નારીસંપદાઃ નાટક/ઘર લખોટી: Difference between revisions

{{right|(શ્રીકાન્ત: પૃ. ૯૬){{gap}}}}<br>

{{right|(લલિતા: પૃ. ૯૫) {{gap}}}}<br>

{{right|(શ્રીકાન્ત: પૃ. ૯૪) {{gap}}}}<br>

{{right|(લલિતા: પૃ. ૧૦૨){{gap}}}}<br>

'''ઘરલખોટી'''   

 

સુંદરા : (અવાજ કાઢ્યા વિના, સ્વસ્થતાથી આજ્ઞાર્થે) નીલુ – બાબા ! દુષ્ટ છોકરો જ એમ ઝૂંટવી લે બિચારી છોકરી પાસેથી !

હાથીજી : (મળતાવડી રીતે)  વાહ, વટ છે વટ પૂણેનાં સુંદરાબૈનો. જનમથી ખુરશીમાં બેઠાં રહેતાં હોય એમ પગ પર પગ ચડાવી બિરાજ્યાં છે, બાઈ શા’બ ! (બાઈ પગ ખસેડી લઈ, આગળથી છેડો સરખો કરે છે; હસતાં કે બોલતાં નથી એટલે ગરાશિયો મજાક કરવાનું મૂકી અધિકારવાળા  અવાજે) શું થયું છે, તમને ?

સુંદરા : (ચમકી, અસ્વસ્થતા ઢાંકી) કંઈ નહીં.  

હાથીજી : હાંક મારીએ તો હાજરી કેમ પૂરતાં  નથી ?  

સુંદરા : કારણ અમે વડોદરેની આયા નથી. જોઈએ તો બાઈ સાહેબને પૂછો.  

હાથીજી : (ગભરાઈ) એવું કે’દી કહ્યું –

સુંદરા : હાથીજી, પરપુરુષ સાથ અમથી કામ વિનાની વાત અમને પસંદ નથી.  

હાથીજી : (સકટાક્ષ) એમ... ચ્યારથી ? (માઠું લગાડી) બાઈ માણસ, અમારે કામ હાથે કામ હમજ્યાં કે ની’ ? “શુપરવાઇઝ” કરવાનું એ અમારું કામ, હમજ્યાં કે ની’ ?

સુંદરા : (આડું જોવાનું ચાલુ રાખી)  ત્યારે કામની વાત કાઢોને, માસ્તર, ગામઠી સાફો મૂકી આ પટાવાળાના વેશમાં બહુ શોભો છો તે ! !

હાથીજી : ભલેને તમને બાબા સોંપાયા હોય અને “ગવર્નેશ મેમ”ની જેમ બાઈ શા’બ હાચવી—પંપોળીને કામ લેતાં હોય — તમને દેશી બાઈલોગને પણ શેકન્ડ કલાશમાં ચડાવ્યાં, પોતાની ઊતરી ગયેલી રેશમની હાડીઓ આપી, જરા ભણેલાં રૂપાળાં રહ્યાં – એથી મોટા નગરશેઠાણી – અમદાવાદનાં પણ નથી થઈ જવાતું, હમજ્યાં કે ની’ ?

સુંદરા : કોને થવું છે અમદાવાદનાં ! આપણું તો આ મુંબઈ સારું.  

હાથીજી : તો મુંબઈનાં ય તે લેડી બહાદુર શેઠાણી તમે નથી, હમજ્યાં કે ની’ ?

સુંદરા : ગરીબ સ્ત્રીને પણ આબરૂ છે; શેઠાણીની જેમ જ. આ સુંદરાબાઈ પણ આબરૂના કાંકરા થાય તે પહેલાં મોત પસંદ કરશે.  

હાથીજી : એમ...

સુંદરા : પુણેનાં પાઠારે પરભુ સુંદરાબાઈ મુંબઈના શેઠીઆના ઘરમાં જેવાતેવાની હાહાહીહી ચલાવી લે તો જવાનિયા અમારું માન ના રાખે.  

હાથીજી : (ગગન ભણી આંગળી ચીંધી, આકાશભાષણવત્) બાઈ માણસે ઝાઝી વાત ના કરવી. પણ આદમી જોઈને વરતીએ. બધાં જવાનિયા નથી.  

સુંદરા : (ખેદ સહિત, કંટાળી ગઈ હોય એમ) એ તો ભલા એ જાણે અને એમનું દિલ જાણે ! શા મોંએ તમે, આવા જૂના માણસ છો તો એ –  

હાથીજી : હવે રહેવા દો એ આડીઅવળી વાત. આમ જુઓ. બાઈશા’બ બિચારાંને પેટમાં ફિકર રહ્યા જ કરે છે. હમણાંથી તમારો જીવે ઠેકાણે નથી ! અને બાબા બરાબર સચવાશે ? આજ સવારે જ મને બોલાવ્યો’તો, તમારી બાબત તમામ પૂછપરછ કરવા, “હિંન્ક્વાયરી” —

સુંદરા : (છેલ્લા શબ્દોથી જ ધ્યાન પૂરેપૂરું ખેંચાતું હોય એમ એકાએક આંખ ચમકાવી, ગળું કાયમની જેમ ટટાર રાખી, સવાલ કરનારને બારીકાઈથી ભાળે છે. ઠંડે પેટે) પૂછપરછ.. શાની ? અમે કંઈ ચોરી કરી છે ?

હાથીજી : સીધેસીધો જવાબ દો. તમને કશામાં ય ચેન કેમ પડતું નથી ? તબ્યત બરાબર નથી ?

સુંદરા : શા પરથી ? (આંખ કે અવાજ કોઈ પ્રકારે ભાવવાહી નથી.)

હાથીજી : અગર તો કંઈ ભારે ગોટાળો... (હાથથી પેટ જેવો આકાર કરી, સૂચક રીતે) બૈરાં માણસની વાત ! આપણે હાથ જોડ્યા, બાપ – નહિ તો શું થયું છે ?

સુંદરા : (ઠંડા મિજાજે) શું થયું છે ?

હાથીજી : કંઈ બોલો તો હમજ પડે – આ રોજનાં રોજ નાટક મૂકી ! આ તો ચૂંએ નહીં અને ચાંએ નહીં. (સામેથી જવાબ નથી) ઠીક ત્યારે..  જોઈ લઈશ.( (ધમકી દર્શાવતો બાઈ તરફ પગલાં ભરે છે. અટકી, ઓરડા તરફ નજર કરી) બાઈ શા’બ છે કે ? (સુંદરા માથું ધુણાવી ના પાડે છે.) એટલે જ..  અને નીલુ બાબા ?

હાથીજી : ઘરમાં મા ન મળે, બાપ ભૂલેચૂકેય મોં દેખાડે ના, બાબા અંદર ફાવે તેમ કરે અને તમે અગાશીમાં ચંદરવો ચડાવો ! ચડાવો, ચડાવો, તમારી ય ચાંદની છે બે રાતની ! ચડાવો ! (સૂગ સાથે)  ને ઊલટીઓ જેવું થૂંક્યે રાખો ! હા, હોજ ભરો, આ દુકાળ છે તે !

સુંદરા : હવે સમજ પડી.  પાન ચાવીએ અમે ને રીસ ચડાવો તમે; તમારે ભોંયપોતાં મારવાનું તે, પટાવાળાના પટા પહેરી ! એ તો પાનમાં જરા વધારે તંબાકુ કોઈ વાર–

હાથીજી : રોજ રોજ તંબાકુ વધારે પડી જતા હશે !

સુંદરા : બળ્યું, આ રેશનનું અનાજ–

હાથીજી : અમારે ય પેટ છે, ચતુર બાઈ. અમને કંઈ થતું નથી.  

સુંદરા : ના રે ભાઈ, તમને તે ક્યાંથી કંઈ થાય ? એટલો જ ફરક છે, બૈરાંના અવતારમાં ને આદમીના.  

હાથીજી : (ધર્મીલા સંતોષ સહિત) ઈ વાત હાચી, હોળે હોળ આની. બળ્યો તમ બૈરાંનો અવતાર !  બાઈ માણસનું પાપ ઢાંક્યું ઢંકાય ના. (સમર્થનમાં સ્વર્ગલોકનો અંગુલિનિર્દેશ કરી) એવો ની’મ છે.

સુંદરા :  (હોઠ કરડી) કામની વાત કાઢો, માસ્તર.  

હાથીજી : યાદ રાખજો :  આ છેવટની વાર ચેતવું છું તે.  વેળાસર ચેતો તો. તમારું ચિત — ક્યાં ક્યાં ફરતું ફરે છે ? સાહેબલોગનું એકનું એક છોકરું – એક આ નીલુ બાબા જ રહ્યા... હવે. ને રહેવાનું ઉપલે માળ. આમથી તેમ કૂદકાભૂસકા એ મારે.  તે દિવસ બારીની કોરે જઈ બેઠા પોતે એકલા એકલા, પાસે ક્વિનાઈનની શીશી. મારું તો કાળજું જ ઠંડું પડી ગયું; પગ જ ના ઊપડે ! ધારો અકસ્માત બને – અચાનક એકાએક – એ બીજી વાર –એને પણ – આ બીજા છોકરાને ! એ પછી મને ધ્રાસકો જ પડે. બાબા પણ કંઈ ગળીબળી બેઠા તો – નાનાં બેનની જેમ ! એ નાનકડો જીવ કેમ જાણે ભુલાતો જ નથી... એ છેવટના વખતનું ગરીબડું મોં – સફેદ પૂણી જેવી બાળકી, દમ લેવા ફફડતી – રિબાઈ, રિબાઈ...

સુંદરા : (એકાએક આવેશમાં આવી જઈ) એ કંઈ મારો ગુનો થયો કે – મને સંભળાવવાનો કંઈ અરથ ?

હાથીજી : હેં બાઈ, હવે કંઈ થયું તો શા મોંએ જવાબ દેશો ? એક વાર ગફલત થઈ ગઈ અને જીવ ગયો નિર્દોષનો. એટલાથી ચેતતાં નથી ને –  

સુંદરા : એ તમે ખોટું પકડીને બેઠા છો – તમે જ એકલા ! ને સંભાર સંભાર કર્યા કરો છો – તમે જ એકલા !

હાથીજી : પણ બાળકી તમને સોંપી’તી કે બીજા કોઈ ને ?

સુંદરા : શીદને ટોંક ટોંક ! કહી કહીને થાકી – કે તે દિવસ મારે ગુરુની રજા હતી – હું હતી પણ નહિ છેલ્લા દિવસે !

હાથીજી : પણ પહેલાંનો ગોટાળો પેટમાં પડ્યો હોય તો છેલ્લો દિવસ આવેને ? એ તો મરવા કાળે જ ભાળ થાય.  

સુંદરા : (અર્ધસ્વગતવત્) ના. જીવ મરે પછી જ જગતને ભાળ થાય; એટલી નિરાંત છે.. જે કાળે મૂએલાંને ભાન નથી, જે વીત્યું તેનો શોચ નથી, કશાની જ પડી નથી. એ તો મોટી દયા છે – તમારી નહિ, ભગવાનની.  

હાથીજી : બાઈ માણસ, ગજબ છો તમે. વાતે પાકકાં, કામે કાચાં.

સુંદરા : અરે પણ જીવતાંને શા સારુ રિબાવો છો ? યાદ આપી આપી ? વારે વારે વહેમાઈ ? સાહેબ સુધ્ધાંએ આવું આળ મૂક્યું નથી, મારે માથે —   

હાથીજી : ઓહો, એમાં તે શી મોટી નવાઈ ? પોતે રહ્યા અદાલતના વડા જજ. ખાતરી વિના મોં ખોલે જ ના. નહિ તો એમને જ માથે પડે, પાછો પોલીશનો કેશ થાય તો.  

સુંદરા : બાળકીની મા સુધ્ધાંએ મારું નામ લીધું નથી, કોઈ દી’ નહિ !

હાથીજી : ઓહો, એમની તો વાત જ કરશો મા. અમારાં લલિતાબહેન બિચારાં .. એવાં ભોળાં કે પોતાનો જ વાંક કાઢે ! પણ ત્યાર પછી એમનું નૂર .. અડધું અડધું થઈ ગયું. માનું મન તો મા જાણે.  

સુંદરા : (અનુભવજન્ય કડવાશથી, લાગી આવ્યું હોય એમ) મા જ જાણે. તમે નહિ—પુરુષમાત્ર નહિ : ના જાણો.

હાથીજી : ત્યારે અમારે ય છોકરાંછૈયાં નહિ હોય ! સકો ને બકો ને ટકો, અમથી ને નથી જોઈતી તે તમકુડી –  

સુંદરા : બાપને પડી નથી. (અર્ધસ્વગતવત્) પણ જે મા પોતાનું લોહી રેડી રેડીને જીવતર અરપે, તે માનો હાથ જ કેમ ઊપડે, નાનકડો જીવ ફેંકી દેવા ? (મુખ ઢાંકી દે છે.)

હાથીજી : (પીગળી) અવળો અરથ મા કાઢો, મારા હમ. આ નાનકડો જીવ તમને સોંપાયો છે તો એન જીવનતોલ જાળવો. એટલો જ સાર.  

સુંદરા : (સગૌરવ) મારે ય રતન જેવી દીકરીઓ છે.  

હાથીજી : નામ પણ નાનીનું રતન છે, ના ?

સુંદરા : (વેંત વેંત ફુલાઈ) રત્નાવતી. જૂના વખતની રાણી પરથી. ખરા હીરા જેવી, એટલે રત્નાવતી.  

હાથીજી : એમ.... છોડી હાવ તમારા જેવી છે.  

સુંદરા : એના કાજે તો મેં ફરી લગ્ન ન કીધાં. નહિ તો બીજોએ ઘરવાળો મળત સારેસારો ને સાંજસવાર મેડીએ બેઠી બેઠી પાન વાળતી હોત. ઘેર બધાં છે, મા ભાઈ, પણ અમારું માન સાચવવા – અમે સારા ઘરનાં કહેવાઈએ.   

હાથીજી : (પોતે ઘણા જ શામળા છે.) તમે આવાં રૂડાં રૂપાળાં રહ્યાં — તમને તો અચ્છો ફાંકડો ભાયડો મળ્યો હશે !

સુંદરા : (નીચું જોઈને, ઘડીક પછી) ઘર સારું મળ્યું.. નાની છોકરી મારા જેવી જ છે ! .. હા, સારામાં સારું ઘર મળ્યું કહેવાય.  

હાથીજી : (સંતુષ્ટ થઈ) એટલે ઈજ્જત જાળવો છો. (સુંદરાબાઈ હવે પ્રસન્ન લાગે.) પુણેનાં સુંદરાબૈ પણ ભલાં એમનું જોબન સાચવી રહ્યાં છે, આ મુંબઈ માયાપુરીમાં.  

સુંદરા : તમે ય મારી રત્નાવતીને જોતા હશો. શનિવાર પેઠમાં મારી મા સાથે રહે, નિશાળે ય જાય, ફરાક પહેરે, જાણે મોટા ઘરની છોકરી; કોઈ તફાવત ના જાણે.  

હાથીજી : તફાવતની તો મોટી થશે ત્યારે ખબર પડશે. માટે મોટા ભાઈની માફક હમજાવું છુ કે બાઈ માણસ છો તો સાચવીને વરતો.  

