તો તે આ ભાષાના પ્રતાપે. લેખકની શૈલી શિથિલ કે દીર્ઘસૂત્રી નથી, બલકે સુશ્લિષ્ટ લેખન(tight writing)માં રાચનારી છે, એટલે વખતે દુરૂહ પણ ભાસે. પણ શ્રી દર્શકમાં સાત્ત્વિક રસિકતા ભરપૂર પડેલી છે. એમના શિલીપ્રવાહમાં તણાયે જ છૂટકો. ‘વનસ્પતિથી ઊભરાઈ ઊઠેલી નીચેની સાંકડી ખીણ અને આ યુવતીમાં કોણ વધુ સુંદર હતું?’ – એમ નિર્વાણગિરિ પર વિચારચગડોળે ચઢેલા આનંદ તરફ નજર કરો કે સિંધુતટના નિબિડ ભીષણ મહાકાન્તાર પર વારી જતા લોથપોથ મહાકાશ્યપ ઉપર આંખ માંડો – લેખક સૌન્દર્ય જ્યાં પડ્યું હોય ત્યાંથી ભાષામાં ઝીલી લેવા કેવા સજાગ છે એનો ખ્યાલ આવશે.

આનંદ અને મૈનેન્દ્ર પૌરુષના અવતાર સમા છે, છતાં બંને કેવા જુદા? સંઘસેનાપતિપદને પામનાર – એ પદને સર્વથા પાત્ર આનંદ જન્મ સમયે કઠગણના ધોરણે અશક્ત હતો એ હકીકતમાં વિધિનો સુંદર કટાક્ષ છે. મૈનેન્દ્રમાં બે વ્યક્તિઓ છે. પણ ઐલ અને કૃષ્ણાની બેવડી અસર નીચે પલોટાઈને એનું વ્યક્તિત્વ એકતા પામશે એ માત્ર આશા નથી, હકીકત જેવું લાગે છે. પણ એ પ્રક્રિયા ચાલે છે તે દરમ્યાન તરુણી કૃષ્ણા સાથે એનું મિલન થાય છે. બંને ઉત્કટ સ્વભાવનાં છે, બંને વચ્ચેનો પ્રણય નાનપણની ધીંગામસ્તી ખ્યાલમાં રાખીએ તોપણ કાંઈક સહસા પ્રગટી ઊડતો ભાસે છે. કૃષ્ણાના હૃદયમાં પ્રણયનો પ્રથમ ઉદય થતો વરતાય છે – એ ક્ષણ જાણે કે જરીક આઘાતકારી અને અનપેક્ષિત રીતે આવે છે. આનંદ-સુચરિતાનો હૃદયસંબંધ જે પૃષ્ઠોમાં નિરૂપાયો છે તેવા, પ્રેમની ઊંડી સમજદારી અને સંયમભરી શ્રીવાળાં પૃષ્ઠો આપણી ભાષામાં ક્યારેક જ જોવા મળે છે. સુદત્ત તરફ સુચરિતા લળી હતી એ કુદરતી હતું, બંને કળાના જીવ હતાં. પણ સુદત્તમાં સુચરિતાના જીવનનાં ઊંડાણોને સ્પર્શવાની ગુંજાશ ન હતી. એ પણ વિધિની કેવી કટાક્ષપ્રિયતા કે કળાધરી સુચરિતાને કળાકાર સુદત્ત૩<ref>૩. કથાના અંતભાગમાં સુદત્ત પશ્ચાત્તાપના અગ્નિમાં તવાઈને શુદ્ધ બને છે ત્યારે સુચરિતા પ્રત્યેની એની દૃષ્ટિમાં પણ મેલ રહેતો નથી. મૃત્યુ-પૂર્વે એ મેધાવી કળાકારનો વાસનાકોષ વિગલિત થઈ જાય છે. જો સુદત્ત કથાનું મુખ્ય પાત્ર હોત, તો ‘દીપનિર્વાણ’ સુદત્તના જીવનદીપના નિર્વાણની કથા લેખાત.</ref> કામ્યા તરીકે જુએ છે, એનામાં ભગવતીનાં દર્શન કરી શકતો નથી? જ્યારે સેનાની આનંદ સુચરિતાને ક્યાંય કેવળ કામ્યા તરીકે જોતો હોય એવું આપણને લાગતું નથી – બલકે સુચરિતા કોઈની આંખમાં દેવીરૂપ હોય તો તે આનંદની આંખમાં! ચારુદત્તનું પાત્ર આ કથામાં મજાનું છે. નિર્મળ સ્વભાવના ચારુદત્તને લીધે સુચરિતાને, કહો કે, સખીનું સુખ છે.