સુંદરા : દરેકને જીવ વહાલો છે. (વધારે વાત લંબાવવી ન હોય એમ) દસ વાગ્યા. બાબાનું “ મિલ્ક –શેક”...

હાથીજી : (ચાળા પાડી) “ મિલ્ક–શેક, મિલ્ક—શેક !” વટ છે, વટ ! છેવટ પુણેનાં સુંદરાબૈનો ! આવડત વધી ગઈ. અશલનાં “ગવર્નેશ મેમ” સરીખી.  

સુંદરા : (ધીમે રહી) એવી આવડત શા કામની ? હોંશેહોંશે બધું શીખીએ ને તે પોતાનાં પેટનાંને જ કામ ન આવે !

લલિતા: (ઉપરના પગથિયા પાસે જ અટકી ગઈ, દાદરાથી થાક ચડ્યો હોય  એમ) હાશ..  હાંફ ચડી ગયો.

શ્રીકાન્ત :(હજી સુંદરા તરફ તાકીને જોઈ રહેલો; લલિતાને લહેરથી ટકોર કરતો) આટલામાં જ કે ?

લલિતા: (પાછળથી) તમને શી ખબર, અમારી !.. લાવો, મારી શાલ.

શ્રીકાન્ત : (લલિતા આવી પહોંચે છે એટલે સુંદરા પરથી નજર ખેંચી લઈ, હાથીજી તરફ જાય છે. હસતો ને મિલનસાર, કાર્યકર્તાઢબે ગરાશિયાને ખભે થાબડતો) કેમ, હાથીજી, શું નક્કી કર્યું ? તમારી બૈરી તો અમારા પક્ષને જ વોટ આપવાની ને તમે હા—ના કરતા રહી જવાના ! (હાથીજી મલકે છે) તમને લોકોને વોટ તો છે ને હવે ?

હાથીજી : (ધર્મિષ્ઠ વદને, આસમાન ભણી આંગળી ધરી) મેં ક્યારની અરજી નોંધાવી છે, ઉપર. બાકીના નોકરલોગ ફરિયાદ કરે છે કે અમારી પાસ કોઈ આવતું કેમ નથી, ભાષણવાળામાંથી ? ભટ્ટ મહારાજ ખબર લાવ્યા કે કૉંગ્રેસ વોટ દીઠ દસ દસ રૂપિયા આપે છે ને અમને તો કંઈ મળ્યું નહિ !

શ્રીકાન્ત : (લાક્ષણિક રીતે ખડખડાટ હસી) તે કૉંગ્રેસ શું દાનવીર બને ! પણ.. મહારાજ પણ ખરા મારવાડના ! (સવિનોદ ઝૂકી, પોતાની સાથે આવેલી સ્ત્રીને એની શાલ આપતો, એને ઉદ્દેશી, ટોળસહિત) લલિતા, સાંભળ્યું ? કેટલી ય ગામની બાઈઓ વોટ આપવા જવાની સાફ-સાફ ના પાડે છે. ને મારે ય ધર્મસંકટ ઊતર્યું હોત, જો આ દેશમાં સ્ત્રી—અવતાર લીધો હોત તો ! કારણ તમને લોકોને પૂછ્યા કર્યા વિના તમારાં નામ જ બદલી કાઢ્યાં, તમારાં કૉંગ્રેસ ફોઈબાએ ! (હાથીજી તરફ જોઈ) નવા રજિસ્ટરમાં એ બધીઓ નોંધાઈ ગઈ ધણીના નામે, અંગ્રેજી રિવાજ પ્રમાણે. તમારાં “મિસિસ હાથીજી” કે ફલાણાનાં “મિસિસ ઘોડીદાસ.” કોઈ કહેશો, સરકાર માબાપને તે ફોઈબાનું કામ કોણે સોંપ્યું ? ક્યાંથી સૂઝયું ? વળી માના નામે ઓળખાવાનો એ ગામડાનો જૂનો રિવાજ શું ખોટો હતો, હં ? બલકે એને તો ‘રૅવોલૂશનરિ’ ગણી શકાય, ક્રાંતિકાર : નવયુગદર્શક, આગામી સ્ત્રીયુગનું પ્રતીક. (લલિતા તરફ ફરી) પતિદેવનું પૂછડું થઈને શું વધારે મળ્યું, તમને બધાંને ? હું તો કહું કે પૂછડું થવાનો વખત ગયો—ગયો. પણ કોઈનું પૂછડું થવું જ હોય તો કામધેનુ જેવી માતા, જન્મદાતા, શું ખોટી ?

લલિતા: (ચર્ચાથી કંટાળતી હોય એમ) અરે, મારા પ્રોફેસર, કોણે ‘મહાભારત’ વાંચ્યો; મારા તમારા સિવાય ! કોઈ કહે તો સારું—આ બધાંમાંથી.  

શ્રીકાન્ત : (લલિતાના કટાક્ષથી ખસિયાણા પડ્યા વિના, ઘરના બેઉ નોકરો મુગ્ધ બની સાંભળી રહ્યા છે એમની તરફ વક્તાસુલભ છટાથી ફરી, ભાષણ કરવાનો સ્વભાવ બની ગયો હોય એમ) જુઓ, તમે લોકો પણ આ સમજો — હું સમજાવું, સાદી ભાષામાં. ફેંસલો તો તમારે કરવો રહ્યો; જનતાએ. ને મુકાબલો અમારે; “વિથ ધ ડમ્બ મિલિઅન્સ.” સંદેશો તો ત્યાં પહોંચાડવો રહ્યો — પચાસ હજાર ગામડાંમાં. (લલિતા આંટા મારે છે.)

લલિતા: (અધિરાઈથી) લોક સમજે તો તો સમજ્યા, ભાષણની તસ્દી લેવાનો અર્થ. ખરેખર, આપણા હાથીજી સમજે તો નવાઈ—આવું સાદું ભાષણ ! શ્રીકાન્ત, સ્ટેશન પરથી સીધા આવ્યા છો, તે ચ્હા પીવી છે કે નહીં ? વખત બહુ ઓછો છે.  

શ્રીકાન્ત : (લાડથી લલિતાનો હાથ પકડી લેતો) અરે, મારે તો કોઈ પણ બહાને તને ભાષણ આપવું હતું, સમજી ? પણ સાંભળવા જેટલી મહેરબાની કરો ત્યારેને ?

લલિતા: (સસ્મિત) સાંભળ્યું, બહુ સાંભળ્યું. ‘વર્ડ્સ,વર્ડ્સ,વર્ડ્સ,’* બુદ્ધિવાદ વાક્છલ ...(સુંદરા તરફ ફરી) સુંદરાબાઈ, એક મિનિટ. સભામાં તમે ન જાઓ તો સારું, બાબાને મૂકી.  

શ્રીકાન્ત : (સુંદરા પ્રતિ, સદ્ભાવથી જોતો) કેમ બહેન, મારી બીજી મીટિંગમાં આવવું ગમે ?

લલિતા: (સુંદરાને) બાબો શું કરે છે ? રડ્યો’તો, જરાયે ?

શ્રીકાન્ત : (સુંદરાને) તમને મારા વિચારો કેવા લાગે છે ? સ્ત્રીપક્ષના ?

લલિતા: (મિજાજથી હાથ—ઘડિયાળ તરફ નજર રાખી) હું તો જાઉં છુ, અંદર, ચ્હા પીવા. (બાળકને બોલાવતી) નીલકુ ! વહાલકો મારો ! (કંઠમાં સહજ મીઠાશ આવી જાય છે. બાલિશ ચાળા પાડતી) મન્નો, મન્નો ...(ઉત્કંઠ બની ઝડપથી બેઠકખાનાની અંદર થઈ ચાલી જાય છે.)

શ્રીકાન્ત : (સુંદરાને ઉદ્દેશવાનું ચાલુ રાખી) કંઈ બોલો તો ખરાં !

હાથીજી : બાઈ માણસથી તે બોલાય ?

શ્રીકાન્ત : બોલાય; બોલાય. સ્ત્રીઓની જીભ તો આકાશ—પાતાળ બધે ફરી વળે !

*શેક્સપિયરના “હૅમલેટ” નાટકમાંથી : ‘શબ્દો, શબ્દો, શબ્દો’; અર્થાત્ પોલી શબ્દજાળ.  

(બાઈ ક્ષોભ પામેલાં, અનિશ્ચિત લાગે છે.  મૂક રહે છે.  કદાપિ મહેમાનની આમન્યા જાળવતાં હોય !) એટલું ય નથી કહી શકતાં ? એટલું ય નથી સમજાતું,  સ્ત્રી થઈને ?

હાથીજી : (મજાકમાં) એટલે જ હમજાય. (સુંદરા અર્ધપ્રશ્નાર્થે હાથીજી તરફ આંખ ચમકાવે છે.) એમને ય રતન જેવી છોકરીઓ છે તે... રત્નાવતીઓ.  

શ્રીકાન્ત : (છટા ભેર કડકડાટ) તો પછી બહેન, તમે રગેરગમાં જાણો,  હરેક માની લાગણી, પ્રત્યેક માતાનો ભાવ.  

લલિતા: (અંદરથી બૂમ પાડતી) ચ્હાનું શું થયું ? બાઈ ક્યાં ગયાં ?

શ્રીકાન્ત : (આગ્રહભર્યા અવાજે) સુંદરા ! સુંદરા, જરા, એક મિનિટ !

સુંદરા : ના, ના ! એક મિનિટ નહિ ! વધારે, વધારે !

શ્રીકાન્ત : (આકર્ષક સ્મિત કરી, આંગ્લ રીતે ખભા ચડાવી) સમય સર્વસ્વ ? એ આપું ?

સુંદરા : (પોતાને ઉદ્દેશીને) આપો જીવનદાન ! આ જીવને બચાવો ! (એના હાથ જોડાઈ જાય છે, આજીજી ભરી રીતે.)

શ્રીકાન્ત : આ શું ? મને તે હાથ જોડાય ? મેં તો મશ્કરીમાં જ કહ્યું’તું, ‘એક મિનિટ’. બધાં વચ્ચે તમે જાણે મને ઓળખતાં જ ન હો એવું નાટક કર્યું, એટલે મારા કીમતી સમયની એક મિનિટ આપી ને માગી.  

સુંદરા : એટલાથી કંઈ ના વળે ! આરો જ ના આવે ! સમય કાઢવો જ પડશે ! આપો સહાય, સાચા દિલની પૂરી સહાય—ખરે વખતે. (શ્રીકાન્ત આશ્ચર્યચકિત બની જોઈ રહે છે એટલે) શું કહું.. અહીં, ખડેચોક..

શ્રીકાન્ત : (માયાળુ રીતે) પાછું મારું કામ પડ્યું, હં ? (વિચારતો હોય એમ) જુઓને.. સાંજની સભા પહેલાં કાર્યકરોને ન મળું તો ખોટું લાગે. તે પહેલાં પ્રેસ કૉન્ફરન્સ. (માથું ધુણાવતો) આજ તો મુશ્કેલ છે—મિનિટ તો શું, મિનિટનો અંશ પણ — એકલાં, નિરાંતે મળવું હોય તો. હા, સભા પછી બને, દરિયાકાંઠે કોઈ જગ્યાએ — અરે, પણ રાતની ગાડીમાં જ ડિસ્ટ્રીકટો માટે —

સુંદરા : પછી જવાનું રાખો — બે દિવસ પછી —

શ્રીકાન્ત : એમ તે ચાલે ? એકેએક મિનિટનો પ્રોગ્રામ ઘડાઈ ગયો છે. લલિતાબહેનનો પણ.

સુંદરા : (હતાશ, અસહાય ભાવે) ત્યારે તમે પણ પડખે નહિ હો.. કોઈ નહિ.  

શ્રીકાન્ત :‘નૉનસેન્સ’ ! કેવી વાત — તદ્દન વાહિયાત ! સુંદર, મારું માનો. લલિતાબહેનને કહો. કરવા જેવુ બધું કરશે. હા, એમને કહો.

સુંદરા : (અસંમતિ દર્શાવવા, નિશ્ચયાત્મક રીતે માથું હલાવી) બહેન કહે છે ખરાં, પણ જો કહેવા જઈએ તો કાઢી મૂકે — એક ઘડી ઘરમાં સંઘરે નહિ.

શ્રીકાન્ત : (ચિડાઈને) હું એમને એળખું — તમે નહિ ! એ તે વિશાળ દિલનાં, ઉદાર વિચારવાળાં છે. એમનાં ભાષણો તમે નથી સાંભળ્યાં ?

સુંદરા : ભાષણોનો શો ભરોસો !  

શ્રીકાન્ત : મારા કાર્યકરો જ કહે છેને, કે કેટલાંને ય મદદ કરે છે, છૂટે હાથે, પૈસાની.  

સુંદરા : (તિરસ્કારથી) પૈસાની ! એટલું તો બહેન પણ કરે. એટલા માટે હું હાથ જોડતી આવું, તમને ?

લલિતા: (અંદરથી) આવો છો કે, શ્રીકાન્ત ?

શ્રીકાન્ત : (અધીરો બનતો) ના, ના, કેટલા જેઈએ ? (પૈસાનું પાકીટ કાઢી બાઈના હાથમાં મૂકે છે. સ્ત્રી એને તુચ્છકારતી હોય એમ પાછું વાળે છે.) ખોટું ન લગાડો, સુંદર. આપણે ગઈ દિવાળીએ નર્મદાકાંઠે અભ્યાસવર્ગ ખોલ્યો’તો, (અવાજ ધીમો કરી) એવી નિરાંત જોઈતી હોય તે  હમણાં જરા થામી જાઓ. (આંખ નચાવી) અવસર મળી રહેશે, ચાર મહિનામાં જ —

સુંદરા : (હબકી જઈ) ચાર મહિના ...  

શ્રીકાન્ત :  કેમ, અધીરું ગાભરું ! ચાર મહિના કંઈ બહુ કહેવાય ?

સુંદરા : (પોતાની માગણી અગત્યની, અનિવાર્ય છે એવે અવાજે) તે પહેલાં મને બચાવવી પડશે ! હમણાં જ — પછી ના પણ બને.

શ્રીકાન્ત: (નાખુશીથી) કેટલી વાર કહ્યું ! અ.. શ .. ક્ય છે.. ઉનાળા પહેલાં.

સુંદરા : (સખત ફટકો પડ્યો હોય એમ સાવ ઢીલી પડી જઈ, અર્ધસ્વગતવત્) તો .. તો આ ઉનાળો  ન પણ નીકળે.

શ્રીકાન્ત : (એકદમ ગુસ્સે થઈ જઈ) શું — આપઘાતની ધમકી આપો છો ! મને ?

લલિતા: (જેવી ગઈ હતી તેવી જ અચાનક બહાર આવી) નીલુ તો સૂઈયે ગયો, બિચારો. ત્યારે બહાર બેસીએ. થોડા જ દિવસ રહ્યા, આવી ગુલાબી ઠંડીના. (ખુરસીમાં પડતું મૂકે છે. બાઈને) હવે બાટલીમાં દૂધ આપી દેજો. અને ત્યાં જ બેસજો. (સુંદરા જાય છે.)

શ્રીકાન્ત : (પોતે પણ પાસેની ખુરશીમાં આરામથી ગેઠવાઈ) બાઈને મદદ જોઈતી લાગે છે.

લલિતા: પાછી ? સવારે તો અઢીસો રૂપિયા માગ્યા. ને આપીયે દીધા મેં. પૂછ્યા કર્યા વિના. કોણ માથાફોડ કરે !

શ્રીકાન્ત : બાઈસાહેબનો આટલો મિજાજ કેમ, આજ ?

લલિતા: (બન્ને એકલાં પડ્યાં છે એટલે છૂટથી પણ લાલિત્યથી નારાજ મનોભાવ વ્યક્ત કરતી) તમારો ધંધો જ થઈ ગયો છે — બીજાંને ભાષણ આપવાનો ને એ બહાને મને સંભળાવી દેવાનો ! ચીડ ન ચડે ?

શ્રીકાન્ત : (પટાવતો હોય એમ) લલિતા, લલિત લવંગ લતા ! આપણે અહીં એલ્ફિસ્ટનમા હતાં અને એક અદ્ભુત સ્ત્રીની આત્મકથા સાંપડી — તેં જ ભેટ આપી હતી — (નામ યાદ કરતો હોય એમ) નૃત્યમાં ક્રાન્તિ લાવનાર, કલાકારના અંગત જીવનની સચ્ચાઈ તથા સ્વતંત્રતા માટે સરફરોશી કરનાર — હા, ઈઝડોરા ડન્કન ! બરાબર ! ત્યારથી હરતાં ને ફરતાં હું આઝાદ સ્ત્રીનો વિજયધ્વજ ફરકાવું છું. (ગણગણતો) ‘ડંકો વાગ્યો રણ — વૈયાં બૈરાં જાગજો રે...’ (એકાએક ગુજરાતી ઢાળ મૂકી, ઘેરા આકર્ષક કંઠે બંગાળી ગીતની અર્ધલીટી લલકારતો) ‘જૉલે, સ્થૉલે, આકાશ–પાતાલે...’

લલિતા: (ગંભીર બની) તમારે મન મશ્કરી છે. મને ફાળ પડે છે. શું કહું—ત્રાસી ત્રાસી જાઉં છું—(હાથીજીને ચાની “ટ્રે” લાવતાં જુએ છે એટલે આંખથી શ્રીકાન્તને અણસારો કરી, કુશળતાથી વાત ચાલુ રાખે છે.) એટલે જ તમે નથી હોતા ત્યારે થાય છે.. થાય છે કે આ બધાં નવા વિચારોમાં હું ખરેખર માનું છું ? કોણ જાણે. . .

શ્રીકાન્ત : કોણ કહે છે, વિચારો નવા છે ! મલબારમાં ત્રિયારાજ નથી તો શું છે ? અનાદિકાલથી... (આમ કહેતાં કહેતાં વાત બદલવાના આશયથી ઊઠી, બેઠકખાના તરફ જઈ, પડદા ખેંચી ડોકિયું કરતો) કેવું નવાઈ જેવું —

લલિતા: (હાથીજી ગયો એટલે ઊર્મિથી) પણ ક્યાંય ઊડી જાય છે ભય, તમને નજરે જોઉં છું ત્યારે—અત્યારે—

શ્રીકાન્ત : નવાઈ નહીં ? તારા ઘરમાં આ પહેલી જ વાર મેં પગ મૂક્યો.

લલિતા: (અસ્પષ્ટ અસંતોષ ફરી તરી આવતો) મારા પિયરઘરમાં ય તમે પગ મૂક્યો ન હોત, જો  સગા ન હોત તો ! એક વાર થયેલું અપમાન તમે મનમાંથી કાઢવાના નહીં — કદી નહીં.

શ્રીકાન્ત : (વિચારતો હોય એમ; સગર્વ) અપમાન ? કોઈને હાથે આ શ્રીકાંતે અપમાન ખમેલું યાદ નથી. અપમાન..શાનું ?

લલિતા: હા, કોણ જાણે શાનું ! તોયે એનો દંશ સાચવી રાખવાના !

શ્રીકાન્ત : (હજી વાત ઉડાડવા) હું એવો વેરીલો હોત તો આપણી દોસ્તી તાજી કરત ? દસ વર્ષે ! ને સ્ટેશનથી સીધો તમારા બે પર ‘કૉલ’ કરવા શા માટે આવત ?

લલિતા: એ તો હું માન મૂકી તમારા અભ્યાસકેન્દ્રમાં આવી એટલે. શાંતિદાસ રોટરીકલબ માટે અમેરિકા જવાના હતા તેનો લાભ લઈ.

શ્રીકાન્ત : (ખુશ થતો) લાભ લઈ ! મને જ મળવું હતુંને ? એ બહાનું હતુંને, ‘સોશ્યલ વર્ક’નું ?

લલિતા: (દિલગીર થઈ) બહાનું તો નહિ. દુનિયા જેમ જોતી ગઈ તેમ મને પણ લાગતું ગયું કે આપણે જીવી જાણતાં જ નથી. નાનપણનો ઉલ્લાસ—એ અવનવો પ્રાણ રૂંધાઈ જવા દઈએ છીએ. સંકડાઈ જકડાઈ ગયાં છીએ, કશાકના ચોકઠામાં—કોણ જાણે શેના ! એટલે રીતરિવાજ નવેસર વિચારવા તો જોઈએ જ.... પણ—પણ એ તો મેં નમતું મૂક્યું ત્યારે જ તમે—  

શ્રીકાન્ત : શું થાય ! મહમ્મદ કૈલાસને નમે નહિ, ને કૈલાસથી વળાય નહિ.

લલિતા: અને તો એ તમે અતડાને અતડા રહેત, જો મેં નિખાલસપણે કબૂલ્યું ન હોત—(સંકોચ પામી અટકી જાય છે.)

શ્રીકાન્ત : કે તારા પહેલાંના વિચારો ભૂલભર્યા હતા;  સ્ત્રીપુરુષ વિષેના. એમાં શરમવાનું શું ?

લલિતા: બધું અસ્પષ્ટ હતું. હોય જ.. ભૂતકાળ. ….  

શ્રીકાન્ત : (સહેજ આવેશથી, લાગી આવ્યું હેાય એમ) ભૂતકાળ.. વહી ગયેલો કાળ, કાળ જેવો ખૂંચે છે, આ૫ણને બન્નેને, હજી, લલિતુ !  

શ્રીકાન્ત : હશે, જે કંઈ હોય તે, પણ તે તને પછી સૂઝ્યું. અને એટલા વખતમાં મારા જે કંઈ અભિપ્રાયો—સ્ત્રી વિષે, સમાજ વિષે — બંધાવાના હતા તે પાક્કા થઈ ચૂક્યા.

લલિતા: (આશ્ચર્ય પામી) એટલે.. તમે આવા થઈ ગયા છો, તે મારે કારણે ?

શ્રીકાન્ત: મુખ્યત્વે. જે હૃદયપલટો હું ઝંખતો  હતો તે થીજી ગયો. હા, વખત વહી ગયો.

લલિતા: ખરેખર ? જો એમ હોય તો તે વખતે તમે લગ્નની તો વાત જ કાઢી નહોતી ! ઊલટું તે વખતે પણ જાણે.. (સરળતાથી) જાણે તમારે પ્રેમ કરનાર કોઈ જોઈએ એવું જ,  એટલું જ.

શ્રીકાન્ત: (સકટાક્ષ) ‘એટલું જ’ ? હવે તો તને નથી લાગતુંને કે ‘એટલું જ!’ (વિરામ) એટલું જ કહી વિરમીએ.

લલિતા: અરે, શ્રીકાન્ત, તમે એટલું ય ન સમજ્યા. નહોતા સમજી શક્યા તે વખતની મારી અવસ્થા ને હજી એવી જ ભૂલ કરો. વીસ વર્ષની ભણતી છોકરી, સંજોગવશાત્ સુરક્ષિત રહેલી —તેને આવું પ્રૌઢ ખુલ્લેખુલ્લું વર્તન કેવું લાગે ? અ ..રુ.. ચિ જ થાય.

શ્રીકાન્ત : (કહેવાની રીતમાં વિજયનો, આંખોના ચળકાટમાં દ્વેષનો ધ્વનિ સૂચવાઈ જતો) અને હવે ? રુચિ—રુચિકર !

લલિતા: પ્રેમ હતો તો  દરગુજર કરવું જેઈતું'તું તમારે. સ્ત્રીનું મુગ્ધપણું કંઈ હંમેશાં મુગ્ધપણું રહેત ?

શ્રીકાન્ત : (સખ્તાઈથી) અજાણ હોઈએ તો જાણકારની સાખ કબૂલ રાખવી. તેં મારું માન્યું તો નહીં, ઊલટું છેડાઈ પડી. આપણું ખાનગી રાખવાને બદલે, કહેવાતી બહેનપણીઓ સામે મારી દરખાસ્ત ભરડી નાખી. વધારામાં તેં નહિ પણ સર શાંતિદાસે મને ઉડાવી દીધો એવી માન્યતા ફેલાવા દીધી; એમનાં ઊંચા ઊંચા નૈતિક—ધાર્મિક ન્યાયાસન પર સ્વામિદેવ સાથે પોતે બિરાજી ! (ઊંડો દમ ભરી) આ ટેવ તારી ભયંકર છે : સામાન્ય ચર્ચા ખાતર પોતાની જાતને ઉઘાડી પાડી દેવાની—અંગતમાં અંગત સવાલ બાફી નાખવાની ! કોઈને કોઈની પડી નથી. હજી પણ એ જ ટેવ તને ભારે પડશે—યાદ રાખજે !

લલિતા: (સ્મરણ કરી. વિચારતી હોય એમ; અર્ધપ્રશ્નાર્થે) એવું તે શું કહ્યું હશે . . કે આમાં આપણે બે જુદાં પડીએ છીએ.

શ્રીકાન્ત : એ તો સંજોગોને લઈને; પણ સ્વભાવે ?

લલિતા: કોણ જાણે, પોતાના જ સ્વભાવ વિષે જાણતાં કેટલી વાર થાય છે. . પોતાને શું રુચશે તે.

શ્રીકાન્ત : ત્યારે શું ન્યાયમૂર્તિ શાંતિદાસ ને તું એક બીબાનાં છો ! !

લલિતા: (આવેશભર્યા સંતાપ સાથે) પોતાની જાતને ન જાણવાથી ભૂલ—ભૂલસહસ્રના ફણગા ફૂટે છે. ને એ ફણગા જીવન લગણ ટકવાના. રસકસ ચૂસી લેવાના. વિષવૃક્ષ. એકનો અનાદર, બીજાનો સ્વીકાર. પછી અવિચારી વાત, મિથ્યાગર્વથી સંતોષ મેળવવાનો. વિષવૃક્ષ જ.

શ્રીકાન્ત : (ઠંડો પડી) કંઈ નહિ હવે. હવે શું થાય !

લલિતા: પણ અર્થ સમજ્યા વિના,  બિન—અનુભવથી જે પગલું ભરાઈ જાય એની સામે આટલું ઝેર ? ક્યાં સુધી વેર …  

શ્રીકાન્ત : બાળકી ?

લલિતા: (નિરાશ થઈ જઈ) તમને ખબરે નથી !

શ્રીકાન્ત : બતાવે ત્યારેને ? ક્યાં છે ?

લલિતા: (ઘડીભર અનુત્તર રહી) તમને પરવા છે ? તમારાથી અલગ એવું જે કંઈ મારું હોય પણ મારે માટે જીવનસર્વસ્વ ?

શ્રીકાન્ત : શા પરથી આવા આક્ષેપ ? હું ખુશીથી સામેલ થઉં. માત્ર..વખતનો સવાલ . . કામની જવાબદારી. તારે સમજવું જોઈએ.

લલિતા: (મુખ્યત્વે પોતાને ઉદ્દેશી વિચારતી હોય એમ) મારે સમજવું જોઈતું'તું..પહેલેથી જ.

શ્રીકાન્ત : એમ ખોટું ના લગાડ !

લલિતા: (પહેલાંની જેમ, સ્વગતવત્) સમજવું જોઈતું’તું. . . હું પહેલાં આવી, નર્મદાકાંઠે તમારા કેન્દ્રમાં; બાબો થોડા દિવસ પછી—એ જ મોટી ભૂલ થઈ.  

શ્રીકાન્ત : શાની વાત છે ?

લલિતા: ને બીજી મોટી ભૂલ. . . નીલુ આવી પહોંચ્યો અને એની સામું તમે જોયું સુધ્ધાં નહીં— ત્યારે પણ મને ચેતવાનું ન સૂઝ્યું !

શ્રીકાન્ત : છોકરો તારો છે એવી ખબર ન આપે તે મારો વાંક ? પારકાનો વાંક ?

લલિતા: પણ મોટાંઓની છાવણીમાં એકનો એક બાળક—એકાએક આવી ચડે ને ધ્યાન જ ના જાય ? તો ય તમને સૂઝ્યું નહિ પૂછવાનું, કે આ કોણ ? કોનો ? નજર સરખી નહીં, કંઈ નહીં તો કુતૂહલની ! ઊલટું તમારાં નવાં ચેલી સુંદરાબાઈમાં વધારે રસ –મને સમજાતું નથી. ..

શ્રીકાન્ત : (સસ્મિત) ખોટું તો મારે લગાડવાનું.  બચ્ચાકચ્ચાને મારામાં રસ નથી. પણ એનું શું થાય ?

લલિતા: પણ તમારા સુરતના ઘરમાં તો આવતાંવેંત નજરે પડે એવી આરસની મૂતિં પડી રહે છે. તમે બે વર્ષના હતા, ચમત્કારિક બાલકૃષ્ણ, તેની.

શ્રીકાન્ત : (ખડખડ હસતો) એ તો દાદીમાને ખુશ કરવા : શ્રીકાન્ત ‘ધ ચાઈલ્ડ પ્રૉડિજિ.’

લલિતા: હશે. મારું ધ્યાન તો આમે આકર્ષાત; અહેતુક, કોઈ પણ બાળ તરફ—અને તમારો હોત તો તો વિશેષે ..

શ્રીકાન્ત : તેં મને ક્યાં દુષ્યન્ત થવા દીધો કે ભરત વિશે હવે ઠપકો આપવા બેઠી છે !

લલિતા: (વિલક્ષણ રીતે) થવા દીધા હોત તો.... એ તમારું બાળક હોત— આપણું બાળક તો ?

શ્રીકાન્ત : (ભવાં ચડાવી) મને નથી લાગતું કંઈ ખાસ ફેર પડત. ના, સાચે જ ! (પોતાના ખરા ભાવ પ્રગટ કરતો) તું માનીશ ? હું એવો જ —પહેલેથી જ ! મારી સર્જનશક્તિ કદાપિ બાળકથી ન સંતોષાય. ઊલટું બાળક તો એ શક્તિ રૂંધી નાખે—જે શક્તિ પૂરજોસ સફળ થવા મથે : સંશોધનમાં, જનસેવામાં; જેનું પ્રત્યક્ષ ફળ હું નયે જોવા પામું પણ લાભ લે ભવિષ્યની પ્રજા; વારે વારે મારું પુણ્યસ્મરણ કરી, મને સાચું અમરત્વ અર્પી. એ તો આશ્વાસન: માનવસમાજ ચાલ્યા જ કરવાનો, જોકે સામાન્ય વ્યક્તિ નાશ પામવાની; હોમાઈયે જવાની.  

લલિતા: (સ્વગતવત્) આની આગાહી થઈ હતી મને . . પહેલેથી.

શ્રીકાન્ત : (લાડ કરી) ના, એમ નહિ. સ્વગત બોલો તે ના ચાલે—સમજાતું નથી. આખી વાત કર. હમણાં જ એનો ભાર ઉતારીએ.

લલિતા: (અર્ધપ્રશ્નાર્થે) તમને બધું કહેવું કે નહીં . . .

શ્રીકાન્ત : એવું હોય ?

લલિતા: તમે શો અર્થ કરશો. હવે શો અર્થ કહીને. . અર્થ વિનાની વાત ?

શ્રીકાન્ત : (અવાજ ધીમો કરી, ભાવથી) ને હું.. સંભારવાનું— (ઉત્તપ્ત અનુરાગપૂર્ણ ચુંબન લલિતાને હસ્તે કરી) તને ! આ મુંબઈથી દૂરદૂર નર્મદાતીર, એક વડની ઠંડી ઘટા, ચંદ્રે તારા પર પાડેલી જાળી... ઓ, લલિ, વેર કરવા માટે પણ બે જોઈએ. જેટલું પાસે અવાય એટલો તો આવ્યો છું.

લલિતા: (મંદ સ્વરે) ક્યાં આવો છો ! ત્રણ ત્રણ મહિના વીતી ગયા. તપાસ નહિ, કાગળ નહિ. ચૂંટણી નિમિત્તે આવવાનું થયું. રાતે તો અહીં હશો પણ નહીં !

શ્રીકાન્ત : પણ તેં નાહકનો તાર કેમ કર્યો ? સેક્રેટરી બેક્રેટરી ફોડે તો શું ધારે ? મારે આવવાનું તો હતું જ, મોડું કે વહેલું. (લલિતા જવાબ દેતી નથી; ફરીને એનામાં દ્વંદ્વ ચાલતું હોય એવી મુખમુદ્રા થઈ જાય છે.) હં.. આપણે નજીવી સરખી લડાઈ થઈ ગઈ એટલે બોલતી નથી !  

લલિતા: વિચાર થાય છે.. કહીને શો ફાયદો ?

શ્રીકાન્ત: ત્યારે તાર શા માટે ?

લલિતા: સાચેસાચ શંકા થાય છે . . કુશંકા.

શ્રીકાન્ત : તું આવી કેમ થઈ ગઈ છે ? આટલામાં જ !

લલિતા: પહેલાં ફાળ પડતી હતી. હવે સૂઝ પડતી નથી, કશાની.

શ્રીકાન્ત : ચિંતા કોને નથી ? આમ વખત શું બગાડતી હઈશ ? ચાલ, એક ઘડી ભૂલી જા— (ઉમળકાથી લાડ કરતો) લલિતા, લલિત લવંગ લતા !

લલિતા: (ભાવથી) શું છે.. બોલો.

શ્રીકાન્ત : તમે બોલો. અજાણ્યાંની જેમ નહીં ! મારું નામ શું ?

લલિતા: કાન્ત..

શ્રીકાન્ત : ના, આખું નામ !

લલિતા: કમનીય કંઠમણિ કમલાકાન્ત...

શ્રીકાન્ત : (રાચતો) કમલાકાન્ત .. શ્રી કોણ ? મારી લક્ષ્મી ? (તેજસ્વી આંખ સુવિશાળ કરી, સ્ત્રીને પૂર્ણદૃષ્ટિથી ધરી રાખે છે. તત્ક્ષણ એનામાં પ્રસન્નતાની લાલી ઝળકી ઊઠતી જુએ છે.) પોતામાં શ્રી હોય તો કાન્ત માટે વસવસો શા માટે ? એક વાર પૂર્ણતા જાણી એટલે એ પોતાની જ થઈ ગઈ ! પછી શાની ન્યૂનતા ? શાનું દૈન્ય ? ગત સમયનો શોચ કેવો, જેને કાળ નથી ? પ્રેમનો પડછાયો કેવો, જેને છાયા નથી ? એ હર્ષોન્માદ, સ્વપ્નસિદ્ધિ — આવશે હજી ફરી, નવી નવી પૂર્ણતા ધરી, ક્ષણે ક્ષણે અવનવી—

લલિતા: (આશા પ્રગટતી) સાચે જ ?

શ્રીકાન્ત : ત્યારે નહીં ? મારી આ પાર્ટી સાથેની ઉપાધિ પતવાની જ; ચૂંટણી પત્યે.

લલિતા: (મૂળની નિરાશા ઉછાળો મારતી હોય એમ) હાય, તમે આંધળા છો ? કામ સિવાય બીજી ઉપાધિઓ નથી માણસને, જીવંત માનવીને—લાગણીની—પ્રાણ રૂંધતી ? તમને લેશ માત્ર ખ્યાલ નથી ? પરિણામ તરફ ધ્યાન નથી ? કે પછી તમે આંધળા છો ! જાણીબૂઝીને આંધળા—હજીયે—

      (બેઠકખાનાનું બારણું પછડાય છે. લલિતા ચોંકીને અટકી જાય છે.) કોણ છે ?

(સુંદરાબાઈ પર આંખ પડે છે. પાછળ, એમની તરફ દૃષ્ટિ કર્યા વિના, માથું આડું કરી, હાથ વતી છેડો તાણતી વાટ જુએ છે.) પાછું શું થયું વળી ?

સુંદરા : (મક્કમ રહી) બાઈસાહેબની પાસ ત્રણ દિવસની રજા માગવા આવી છું. (લલિતા ચિડાઈ જાય છે.) આજ બપોરથી જોઈશે.

લલિતા: આ તે કંઈ રીત છે ! તમને ખબર નથી કે મારે બહારગામ ગયા વિના ચાલે એમ નથી ? મારી તબિયત બરાબર નથી ?

શ્રીકાન્ત : (સુંદરાની હાજરીનો વિચાર કર્યા વિના, લલિતા પ્રતિ) જવાનું નક્કી રાખ્યું કે ? ઠીક કર્યું. એ બહાને તો એ બહાને.

લલિતા: બહાનું નથી. (સુંદરા તરફ જોઈ) આ અઠવાડિયે તો રજા નહિ મળે.

સુંદરા : (વિચારી જોઈ, ઠંડે પેટે પોતાનો નિર્ણય જણાવતી) સારું. તો બપોરના ત્રણ કલાક જઈ આવીશ. હમણાં સૂતા છે; આપ સાચવી લેજો.

લલિતા: (ધીરજની હદ આવી ગઈ હોય એમ) શું થયું તમને ?

સુંદરા : કંઈ નહિ. જરૂરી કામ છે.

લલિતા: (ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં ઊભી થઈ જઈ. ઓરડા ભણી ચાલવા માંડતી) આમ આવો; જરા વાત કરી લઈએ. એવું તે શું કામ છે કે સામાની સગવડ ન સચવાય ? મારે ખુલાસો જોઈએ.

સુંદરા : (બબડતી) તો પછી નોકરીમાંથી છૂટી કરો, હાલ ને હાલ ! વિશ્વાસ ન હોય તો !

લલિતા: (સંયમપૂર્વક પોતાની જાતને ઠંડી પાડતી, મહેમાન ન સાંભળે એમ) આમ જરા જરામાં મોં કેમ ચડાવો છો ? પહેલાં કંઈ આવાં નહોતાં ! ગઈ કાલે બાબાની સામે તમે રડી ગયાં. બહુ બહુ પૂછ્યું, સમજાવ્યાં ત્યારે એટલું બોલ્યાં કે 'મારે જીવવું નથી.' એવું તે હોય ? શાનાં મૂંઝાઓ છો ?

સુંદરા : (ભભૂકી ઊઠી) આવું કલંક— મારે માથે ! કોણ જાણે કોણ દુશ્મન વેરનો માર્યો આપને કાને આવી વાત—

લલિતા: (ગભરાઈ જઈ) ના, ના, કોઈ મને ભંભેરતું આવ્યું નથી, તેમ મારા કાને કાચા નથી. આ તો મારે છોકરું તમને સોપીને જવાનું છે એટલે મને થયું કે સહેજ પૂછી લઉં. તમારા મન પર કંઈ ભાર હોય તો. . દૂર થાય, એટલું જ.

સુંદરા : (લલિતાના પ્રમાણમાં પ્રશસ્ય સ્વસ્થતા જાળવતી) જુઓ, બહેન, તમને જ વહેમ હોય તો મને જવા દો. અને રાખવી હોય તો મને હલકી ના પાડો. (શિર સવિશેષ ઉન્નત કરી) કૂતરીના જેવી જ આ સુંદરાબાઈને ગણતાં હો તો અહીં મારું કામ નહીં !

લલિતા: (ભોંઠી પડી જઈ, માફી માગતી ન હોય એવી રીતે, નિખાલસતાથી) ના, ના, એમ હોય ? એમ ન માનશો કે મારા મનમાં હલકો ખ્યાલ આવ્યો. જો એવું હતું તો મારાં છોકરાં તમને સોંપત ? કંઈ મનમાં ના રાખશો. મને પૂરો વિશ્વાસ છે..

સુંદરા : (શેઠાણી પર મોટો પાડ કરતી હોય એમ) એટલે તો બેન, ઘેર મારી કેટલી જરૂર છે તોયે અગવડ વેઠીને.. બાબાને ખાતર. . (છેવટનું સંભળાવી દેતી) આ સુંદરાબાઈ કુળ ડુબાડે એવાં નથી ! (સ્વગૌરવ વધારી ચાલતી થાય છે. શ્રીકાન્ત એને જતી જોઈ, લખોટીઓ પાછી હતી તેમની તેમ મૂકી દે છે. લલિતા ઘડીભર જ્યાં છે ત્યાં ઊભી રહે છે; કંઈક વિચારમાં પડી હોય, નવી દિશા સૂઝતી હોય એમ. પછી ધીમે પગલે શ્રીકાન્ત ભણી જાય છે.)  

શ્રીકાન્ત : તમારાં સુંદર બાઈ કેમ છેડાઈ પડ્યાં ?

લલિતા: (કશાકના અત્યારપૂરતા નિર્ણય પર આવી હોય એમ નિશ્ચિત મુખમુદ્રા તથા બિડાયેલા હોઠે શ્રીકાન્ત સામે સીધેસીધી દૃષ્ટિ માંડી) એને અસ્વસ્થ જોઈ, મેં સહેજ ઇશારો કર્યો : કે ન જોઈતું બાળક— અથવા તો જોઈતુંયે બાળક— ભૂલેચૂકે આવી જવાનું હોય, તો સીધેસીધું કહી દેવું સારું.  

શ્રીકાન્ત : શા માટે ?

લલિતા: રસ્તો નીકળે. રસ્તો કાઢીએ.

શ્રીકાન્ત : સમજ્યો, પણ શા માટે તને કહે ?

લલિતા: ત્યારે કોને કહે ? એના આશકને ? તમારો અનુભવ એવો થયો ?

શ્રીકાન્ત : (સંદેહાર્થે ખભા ચડાવી, ભ્રૂભંગ કરી) એવો ગોટાળો બનીયે જાય, કોક વાર. તમારાં જેવાં માટે તો પ્રશ્ન જ નથી : અનેક બારાં ખુલ્લાં.

લલિતા: એમ ?

શ્રીકાન્ત : ત્યારે નહીં ? તું તો પરણેલી છે, સુધરેલી છે, સુરક્ષિત છે.

લલિતા: અમારાં જેવાં પણ .. આશકનો આશરો લઈ શકે ?

શ્રીકાન્ત : કોઈ પુરુષને ગમે તો નહીં જ, અત્યારનો સમાજ જોતાં ! બિચારી સુંદરા ! હવે આવી બન્યું જ સમજવું ! એવી વિકટ સ્થિતિ છે આવાંની !

લલિતા : ના, ના, એટલી નિરાંત છે . . દયા છે. એમને આંચ નહિ આવે.

શ્રીકાન્ત: (વિચાર્યા વિના) એમ ?

લલિતા : સુંદરાબાઈ તો નિર્દોષ છે. મેં અન્યાય કર્યો, એવી શંકા લાવીને; મને સ્પષ્ટ લાગ્યું, એમના ચહેરા પરથી જ !

શ્રીકાન્ત: (વિચારમાં પડી) કોઈની પાસે નહિ.

લલિતા: (શૂન્યતામાં ટગરટગર જોતી હોય તથા વિકરાળ ચિત્ર ખડું થઈ અત્યારનું દૃશ્ય ભૂંસી નાખતું હોય એમ) કોઈ નથી …એ માની પડખે.

શ્રીકાન્ત : (અનુમતિપૂર્વક) કોઈ કરતાં કોઈ નહિ, ખરું જોતાં. કૂતરું સરખું ય પોતાનું નહિ રહે. એ જ કારમી હકીકત છે; ને તે સ્ત્રીએ સમજયે જ છૂટકો. અલબત્ત, અનાથાશ્રમો તો ઠેર ઠેર પડ્યા છે. પરંતુ ડગલે ને પગલે હરેકનું અપમાન ખમી લેવાનું—એક પોતા પૂરતું નહિ, પોતાના બાળક પૂરતું પણ ! જિંદગીભરનાં ઓશિયાળાં ! એવું અડગ મન હોય તો જ ત્યાં આશરો લેવો પરવડે. આપણામાંથી કોઈ કરી શકે તો ધન્યવાદ !

લલિતા: અને જીવ જાય. એક નહિ જેવી, નજીવી બીના, જે તમે ભૂલી ગયા !

શ્રીકાન્ત : અરે, પણ બાળહત્યા અને માતૃહક્ક વિષે તો મેં આવતાંવેત તારા નોકરોને ભાષણ ઠોકી દીધું—તું જેને 'ભાષણ' કહે છે તે.

લલિતા: ભાષણોની અંદરખાને શું છે તે મારે જાણવું છે. હવે માની લો કે એવી કોઈ બિચારી સપડાયેલી બાઈ તમારી પાસે આવે. તમારા અભ્યાસકેન્દ્રમાં તો એવા કિસ્સા બનતા હશે, જરૂર.

શ્રીકાન્ત : જોજો, તું અમારું નામ બગાડતી !

લલિતા: એમ ?

શ્રીકાન્ત : (આંખમીંચામણ કરી) રસિક કિસ્સા બહાર આવતા નથી એટલે ‘સ્ટેટિસ્ટિક્સ'ના નોંધવા લાયક આંકડાની પર. પણ બહાર બનેલા કિસ્સા ચિકિત્સા ખાતર ચર્ચાય ખરા.

લલિતા: (ગાંભીર્યથી) વાત ઉડાવો નહિ ! આ તો સમસ્યા છે, સૌથી મૂંઝવી નાખે એવી જીવન્ત સમસ્યા, સ્ત્રીપુરુષના સંબંધની; લોકજીવનને સ્પર્શતી, એને જ કોરી ખાતી. સમાજ—સુધારાનો દાવો કરો છો તો જવાબ દો : તમે શી સલાહ આપો ? હું તો કહું કે આ બાળક—આ વહાલસોયું પણ સત્યાનાશ વાળે એવું બાળક, જેના મરણ—જીવનનો સવાલ છે એવું અભાગી બાળક—જેને લીધે હયાતીમાં આવ્યું તેની પાસે, તેના બાપ પાસે ન્યાય માગતી એ સ્ત્રી જાય.

શ્રીકાન્ત : બાપ પાસે ? ના જ જવાય ! કારણ, જવું નકામું. યાર ખસી જ જવાનો. એ તો ઊલટો વીફરીને ઝેરી નાગસમો સામે જ થઈ જવાનો. એને તો એમ જ લાગવાનું કે સ્ત્રી ખોટ્ટી ગળે પડતી આવે છે—એ હલકી વંતરી પૈસા કઢાવવા હવે ‘બ્લેકમેલ’ પર ચડી છે !

લલિતા: હડહડતું જૂઠાણું—

શ્રીકાન્ત : આવો મારો અનુભવ છે. કુદરતે પણ પુરુષ માટે એ બારી રાખી છે ના ? પ્રેમી હંમેશ સકારણ દલીલ કરી શકે કે છોકરાની મા થવું એ દિવાસ્પષ્ટ પુરાવો છે, પણ છોકરાના બાપ હોવું એ અંધશ્રદ્ધાનો વિષય. શ્રદ્ધાનો . . એટલે કે તર્કવિતર્કનો.

લલિતા: ક્યાં ગઈ પુરુષની ન્યાયબુદ્ધિ ?

શ્રીકાન્ત : માટે જ સ્ત્રી હાથે કરીને ભીંતભેગું માથું ફોડે, એવી સલાહ તો ન જ આપું ના ? માટે જ સલાહ આપું કે એવી બાઈએ પોતાના ધણીનો આશરો લેવો.

લલિતા: શું ?

શ્રીકાન્ત : ખોટાને સાચા ઠરાવવા ને સાચાને ખોટા ઠરાવવા. એ પણ વેર લેવાની સૂક્ષ્મ રીત છે; સમાજ પર વેર કાઢવાની.

લલિતા: (નિસાસો મૂકી) પાછું આવ્યું વેર... (ન મનાતું હોય એમ) પણ પત્ની બેવફા નીવડીને આધાર લે પતિનો ? શા મોંએ ?

શ્રીકાન્ત : કંઈ કહેવાપણું ઓછું જ છે ? પતિ એટલે શિરછત્ર. બધું જ ઢાંકે તો આયે કેમ ન ઢાંકે ? અત્યારના લગ્નમાં સ્ત્રી માટે જરા જેટલી સુખસગવડ બાકી હોય તો તે આટલી જ.

લલિતા: પણ એ તો ઢાંકપછેડો થયો ! જૂઠાણાને ક્ષણેક્ષણ જીવવાનું ! એમાં ચિન્તન, સિદ્ધાંત ક્યાં ? સંબંધોની નવેસર રચના ક્યાં ? અહા, ક્યાં ગઈ મોટી મોટી વાતો !

શ્રીકાન્ત : લલિતા ! હવે બસ કર, તારું ભાષણ. કેન્દ્રમાં કે સભામાં આવું કહેવાય નહિ, હોં !

લલિતા: હવે તમે સમજશો.. કે મેં સુંદરાબાઈને આવી અંગતમાં અંગત વાત કેમ પૂછી. કારણ ગર્ભ રહ્યો હોત તો પડખે ઊભી રહેવા હું તૈયાર હતી : બાળકની અને માની. મારાં ગણીને બેઉને સાચવત. (આટલું કહી લલિતા પોતામાં વસાઈ ગઈ હોય, શ્રીકાન્તથી સ્વજાતને સંકેલી લઈ, એમ વર્તન રાખે છે.)

શ્રીકાન્ત : ધન્ય છે ધન્ય તને, આપણી સ્ત્રીસભા તરફથી, મારા પ્રમુખસ્થાનેથી. હિમ્મતવાળી તો ખરી જ, પહેલેથી જ, પણ ખબર નહોતી કે તું તો અવધિ કરે એવી છે !

લલિતા: માલેક કે નોકર, પણ સ્ત્રી તો સ્ત્રી જ.

શ્રીકાન્ત : આખી સ્ત્રીજાતિ સરખી. ખૂલે ધીમે ધીમે. હઠે બુરખો પણ ધીમે ધીમે. તમે લોકો, અમારી જેમ, આખી જ પત્તાબાજી ટેબલ પર ખુલ્લે ખુલ્લી કરી દેવાની જિગર કેમ કરતાં નહિ હો !

લલિતા: કારણ, આ જુગારમાં જે હોડ મૂકીને રમવાનું છે તેમાં બેસુમાર ભેદ છે, સ્ત્રીપુરુષ વચ્ચે. તેથી તો સ્વભાવસિદ્ધ ખેલાડી જેવી બેધડક સ્ત્રીનાય હાંજા ગગડી જાય છે !

શ્રીકાન્ત : પાછો સંતાપ શરૂ કર્યો ? તો તો આ હું ચાલ્યો.

લલિતા: હું તો સુંદરાબાઈની વાત કરતી'તી: એમનું પાત્રા—લેખન. જો હું નવલકથાકાર હોત તો એને મારી નાયિકા બનાવત. એની સુંદરતા જ ગહન, અકળ છે. જાણે વિશ્વની સમસ્યા .. શાંત પટ નીચે આવરેલી.

શ્રીકાન્ત : મુખ ગૌરવભર્યું પણ ગુપ્ત. એટલું ય કહી ન શકાય કે સુંદરાબાઈને પોતાની સુંદરતાનું ભાન છે કે નહીં; રૂપનું અભિમાન..

લલિતા: (પોતાને ઓછું આવતું હોય એમ, સખેદ) કે પછી દમયંતી દાસી થઈ ત્યારે પણ જે યાદ રાખતી ને સાચવતી એવું માન: કે પોતે છે ખાનદાન.. પતિવ્રતા, નીતિમાન...

શ્રીકાન્ત : (હાથની ઘડિયાળ જોતો) જજ સાહેબ ઘરમાં છે કે ? નહિ મળું તો વિચિત્ર લાગશે.

લલિતા: હજી પૂજામાં બેઠા હશે. (શ્રીકાન્ત મશ્કરી કરતો હોય એમ હસી, ઊભો થવા જાય છે. લલિતા આઘાત લાગ્યો હોય એમ બોલી ઊઠતી) આટલામાં જ ? હજી વાત તો થઈ નથી ને ઊઠ્યા !

શ્રીકાન્ત : (દૈનિક વ્યવહારની કામગરી રીતે) સર શાંતિદાસને વાંધો છે, મને મળવાનો ?

લલિતા: (વ્યગ્ર બની) શા પરથી ? એમને તો ખ્યાલ પણ નથી . . કે તમે અહીં છો.

શ્રીકાન્ત : ત્યારે લેડી શાંતિદાસને વાંધો છે, ન્યાયમૂર્તિ મને મળે તેનો ?

લલિતા: (ખોટું લાગ્યું હોય એમ, ઉપચાર પૂરતું) લેશ માત્ર નહીં. નીચે દીવાનખાનામાં બિરાજો. કાર્ડ મોકલાવું. (શ્રીકાન્ત હસી પડે છે. લલિતા હવે વિનોદ સમજે છે અને સરળતાથી વાત ચાલુ રાખે છે.) એમ છે કે એમને જ ઘરે કોઈને મળવું ગમતું નથી. કામ હોય તો રિસેસ વખતે ક્લબમાં બોલાવે.

શ્રીકાન્ત : પણ વર્ષ બે વર્ષ પહેલાં જ, એ હાઈકોર્ટના જજ નિમાયા, ત્યારે તો તમારા માનમાં જે મેળાવડા ઊભા કર્યા હતા તે પરથી તો કોઈ અનુમાન ન કરે કે વકીલ સાહેબ એકાંતપ્રિય સ્વભાવના હશે. મને નથી લાગતું કે ક્યાંય ભાષણ લાદવાનો કે પ્રમુખપદ શોભાવવાનો કે અનાવરણવિધિ કરવાનો કે ખાતમુહૂર્ત યોજવાનો, કે કંઈ નહિ તો નવદંપતીને આશીર્વાદ આપવાનો લાગ એમણે જતો કર્યો હોય ! હારગોટા લેવા કે આપવા, ફૂલ નહિ તો ફૂલની પાંખડી અને ‘બે બોલ’ તો ખરા જ. ત્યારે અચાનક શું થઈ ગયું ? શાંતિના દાસને શાંતિસ્વરૂ૫ થવાનું ક્યાંથી સૂઝ્યું ? ક્યારથી પડદામાં ગયા ?

લલિતા: (નાખુશ દેખાતી) તમને કંઈ કહેવા જેવું નથી ! બધું જ મશ્કરીમાં; ઉડાવવાની જ વાત !

શ્રીકાન્ત : લલિ, મેં મારી જીવનકથા ગાઈ નાખી નથી, તારે ચરણે ? “શ્રીકાન્તનાં પાપોનું નિવેદન.” તું હસે યા રડે તેનું માઠું લગાડ્યા વિના ? પણ સહેજ પ્રશ્ન ના થાય ? સર શાંતિદાસ છેક ટોચે ચડે તે જ વખતે આવું—

લલિતા: એ બધું—અમારા જીવનનું બધું—એક બનાવથી ચૂંથાઈ ગયું ! જેમતેમ દિવસ નીકળે છે. બહારથી એમનું એમ ચાલ્યા કરે પણ અંદરખાને હું કેવી થઈ ગઈ છું ! નોકરો સાથે ચીડિયાં કરતી, નીલુથી ય ભાગતી, તમારા જેવા પાસે કરગરતી—

શ્રીકાન્ત : ક્યાં ?

લલિતા: છતની ઉપરથી.. જાણે કાંકરા. . લાગલાગટ પડતા હોય.

શ્રીકાન્ત : ખાસ ધ્યાન દોરાય એવો અવાજ નથી.

લલિતા: શાનો હશે ?

શ્રીકાન્ત : કપચી બેસાડતા હશે. પણ અમાસની રજા તો કડિયા પાળે. આજે મહાશિવરાત્રિ ને કડિયા—

લલિતા: એ કડિયા નથી. શાંતિદાસ પોતે.

શ્રીકાન્ત : ઉપરની અગાશીમાં ? ભર તડકામાં ?

લલિતા: ઉપર માળિયું જ છે. નાનું; એક ખાટલા જેટલી જગા. અગાશી તે આ નીચે છે, જ્યાં અમે બધાં સાથે સૂઈ રહેતાં. . પહેલાંના વખતમાં.

શ્રીકાન્ત : (લલિતાની દશા કેટલી આકુલ છે તેનું હવે મોડું મોડું ભાન થતાં, એને સ્વસ્થ કરવા સહાનુભૂતિ બતાવતો) શાંતિદાસ હમણાં જ અમેરિકા જઈ આવ્યા છેને, એટલે ચીજો હાથે કરવાની આદત કેળવી હશે. એમા શું હીણપત થઈ ગયું ? એકાદી કપચી—

લલિતા: કપચી ? એ તો લખોટી છે. આ ઢીંગલીઘર ભરાય એટલી લખોટી.

શ્રીકાન્ત : લખોટી ? (પોતાને ડબ્બાભર લખોટી મળી આવી હતી. તેનું સ્મરણ થતાં) હં.. લખોટી !

લલિતા: લખોટી. બીજું શું ? છોકરાં છોકરાંને રમવાની લખોટી.

શ્રીકાન્ત : હોય ?

લલિતા: એ તો શાંતિદાસ ક્યારેક જરા એકલા પડે એટલે લખોટી સાથે રમવાના. ઉછાળીને ફેંકે, ગણે; જુએ કેટલી પાછી આવી.

શ્રીકાન્ત : (આશ્ચર્ય પામી) લીલા જ છે ! સવારના પહોરમાં ખરા કામને વખતે, બાબા સાથે રમે !

લલિતા: બાબો તો ભરઊંઘમાં પડ્યો છે. બાબા સાથે રમે ખરા ! ! બિચારો પાસે હોય તો તો લખોટી કાઢેય નહીં !

શ્રીકાન્ત : કદાચ એમના કસરતબાજ મગજને ઉચ્ચ ગણિતના કૂટ પ્રશ્નો એ રીતે સૂઝતા હશે. નવાઈ એટલી જ કે નવરાશ કાઢે.

લલિતા: (કંઈક ચીડ સાથે) એવું કોણ છે જેને થોડી સરખી શિથિલતા, વિશ્રામ—વિનોદ ના ગમે ? તમે હો તો ઘરનાંને ભાષણ કરો કે સિગાર સળગાવો.

શ્રીકાન્ત : તારા જેવી મોહિની ઘરે બેઠી હોય ત્યારે નહીં !

લલિતા: ત્યારે શું ધણીધણિયાણી એકબીજાનાં મોં જોતાં બેસી રહેતાં હશે !

શ્રીકાન્ત : વારુ, એમ તો એમ. મને જે મનાવવું હોય તે.

લલિતા: તમને ગળે નહિ ઊતરે, પણ નીલુના સોગન ખાઈ કહું છું: જે વખત અમે બે પહેલાં સાથે ગાળતાં તે હવે ઉપર માળિયામાં ગાળે છે; પોતે એકલા એકલા, સૂનમૂન.

શ્રીકાન્ત : એમ ? કયારથી ?

લલિતા: અમારી બાળકી, નીલુથી નાની, અચાનક એકાએક ચાલી ગઈ.. ત્યારથી.

શ્રીકાન્ત : ક્યાં ગઈ ?

લલિતા: ગુજરી ગઈ.

શ્રીકાન્ત : (ગૂંચવાડો દૂર થતો હોય એમ) એ બાળકીની વાત હતી ! હં ....

લલિતા: આજે એને અકસ્માત થયો હતો. બરાબર બે વર્ષ પહેલાં.

શ્રીકાન્ત : (સહૃદય બની) ત્યારે તો કેટલી નાની હશે ! એટલાનુંય દુઃખ, માને હૈયે...

લલિતા: સાલે. માબાપને ઘા રહી જાય.. હંમેશ માટે.

શ્રીકાન્ત : ખરેખર !

લલિતા: તમને ખબર નથી, એવા દુઃખની. તમે બાપ હો તોય કદાચ તમને જાણ ના થાય. પણ શાંતિદાસને ખૂબ લાગ્યું હતું, બેહદ ! દુનિયામાં મોટા, આવા ભારેખમ લાગે છે, તો ય ઘરમાં તો બાળકીના ભક્ત, બાળકીના ચાકર ! ત્યારથી આવા થઈ ગયા !

શ્રીકાન્ત : ખરેખર ! (વિરામ.) આ ખોટથી તમે બે બહુ નિકટ આવ્યાં હશો ?

લલિતા: એમ લાગે; પણ થયું એથી ઊલટું ! બેબી ગઈ.. ને એ જાણે વસાઈ ગયા, પોતામાં ને પોતામાં. પોતાનું જ જગત ! ત્યારથી એમણે મેડે રહેવાનુ શરૂ કર્યું. અમે બધાં નીચે ને એ ઉપર. રાતે પણ એકલા : એ, એમની ફાઈલો અને લખોટીઓ—બાબો પણ ન જોઈએ !

શ્રીકાન્ત : શું કહે છે ! આટલે હદ સુધી ? મને તે સ્વપ્ને ય ખ્યાલ ન હતો. આમાંથી તો એમને કાઢવા જ જોઈએ ! (ઢીંગલીઘર બતાવી) આવું બધું . . ભાંગ્યુતૂટ્યું, યાદ કરાવે એવું, શા માટે રાખતાં હશો ?

લલિતા: એ કંઈ ભુલાય છે ? બાળકી તો બાળકી જ હતી ! (ગર્વ લેતી હોય એમ) એના બાપ બાળકીની માનીતી લખોટીઓ કોર્ટમાં પણ લઈ જવાના; કોઈ ન જુએ એમ. ને એ લખોટીઓ મારા દેખતાં પણ કાઢવાના નહિ. એ વિષે એક શબ્દ નહિ. મારી સાથે પણ નહિ— મારી સાથે તો નહીં જ !

શ્રીકાન્ત : એવું તે હોતું હશે ! બાળકના મરણથી આવો આઘાત લાગે—ને તે પણ બાપને, મરદને ! (લલિતા ખેદપૂર્વક માથું નમાવી, હકીકત એ જ છે એવું સૂચવે છે.) એક મુદ્દો. આ બધું બન્યું તે પહેલાં શાંતિદાસ લખોટી ખેલતા ?

લલિતા: જરૂર. બાળકીને જ ખૂબ શોખ હતો. તેમાં ય એને ખાસ શું ગમતું કે એના પપ્પા પોતાના હાથમાં, પગના અંગૂઠામાં, મોં સુધ્ધાંમાં લખોટી સંતાડી દે અને એ સંતાકૂકડી કરી શોધી કાઢે ! (ગળગળી થઈ જાય છે.)

શ્રીકાન્ત : હં.. ત્યારે તો લખોટી બાળકી સાથે સંકળાયેલી ! ભય સાચો ઠર્યો... પણ લલિ ! લખોટી એટલાં નાનાં માટે જોખમભરી નહીં ?

લલિતા: ખરુંને ? મને પણ હંમેશ ધ્રાસકો રહેતો. પણ એ ખાસ કાળજી રાખતા. એમના સિવાય કોઈને પરવાનગી નહિ, લખોટી રાખવાની.

શ્રીકાન્ત : એ વિષે મેં ક્યાંક વાંચ્યું પણ હતું. હજારોમાં એક કેસ. . કે બાળક કંઈ ગળી જાય—ચીજ નાની સરખી પણ ન પીગળે એવી—ને દિવસો પછી, તદ્દન ઓચિંતું, છોકરું રૂંધાઈ જાય !  

લલિતા: (ત્રાસથી) એમ ? અને આપણને સૂઝ જ ન પડે કે શું થઈ ગયું, અચાનક એકાએક !

શ્રીકાન્ત : બેબી શ્વાસ જ ના લઈ શકે, જો હવાની નળીમાં ગોળી ચાલી ગઈ હોય તો.

લલિતા: બાળકી પણ એમ જ—શાન્ત હતી ને એકદમ ગૂંગળાઈ ગઈ !

શ્રીકાન્ત : હં . . વળી નીલુ યે ક્યાં એવો મોટો, સમજણો થયો છે હજી ? ખરેખર, લખોટી કોર્ટમાં ભલે રાખે, પણ ઘરમાંથી કાઢી નાખવી જોઈએ, સદંતર, ઘરની લખોટી !

લલિતા: પણ એ કાઢવા દે તોને ? ક્યાં રાખે છે એ જ બતાવે નહિ, પછી શું ?

શ્રીકાન્ત : આ તો વિલક્ષણ કહેવાય. ‘સાઈકો—એનેલિસિસ'નો ‘કેસ’.

લલિતા: (ગભરાઈને, લાગણીથી) ના, ના, ‘કેસ’ જેવું કંઈ નથી, શાંતિદાસનું.

શ્રીકાન્ત : જેને પરણ્યાં આપણે, તેનું ઉપરાણું ખેંચવું પડે; એ તો ઠીક. પણ મનમાં તો સમજીએને, આપણી ખાનગી પ્રયોગશાળામાં ?

લલિતા: (ચિડાઈને) શા માટે ?

શ્રીકાન્ત : નહીં તો દર્દ મટે કેમ ?

લલિતા: ત્યારે તમને બહુ પડી છે, શાંતિદાસને મટાડવાની ! અમારા ઘરસંસારને પ્રયોગશાળા બનાવવાની !

શ્રીકાન્ત : ના, સાચે જ, આ તો તારા જ હિતમાં—

લલિતા: ના, ના, એવું કંઈ નથી ! બહારથી તો ખબરે ન પડે ! શ્રીકાન્ત, કોઈને વાત ના કરશો, બહાર.

શ્રીકાન્ત : બહાર તો કંઈ કંઈ વાત થાય છે. એમની ન્યાયધગશ વિચિત્ર પણ ગૃહજીવન વિચિત્રતર. (લલિતાને તટસ્થ, તીક્ષ્ણ નજરે જોતો) તને જ વહેમ નથી આવ્યો . . એવો ?

લલિતા: (હજી રીસમાં) શા માટે કહું, તમને ?

શ્રીકાન્ત : (વિચારતો દેખાય છે. પછી, સૂઝ્યું હોય એમ તાળી પાડી) હં  . . બરાબર ! શાંતિદાસની બધી વિચિત્રતાનું એ જ કારણ હોય— બાળકી ! દર્દ પણ એ જ ને ઉપાય પણ એ જ !

લલિતા: (આશા એકાએક ઝળકતી; અત્યંત આતુરતાથી) હોયને ? હોઈ શકે, ખરુંને ? મને પણ લાગ્યું છે—

શ્રીકાન્ત : વસ્તુતઃ એવી મનની સ્થિતિ અત્યારની ‘સાઈકોલૉજી’માં સારી પેઠે છણાઈ છે. જાણીતું છે કે કોઈ વાર એક છોકરું મરી જાય ત્યારે બીજા બાળકને જન્મ આપવા જેટલી ઝંખના થાય તેટલી જ બીક લાગે.

લલિતા: (સોત્કંઠ) બરાબર ! એવી જ બીજી બાળકી સરજવી હોય ! પ્રબળ ઇચ્છા જાગે છતાં ઊંડે ઊંડેથી ત્રાસ થાય !

શ્રીકાન્ત : ‘છતાં’ નહિ પણ તેથી જ. એવી દશા માની ય થાય, બાપની ય થાય કે બંનેની.  

લલિતા: અને આખી પરિસ્થિતિ બન્નેને ગૂંચવી નાખે, હચમચાવી નાખે એવી !

શ્રીકાન્ત : (લાગણી વિના) જરૂર.

લલિતા: ખરુંને ? તો તો એ વિષે શોધખોળ થઈ હશે. તો તો ઉપાય પણ હશે !

શ્રીકાન્ત : કંઈક પ્રબળ કારણથી વેગ મળવો જોઈએ. તો જ વિરોધ, “રિઝિસ્ટન્સ ” તૂટે.

લલિતા: કેવું કારણ ? શાનો વેગ ?

શ્રીકાન્ત : ધાર કે તમે બેઉ પ્રેમમાં ગરકાવ થઈ જાઓ.. (એક આંખ મીંચી) ભૂલેચૂકે બેબી આવી જાય ! મારું માન : એમને એક સંતાન ભેટ આપ !

લલિતા: (આનંદમાં આવી, અકળભાવે સ્મિત કરતી, સ્વગતવત્) વાત ખરી હોય તો તો રસ્તો દેખાય એ ખરો ! (ઉપર છત ભણી નજર કરે છે. કંપી ઊઠી, કાન પર હાથ દઈ) લખોટી, લખોટી.. મને હવે સંભળાય ના તો સારું ! પહેલેથી એની જાણ જ ના હોત તો સારું ! ઊંઘમાંયે છોડતી નથી લખોટી... (માળિયામાંથી ગ્રામોફોન પર કબીરભજન, “કર લે સિંગાર, ચતુર અલબેલી” સંભળાય છે.)

શ્રીકાન્ત : (ગીતનો ભાવ રુચતો નથી છતાં ધ્યાનથી સાંભળી, ભાવવશ બની, ઊભો થઈ જઈ આમથી તેમ આંટા મારતો) અહીંયાં, આ મૃત્યુગીત ! કોણ વગાડે છે ?

લલિતા: એ પોતે.. વારંવાર.

શ્રીકાન્ત : (ઊંડો દમ ભરી) હં.. મૃત્યુને આવકારે છે ! ધૂન હચમચાવી નાખે છે, પણ ત્રાસ થાય છે ! યમદેવ માટે શૂંગાર ? અભિસારિકાભાવ ? સર્વોપરિ ઉત્સવ ? પ્રેમનો વિજય —તે આવા અન્ત માટે ? મરણશરણ થવા ? આ જ અન્તિમ પ્રાર્થના માનવી મુખે, જીવલેણ ખૂનીના મોઢામોઢ ? પોતાનું બલિદાનયાચક, સંતના બલિદાનસૂચક ! સતત સ્મરણ કરાવતી કે દેવ નહિ, રાક્ષસ નહિ પણ માણસ—માણસ માણસનું લોહી ઝંખે છે ! આહ્, કેવો વિશ્વાસઘાત—આપણો, સમસ્ત માનવજાતનો ! એટલે જ આ ભજનથી ખંજર વાગે છે. કોઈ દિવસ ભુલાશે નહિ : માણસે આપેલું બલિદાન; માણસે લીધેલું બલિદાન !

લલિતા: નીલુથી પણ રહેવાતું નથી. સાંભળીને રડે છે.

શ્રીકાન્ત : લલિતા, લલિતા, મારે જવું પડશે, પણ સાંભળી લે. વાત તો રહી ગઈ. હવે કોણ જાણે ક્યારે નિરાંતે મળીએ. શાંતિદાસની સ્થિતિ ગંભીર છે. આ રોગ જ કહેવાય; દેખીતો નહિ, પણ મનનો. “ગિલ્ટ કૉમ્પ્લેક્સ”—પછી એ પાપ, પશ્ચાત્તાપ વાસ્તવિક હોય કે ભ્રમ પણ હોય ! લખોટી, બાળકી, ભજન.. બધાંથી અકાળ મરણનું સતત સ્મરણ — કંઈક ખટકે છે ! કશાકની ભ્રાન્તિ, ઊડે ઊંડે ઘોંચાઈને પાક્કી થઈ ગયેલી જડ : જે મગજને ખોતરી નાખે, શોષવી નાખે હૃદયના તન્તુતન્તુને ! આમ ને આમ ચાલ્યા કરે તો કંઈ કહેવાય નહિ—ગાંડપણ પણ આવે !

લલિતા: (અસહાય ભાવે) શું કરું ? કંઈ કરવા ન દે . . (વિહ્વલ બની) પાસે સરખા આવવા ન દે !  

શ્રીકાન્ત : એમને રીઝવ, મનાવ. ગમે તેમ કરી કશામાં ય ઉત્સાહ લેતા કરાય, રસબોળ—હા, પહેલાંના જેવા જ—બાળકીમાં—જેના આઘાતે આ હાલ થયા !  

લલિતા: પણ હું કરું શું ? કંઈ થતું નથી મારાથી ! કેવી રીતે —  

શ્રીકાન્ત : ઋષિની સખત ઉદાસીનતા— હઠાવવી, તોડવી જ રહી અપ્સરાએ, પિતાના સહજ લાવણ્યબળે.

લલિતા: પણ કેવી રીતે . . એક બાળકીનું તો બલિદાન અપાયું, એમને હાથે ! અને હવે, જે બીજું આવવાનું છે—તમારું—તે બાળકનું પણ— (શ્રીકાન્ત ચમકીને, સચિંત વદને, લલિતાનું સાંગોપાંગ નિરીક્ષણ કરે છે.) મનોમન સાક્ષી છે. બીજી નથી.

શ્રીકાન્ત : (સંયમ ખોઈ, ગુસ્સામાં બોલી ઊઠતો) એટલી જ ખબર હોત કે શાંતિદાસનું આવું હતું—આવું થઈ ગયું હતું, તમારી વચ્ચે, આટલે હદ સુધી— તો તને મળત જ નહીં ! મને ચેતવ્યો કેમ નહીં, પહેલેથી—

લલિતા: શું કહે ! જ્યાં લાગણીનો છાંટો ન મળે— (શ્રીકાન્ત ચાલી જાય છે. બહારનું બારણું પછડાય છે. લલિતા સ્તબ્ધ બની, છત ભણી આંખ માંડી, ધૂન પૂરી થતી સાંભળે છે. પછી જમીન પર ઘૂંટણિયે પડી, તૂટેલા ઢીંગલીઘર પર માથું ટેકવી, ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડે છે.) બાળકી, બાળકી...  

                                (પડદો. અંક એક સમાપ્ત.)

અંક  ૨

(ત્રણ કલાક પછી. બેઠકખાનાની બહાર બપોરના તડકામાં હાથીજી આડા પડ્યા છે; પટાવાળાનો વેશ ઉતારી, રંગીન ટૂંકી બાંયનું ખમીસ, ધોતિયું અને ગુલાબી સાફો ચડાવી, સુખચેનથી ધાબળો માથા પર ઓઢી ઘોરતા. પ્રવેશદ્વારની ઘંટડી વાગે છે. ગરાશિયો બેઠો થઈ, પાછો પોઢી જાય છે. ફરી ઘંટડી વાગે છે; જોરથી કમાડ ઠોકાય છે. હાથીજી બારણું ઉઘાડવા ઊઠે છે, બબડતા, “બપોરે બે ઘડી ડ્રેસ ઉતારી આંખ મીંચવા ન મળે ! શા'બ તો કહીને જ્યા'તા કે ચાને ટાઈમે આવસે !” એ નીચે જઈ શકે તે પહેલાં ચીંથરેહાલ, ભૈયા જેવો દેખાતો આદમી અગાશીમાં પગ મૂકે છે.)

હાથીજી : આ શું, આ શું ? ઉપરકો જેમતેમ ચલે આનેકી આ તે કંઈ રીત હૈ ? માણસ હો કે મચ્છર ? દેખો; એક ડગલા ભી તુમ્હેરા ઘન્દા પગ આગે મૂકા તો આ ઘરમેં નહિ ચલેગા. વહાં કા વહાં ઊભે રહો, હમજ્યા ? હમેરી જમીનકો આટલા ભી ઘન્દી કરી તો તુમેરે પાસ પોતા મરાઉંગા, પોતા, હમજ્યા ? (ભોંય લૂછવાનું પોતું ગળપટ્ટાની જેમ ખભે લપેટયું છે તે કાઢી ફફડાવે છે.)

રિક્ષાવાળો : નહીં, ગલત નહીં. બાઈ યહાં હી આઈ.

હાથીજી : કોન બાઈ ?

રિક્ષાવાળે : હાથમેં કપડેકી ગઠડી થી; લાલ, જૈસે અંદર સિંદૂરકા ઢગલા—લાલ લાલ ખૂન જૈસા ! (હાથીજી હબકી જાય છે.) કહા, ‘તુમે નીચે ઠેરો. છૂટક પૈસા લે આતી હૂં.' ઔર ફિર, મિજાજસે દસ રૂપિયા ફેંક કે રાનીકી માફક ચલી ગઈ ! અપના કિંમતી પોટલા ગાડીમેં ભૂલકે !

હાથીજી : કેવી ઉમ્મર થી ? છોટી કે ઘરડી ? અરે, નાની કે ડોશી ?

રિક્ષાવાળો : ભરજવાન. જરા સી કાલી લેકિન બહોત ખૂબસૂરત. બહોત રોઆબવાલી. ધૂંઘટ તાન કે બેઠી થી, જૈસે રથમેં સવારી,

હાથીજી : ત્યારે તો પૂછવા દો આ સુંદરીનું નામઠામ ! સુંદરાબૈ ! જરી લગીર આમ આવો. (બાઈ મંદ ગતિએ અંદરથી પ્રવેશે છે.) આ કોની વાત છે ? અંદર જે કોઈ બાઈ મહેમાન આવ્યું હોય એમને ખબર દો —

રિક્ષાવાળો : (સુંદરા પર નજર પડતાંની સાથે જ, એના તરફ આતુરતાથી હાથ લંબાવી) વો હિ બાઈ સાહેબા ! (અદબ વાળી) બીબીજી, મૈં ભી ઈમાનદાર ઇન્સાન હૂં, લેકિન કિતની દેર તક ઇંતઝાર ! (દસ રૂપિયાની નોટ મિજાજથી પાછી આપવાનું કરે છે. સુંદરા દૂરથી જ છૂટા પૈસા ફેંકે છે).

હાથીજી : વાહ, વટ છે વટ પુણેના સુંદરાબૈનો ! દસ દસની નોટ, રૂપૈડી તો શું, પૈ માફક ઉડાવે ! ઉડાવો, ઉડાવો ! ક્યાં ક્યાં ફરી આવ્યાં ? દિલ્હી સવારી લગાઈ ? ચાંદનીચોક, બાદશાહનું બીબીખાનું.. હં... લાલ કિલ્લેથી લાલ ચાંલ્લો બક્ષિસમાં મળ્યો હશે, મુસલ્લાનો હોજ ભરાય એટલો !  

સુંદરા : માસ્તર, ગણો ને પૈસા ! એટલી મહેરબાની. (નોટ લીધા વિના અંદર જવા માંડે છે.)

હાથીજી : શું ગણું – ધૂળ ? કેટલા ઠરાવ્યા'તા ?

રિક્ષાવાળો : દો ઘંટા વેટિંગ ચાર્જ. રેલ્વે ફાટક્સે—

સુંદરા : (ઊભી રહી જઈ, કંટાળતી હોય એમ) લો, બધાં પૈસા ! જાઓ !

શાંતિદાસ : બાઈસાહેબ બહાર ગયાં હશે, મીટિંગમાં.

સુંદરા : (પડદાથી ઢાંકેલ બેઠકખાનું બતાવી) અંદર આરામ કરે છે, સાહેબ.

શાંતિદાસ : ત્યારે તે ગ્રામોફોન નહીં વગાડાય. (ઢીંગલીઘર તરફ જોઈ) સારું. હું અહીંયાં જ બેસીશ .. આજનો દિવસ. (અર્ધ પ્રશ્નાર્થે) પોતે સૂતાં હશે !

સુંદરા : (માથું ધુણાવી) પેટી ગોઠવી, ગાદી પર પડ્યાં પડ્યાં કાગળ લખતાં હતાં; બહારગામ માટે.

શાંતિદાસ : એમ.. (રસ વિના) ક્યાં જાય છે ? ..

સુંદરા : ખબર નથી.

શાંતિદાસ : બાબાને અને તમને પણ સાથે લઈ જવાનાં હશે !

સુંદરા : ના.

શાંતિદાસ : ત્યારે તો આપણે માથે સાચવવાનું આવી પડશે. (સ્મિત જેવી હોઠની ફિક્કી ચેષ્ટાઓ સહિત) મારે નીચે રહેવા આવવું પડશે. બધી લખોટી મૂકી દેવી પડશે, ગણીગણીને ઠેકાણે ને ઘરની લખોટી.. જતી કરવી પડશે.

સુંદરા : (ઊભી રહી જઈ, બેચેન) ના, ના ..

શાંતિદાસ : જાણે મને જ, મારા પોતાના ઘરમાં, નીચે બેઠેલો જોઈ નવાઈ ! બે ઘડી બધાં વચ્ચે આવવાની મનાઈ ! ત્યારે કોની છે આ નીચેની અગાશી, પેલું ઢીંગલીઘર, લખોટીઓ સુધ્ધાં ? કોની કમાણીથી, કોને ખરચે, કોના લોહીનું પાણી કરવાથી આ બધું ઊભું થયું ? ક્યાં છે ન્યાય ? તમે પણ કૃતઘ્ન ! ઉપકાર ભૂલી ગયાં !  

સુંદરા : (માથું નીચું ઢાળી દઈ) ના, ના.. ભૂલી નથી.

શાંતિદાસ : (ઠંડા પડી) સુંદર ! તમે સુધ્ધાં મારી પાસે આવતાં નથી, હમણાં હમણાંથી. તોયે તમે મને હૂંફ આપી હતી, ખરે વખતે, (બાઈ નીચું જુએ છે.) જ્યારે કોઈની દેન નહોતી, મારી પાસે આવવાની, મારી ઉપરની ગુફામાં; ખરુંને, સુંદર ?

સુંદરા : (ધીમેથી) સુંદર ન કહેશો.

શાંતિદાસ : (વિલક્ષણ રીતે) કેમ નહીં ?

સુંદરા : હું સુંદર નથી. આપ મોટા છો; 'સુંદરા, સુંદરા’ કરીને બોલાવો તો વાંધો નહીં.  

શાંતિદાસ : હું તો સુંદર કહેવાનો. સુંદર !

સુંદરા : ના, ના … …

શાંતિદાસ : મને લાગે છે કે બાબો પણ.. પહેલાં જેટલો દેખાતો નથી. (વિચારમાં પડી) ઉપર માળિયામાં ગયો ત્યારથી તો બિલકુલ જ નહીં !

સુંદરા : આવ્યો'તો એક વાર; લખોટી માગવા. પણ આપ ગુસ્સે થઈ ગયા.

શાંતિદાસ : હશે; પણ તેથી શું ? એવા નાદાનને શું ખબર, લખોટી વિષે—એનો ભેદ ? એથી મળવા ના આવે, સગા બાપને ? પહેલાં તો રોજ સવારે—(અટકીને શંકાશીલ રીતે) એ પોતે આવવાનું કરતો કે તમે ?

સુંદરા : નીલુ જ ‘પપ્પા, પપ્પા’ કરતો.

શાંતિદાસ : બાળકી બિચારી.. એ તો મારા જ ઓરડામાં ધામો નાંખતી. બધી ઢીંગલીઓ ભેગી કરી, ટગુમગુ લઈ આવવાની. હું કાગળિયાં તપાસતો હોઉં, નહાતો ય હોઉં; ડિનર—પાર્ટીની ધમાલ હોય, ડ્રેસ—સૂટની ટાઈ બેસતી ન હોય—તોય ખભે ચડી જાય ને હું એને ચડવા દઉં ! (સ્વપ્નવત્) વાટ જોઉં છું . . ક્યારે માથું પાસે લાવી, માથા પર ટેકવે ને ચુંબનો વરસાવે !

સુંદરા : (વિશેષ વ્યગ્ર) બિચારી બેબી . . લાશ થઈ ગઈ !

શાંતિદાસ : તમારી બેબીના પણ એવા જ હાલ !

સુંદરા : (ચોંકીને) ના, ના !

શાંતિદાસ : જરૂર. કારણ તમે તો એને જીવતાં મૂકી દીધી, કેવળ નોકરીને કારણે.

સુંદરા : (ત્રાસીને, ગભરાટથી) ના, સાહેબ, ના.

શાંતિદાસ : ‘ના, ના' શું ? ત્યારે શું અમારી બાળકી અસાધારણ હતી ? અપવાદરૂપ એનો પ્રેમ ? (અટકીને) અને બાબાના જેવું વર્તન વધારે સાધારણ ? (વિચારમાં પડી જાય છે.) ત્યારે તમને પણ તમારી રતન પાસેથી લાગણી ના મળી !

સુંદરા : (નિશ્ચિંત દેખાઈ, હોઠ પર મ્લાન સ્મિત ફરકતું) હું સમજી નહિ આપે મારી રતનને ‘બેબી’ કહી એટલે. રતન હવે બેબી નથી રહી. પણ મારી રતન તો રતન જ ! કોઈ વાર ઘરે જવાનું ભાગ સાંપડે, અમ જેવાને. ત્યારે હું પાસ છું, એનો એ બિચારીને સંતોષ; બીજો કશો નહીં.

શાંતિદાસ : બિચારી કેમ ?

સુંદરા : છોકરું આંખથી જ ધરાઈ જાય. ધરાઈ ધરાઈને જુએ ને તો યે ધરાય ના, બચારું.

શાંતિદાસ : બિચારું કેમ ? એવો સંતોષ એ તો મુખ્ય ચીજ . . પૂર્ણ સંતોષ ! કદાચ એમ બને . . કે બે બાળકમાંથી એકને એે સંતોષ લાગે–બીજાને ન પણ લાગે ! એવું બને, નહિ, સુંદર ? છતાં કહીએ કોને ? બન્ને છોરાં પોતાનાં, નહિ, સુંદર ?

સુંદરા : દૈવ જાણે.

શાંતિદાસ : હા, પણ કોઈ વાર એમ પણ બને કોઈ દુર્ભાગીને કે જે આપણી સાથે રાત દિવસ રહેતું હોય, જે આપણને નિકટમાં નિકટ માનતું હોય, તેને જ આપણી હાજરી, હાજરી માત્રનો સંતોષ ના હોય. (પૂતળી પર આંખ ઠેરવી) એને એવું જ કંઈ જોઈતું હોય જે આપણાથી થાય જ ના ! આપતાં જીવ જ ના ચાલે—જીવ કપાઈ કપાઈ જાય ! (પૂતળીને પંપાળે છે.) અને એટલે (ધીમે રહી, ભારપૂર્વક) આખો સંબંધ ઝેરી થઈ જાય.

સુંદરા : (ગભરાઈને, શાંત પાડવા) ના, ના, સાહેબ, જો એમ હતું તો આપના ખરા શોકના વખતે હું ટકી કેમ રહી ?

શાંતિદાસ : તમે તો જતાં જ હતાં ! તમારી પર તો આળ આવ્યું'તું બાળકી બિચારીનું ! અકસ્માત પછી લલિતાને તો તમને કાઢવાં જ હતાં !

સુંદરા : (ખેદ પામી જઈ, સ્વગતવત્) ત્યારે— ત્યારે જ મને જવા કેમ ન દીધી ? હું જતી'તી ને કેમ ના ગઈ ? ફૂટેલું નસીબ... શિવ શિવ, કેવું દૈવ !

શાંતિદાસ : તમને રાખ્યાં કેમ ? કેમ.. (વિચારમાં પડી, જક્કે ચડેલી વાત સાંભરતી હોય એમ) કારણમાં આટલું જ : કે કોઈ ગેરકાયદેસર રીતે વરતે તે ના સહેવાય ન્યાયાધીશથી, મારાથી તો નહીં જ. જૂના હાથીજી, અસલનાં સમજુડોશી, સદ્ગત માજી પણ—અરે, લલિતાગૌરી સુધ્ધાં અન્યાય કરે ત્યારે હું વચમાં પડું, હું. ઘરમાં તો ખાસ; ન્યાયનો ડોળ ના જ સાંખી લેવાય. નહિ તો ભરકચેરીમાં, ભરદિવસે, ભરબજારહાટ વચ્ચે ન્યાયમૂર્તિ થઈ ન્યાયાસન પર બિરાજવાનો શો અધિકાર ? એ તો ચોરી થાય, એ તો ખૂન, દિલનાં.  

સુંદરા : (હતાશ અવાજે) ત્યારે શું બૈરામાણસને ઇન્સાફ મળે છે ?

શાંતિદાસ : (સખ્તાઈથી) દુનિયાની આંખ આંખમીંચામણાં સમજે, પણુ પરમેશ્વરની આંખ કંઈ બંધ રહેતી હશે ?

સુંદરા : (ભગ્ન હૃદયના ઉદ્ગાર કાઢતી) બંધ છે.

શાંતિદાસ : એ તો એવું લાગે. ન્યાયનું લખોટી જેવું છે. તમને નહીં સમજાય.

સુંદરા : તો પછી આપના જ ઘરમાં, આપે ન્યાયમૂર્તિ બિરાજેલા છે તેમ છતાં—

શાંતિદાસ : તેમ છતાં ન્યાયદેવી લલિતાગૌરી જેવાં હોઈ શકે ! અમારા ન્યાય—અન્યાયને લેશ માત્ર ન ગણકારતાં.. કુદરતી સ્ત્રી ! !

સુંદરા : (ગભરાઈને) ના, સાહેબ, ના ! હોય ?

શાંતિદાસ : તમે ગામડાની ભવાઈ જોઈ ? બધાં વેશોમાં મને ક્યો ફાવે, કહું ? ગાંડાનો વેશ.

સુંદરા : આપ . . ગાંડા ? (ત્રાસથી માથું ધુણાવે છે.)  

શાંતિદાસ : એે શબ્દ તે કઢાય ? (ચેષ્ટા સહિત)  

સુંદરા : (ચિંતાથી જોઈ રહી) કોઈ વાર ગાંડપણ ચડીયે જાય.. કોઈને પણ. પણ ખરું ગાંડપણ—

શાંતિદાસ : કેમ નહીં ? માટે તો ગાંડાનો વેશ લઉં છું : સરવાળે ડાહ્યો રહેવા.

સુંદરા : (દયામણી રીતે) બાળકીની છે . . એને લખોટી ગમતી એટલે.

શાંતિદાસ : (ચિડાઈને, અધીરાઈથી) ના, એટલે નહીં ! તમે કોઈ સમજતાં નથી ! એવું હોત તો બાળી મૂકી હોત લખોટીને બાળકીની ચિંતા પર— નદીમાં પધરાવી દીધી હોત ભસ્મ સાથે ! દીઠી સહી ના શકત— ત્યાર પછી ! (ગાંડાના વેશમાં બોલતા હોય એમ) કારણ એટલું, બેવડ જેટલું.

સુંદરા : ના, ના.....

શાંતિદાસ : 'ના, ના' શું ? એ તે કંઈ જવાબ છે ? તમને એટલો વિચાર નથી આવ્યો કે માણસ અને લખોટી, બન્ને વચ્ચે કંઈક મળતાપણું છે ? જવાબ આપો.

સુંદરા : પણ મને સમજ ના પડે . . ક્યાં લખોટી, સફેદ આરસની, કઠણમાં કઠણ પથ્થરની ગોળી—અને ક્યાં આ કાયા, લાલ લોહીભરેલી, ઘા પડ્યે ઊભરાઈ ઊભરાઈ જતી ધારા . . .

શાંતિદાસ : એ તો એવું લાગે. કારણ લખોટી પીગળે નહિ; માત્ર ખોવાઈ શકે; અને તે પણ આપણી દૃષ્ટિએ.

સુંદરા : ને બીજી બિચારી.. ખરી સ્ત્રી હૈયાથી થરથરે !

શાંતિદાસ : માણસની કાયા ભાંગી જાય તોય વેદના; બદલાય તો જીવબળાપો; પીગળે ત્યારે સર્વનાશ ! દેખાતી બંધ થઈ એટલે ગઈ—ગઈ જ ! અને લખોટી એવી ને એવી રહે ! એ તો મોટાઈ છે, લખોટીની, કે માણસ જેવી સમજ નથી તોય એટલું સહન કરી લે છે, ન્યાય ખાતર !

સુંદરા : અમારે મળવાનું થયું જ ક્યાં ! પરણીને બે ચાર શિયાળા કાઢ્યા નથી, ત્યાં એમને ગરમી ફૂટી નીકળી ! (ધૃણા સાથે) આખા શરીરે ફોલ્લા, ફોલ્લા . . .

શાંતિદાસ : (ચીતરી ચડતી હોય એમ) ઉફ ...

સુંદરા : મને પિયર બોલાવી લીધી. આમે દહાડા જતા'તા. (માથું ગુસ્સાથી ધુણાવી) એ જનમી.. મારી રતન, એ પહેલાં તો એ ઘર ભાંગી નાસી ગયા !  

શાંતિદાસ : ક્યાં ?

સુંદરા : ખબર નથી.

શાંતિદાસ : (સ્વગતવત્) લખોટી જેવું જ ! (બાઈને ઉદ્દેશી) ત્યારે તમે બાળ—વિધવા છો, એમ કેમ કહે છો ?

સુંદરા : સારું દેખાય તે માટે.

શાંતિદાસ : એ કમબખ્ત બહુ દૂર—દૂર લાગતો હશે, ખરુંને ?

સુંદરા : યાદ જ નથી— અને કોને યાદ કરવો છે !

શાંતિદાસ : ત્યારે તમે શું જાણો ? બે પરણેલાં વચ્ચે કેવું અંતર આવી જાય છે, ક્યારેક ! ને તે સાથે રહેવાથી જ; સ્વભાવ-ભેદ છતાં સાથે જ બધું કરવાની ફરજ પડ્યાથી જ ! કેવી કૃત્રિમતા .. કેટલું અંતર ! ને એ અંતર વધતું જ ચાલે ! અને છતાં કાયદેસર રીતે બંને એક ગણાય : ધણી-ધણિયાણી. એમના લાભ—ગેરલાભ સમાજરૂપી પોતમાં એવા તો વણાઈ ગયા હોય, કાયદાએ વણી દીધા હોય, કે ગંગાજમની ફાટે પણ છૂટે ના ! ઘર એક, માલ—મિલકતની ભાગેદારી; છોકરાં બંનેનાં—સ્વાર્થનું તાદાત્મ્ય, પણ કેવું ! એટલે બહાર વાત જ ના થાય ! પોતાના જ પગ પર કોણ કુહાડો મારે, હાથે કરીને ?

સુંદરા : (કંઈક નવીન સૂઝ્યું હોય, નિરાંત સાથે ભય—ત્રાસ થતો હોય એમ ભાન ભૂલી) એટલે આપે . . આપને જ હાથે બાળકીને લખોટીઓ ... (પોતાનો હાથ ભીંતે ટેકવીને ઊભી છે. જમીન પરથી કંઈક ઊંચકવાને બહાને નીચી વળી બેસી જ રહે છે. મો પરથી પરસેવો લૂછે છે.)  

શાંતિદાસ : (સ્વસ્થતા જાળવી) ના, એમ નથી.

સુંદરા : હત્યારી લખોટી ! જીવલેણ લખોટી !  

શાંતિદાસ : લખોટીનો વાંક કાઢવો નકામું છે.

સુંદરા : (ત્રાસ પામી) ત્યારે આપે જ એને ગોળી દીધી — જાણી બૂઝીને !

શાંતિદાસ : (ચિડાઈ) જાણી બૂઝીને ઓછું જ કોઈ કંઈ કરે છે ! વળી ગોળી દીધી તો નહીં, પણ આ પૂતળીના ગજવામાં મૂકી.

સુંદરા : પણ બચ્ચાના દેખતાં !

શાંતિદાસ : પણ એક જ ! (અવાક્ થઈ જાય છે. આખું દૃશ્ય પાછું ખડું થતું હોય એમ શૂન્યદષ્ટિ બની વ્યગ્રભાવે, આવેશથી) ને એ જ લખોટીનો પત્તો ના મળે ! ના જ મળે, હવે ! થયું એવું કે એનો જ નંબર જોવો રહી ગયો ! એ જ લખોટી કે બીજી— કઈ ઘાતક થઈ તે વિષે ખાતરી થતી નથી ! ગમે તેટલો તોડ કાઢું, આંકડા મેળવું ! (બહાવરા દીસે છે.)  

સુંદરા : ત્યારે આપે જ— હે રામ...

શાંતિદાસ : કોણે કહ્યું ? ખોટું ! નાહીને આવ્યો એટલે તુરત જ પાછી લઈ લીધી, એક ગોળી. પણ તે કાળે તો બીજી ત્રણ મળી ! એના તકિયા નીચે નીકળી ! હવે ખબર નથી પડતી.. કે કઈ લખોટી—એ જ નંબરની કે બીજી ! (માથે હાથ અફાળે છે.) કોઈ દિવસ ખબર નહિ પડે ! આખી સંખ્યા વિષે જ પુરાવો નથી, સોએ સો ટકા !

સુંદરા : હાય, આ જગત કેવું . . બિલકુલ ના સમજાય એવું.

શાંતિદાસ : (પોતાની ભાવવિવશતા સંયમપૂર્વક દબાવી, કડકાઈથી) બધાંની સમજ પડે, ન્યાયદૃષ્ટિએ. સહુ કોઈને કચેરીમાં ઉઘાડા પાડ્યે જ છૂટકો : પોતાની કબૂલાતથી, બીજાની જુબાનીએ.

સુંદરા : ત્યારે શું થયું હશે. . બિચારી બાળકીને ?

શાંતિદાસ : (સામાને ઠસાવવા ને પોતાનું ય મન મનાવવા, આતુરતાથી) લખોટીઓ તો હતી જ, મારા હાથમાં ! કદાચ બાળકીએ જ મને સંતાડતાં જોયો હશે ! કદાચ, કદાચ પોતે જ બધી, જેટલી મળી તેટલી નાનકડી મુઠ્ઠીમાં ભરી—

સુંદરા : (માથું કૂટી) હાય, હવે સમજ પડી... ખાટલામાંથી લખોટીઓ કેમ મળી !  

શાંતિદાસ : (કઠોરતાથી) “હાય,” શું કરવાને ?

સુંદરા : પણ આળ આવ્યું'તું મારે એકલીને માથે !

શાંતિદાસ : એટલે તો વચમાં પડીને મેં —

સુંદરા : હજી હાથીજી, સમજુડોશી મને છોડતાં નથી !

શાંતિદાસ : એ તો અન્યાય કહેવાય.

સુંદરા : અને બાઈસાહેબ પોતે. . બોલતાં નથી તોયે—  

સુંદરા : (ગૂંચવાઈને) પણ આપે તો કહ્યું, હમણાં જ—  

શાંતિદાસ : મેં કંઈ જ કહ્યું નથી, પુરાવામાં ખપી શકે એવું ! લાખમાં એકાદ વાર આવો અકસ્માત બને; ને તે આ કેસમાં બન્યો તેનો શો પુરાવો ? મનમાં ઊઠેલો એક તરંગ તથા વિધિવશાત્ તે પછી અકસ્માત્. એવા તો કંઈ લાખ્ખો તરંગો ઊઠવાના, એવી તો કંઈ લાખ્ખો લખોટીઓ ગબડવાની. અને બધાંમાંથી જ જો પરિણામ આવતાં હોય તો હરેક માણસ એક તો શું, અનેક વિશ્વ સરજે, ને પોતાની હયાતીમાં જ જુએ—અગણિત ભુવનોનો વિનાશ !  

સુંદરા : સાહેબ, એટલી મહેરબાની કરો . . મારે માથેથી તો આ કલંક ઉતારો ! (લલિતા દીવાનખાનામાંથી આવી બારણે ઊભી રહી જાય છે. બેમાંથી એક્કેયનું ધ્યાન જતું નથી.) આપ બાઈસાહેબને આપણી વાત કેમ કરતા નથી ?

શાંતિદાસ : શું કહું ? મારી જીભ જ ઊપડતી નથી, ત્યાર પછી ! બાળકીનો શોક અમારા બેઉનો, પણ દુઃખની ઝાળમાં મારી પત્ની નિર્દોષ ને હું, હું જાણે અપરાધી. ઘણું ય મનને મનાવું : નથી પુરાવો, છતાં થથરી જવાય છે સંદેહ માત્રથી !

સુંદરા : (હાથ જોડી કરગરતી) ના, આપ એમને કહો.. આપનો વાંક નહીં કાઢે. એમને પણ વહેમ હશે જ !

શાંતિદાસ : કહ્યું હોત તો કોઈ દિવસ મને માફી આપત ? હું એને જાણું. એટલે તો લલિતાના મોં સામું જોવાતું નથી. એની આંખ સાથે આંખ મેળવવા હિમ્મત... નથી— નથી જ મારી !

સુંદરા : હા, હા ..

શાંતિદાસ : છોકરું જોઈએય ખરું ને હિમ્મત ન ચાલે ..આહ્ !

સુંદરા : હા, હા . .  

શાંતિદાસ : એથી તો જાણ્યેઅજાણ્યે ગર્ભપાત થતા હશે. એમાં . . બાળહત્યામાં ન સમજી શકાય એવું કંઈ નથી.  

સુંદરા : બાળકી ગઈ.. (તમ્મર આવતાં હોય એમ જમીન પર ચત્તાપાટ ઢળી પડે છે.)  

શાંતિદાસ : (એને જોયા વગર) એવું કદી ન થાઓ, બીજા બાળકને ! કદી ન જન્મો બીજું બાળક ! સુંદર, એટલું વચન આપો : લલિતા જશે ત્યારે તમે સાચવી લેશો.

સુંદરા : (લવારીમાં) હા, હા.. એથી તો રહી.

શાંતિદાસ : કેવી ભલી બાઈ ! સારું; આવજો..

સુંદરા : શા માટે રહી ? નામ ગયું. . બધું ખોયું ! (બેભાન થઈ જાય છે.)

શાંતિદાસ : (ધીમે રહીને, જાણે પોતાને ઉદ્દેશીને) હું કંઈ કામનો નથી. હાથ ન ઊપડે. . પગ ન ઊપડે. એક પ્રકારનો લકવો— એક કડવા અનુભવ પછી.

લલિતા : (સુંદરા પાસે દોડી જઈ) અરે, શું થયું, બિચારાં સુંદરાબાઈને ? બેભાન થઈ ગયાં !

શાંતિદાસ : (લલિતાને જુએ છે. ચમકે છે. મુખ ઉપર પાછો ઉદાસીન ભાવ જામી જાય છે. લખોટીઓને ગજવામાં મૂકતા) એમ ? હમણાં તો સારાં હતાં. તમારી ગેરહાજરીમાં નીલુને બરાબર સાચવે એમ હું સમજાવતો હતો.

લલિતા : (હેતુપૂર્વક સ્વસ્થતા જાળવતી) એમને બાળકી યાદ આવી હશે. (બાઈને કપાળે હાથ મૂકી) બાઈ બાઈ, તમને શું થાય છે ?

સુંદરા : (આંખ ઉઘાડી, લલિતાને જોઈ, માથું ફેરવી નાંખી, મંદ અવાજે) કંઈ નહીં, બાઈસાહેબ. કોઈ વાર ગોળો ચડી આવે..  તડકાને લઈને. બાબા પાસે કોઈ નથી. (એમ કહેતી જેમ તેમ ઊઠી અંદર જાય છે.)

લલિતા : હશે, સારું થઈ જશે. જરા સૂઈ રહો. (ફરી જઈ હજી જમીન પર ઘૂંટણીએ પડેલી, પતિ તરફ આંખ માંડે છે. સુંદર હોઠ ખૂલી જાય છે. વ્યાકુલ મુખમુદ્રા પર દયા, ભય હવે સ્પષ્ટ જણાય.)

શાંતિદાસ : (પત્નીની આંખની મૂંગી વ્યથા, તદપિ અર્થપૂર્ણ તપાસથી ખંચાતા, બેચેની અનુભવતા) તમને લાગતું હશે કે એકાએક શું થયું ! હું કંઈ બોલ્યો હઈશ. (પત્ની તરફથી ઉત્તર નથી. આંખ માત્ર બોલી બોલી ઊઠે છે. શાંતિદાસ વિશેષ ઉદાસીન ભાવે ચાલુ રાખે છે.) કંઈ ખાસ નહિ, 'ડીઅર.'

લલિતા : (વેદનાથી ઊભરો કાઢતી, તો ય ઉગ્રતા વિના) બે વરસ વહી ગયાં. છતાં એકસરખી હું જોઉં છું, ઘરમાં આપણી વર્તણૂક. એક વાત કરવાની હોતી નથી—કરી શકતાં નથી, તોય ટેવના માર્યાં "ડીઅર, ડાલિંગ" કરીએ છીએ ! “કંઈ ખાસ નહિ, ડીઅર”— એવો જવાબ મને ફરી સંભળાવશો નહીં ! (પતિના પગ પાસે ખસી, એમનો હાથ પોતાના હાથમાં લઈ. સ્વમુખ ઢાંકી દે છે.) કાં તો આ સ્થિતિનો અંત આણો કે . . મારાથી સહેવાતું નથી ! પાસે આવો — પાસે આવવા દો ! દિલ ખોલવા દો, જે કંઈ અપરાધ થયો હોય તેની માફી માગવા દો !

શાંતિદાસ : (જમીન પર નજર રાખી, પગના અંગૂઠાથી ભોંય ખોતરતા) એમ ના બોલો. અપરાધનો સવાલ નથી. તમે કંઈ કર્યું નથી.

લલિતા : (આવેશથી રડી જઈને) ના, ના . . .

શાંતિદાસ : તમે અપરાધ કર્યો હોત તો, તો સહેલું હતું મારે માટે. સકારણ આવી સ્થિતિ નભાવી લેત.

લલિતા : પણ આ તો અસહ્ય છે !

શાંતિદાસ : (અનુગ્ર રીતે) કોને માટે ? મેં ફરિયાદ કરી ? તમને ક્યાંય જતાં અટકાવ્યાં ?

લલિતા : ના, એ જ અસહ્ય છે — કે આપણે લડી શકતાં નથી—રડી કે હસી શકતાં નથી— ત્યાર પછી . . .

શાંતિદાસ : (પત્નીનું મુખ ઊંચું કરી, એની આંખો તરફ વિહ્વલ, વિલક્ષણ દૃષ્ટિ કરી) ખરેખર ! બેદરકારી થઈ હતી— તમારે હાથે ?

લલિતા : (જાણીજોઈને પતિનો ભાર ઉતારવા) ભૂલ થઈયે જાય . . માથી પણ.

શાંતિદાસ : (મોટો બોજો ખસી પડ્યો હોય એમ શરીર ટટાર કરી, છાતી ફુલાવી, હાથ લંબાવી, આરામ લાગતો હોય એમ) ખરેખર !

લલિતા : હશે. (પતિનો હાથ ફરી પકડી લઈ) ચાલો, આજે તો નીચે જ આવો ! નીચે જ જમો ! પહેલાંની જેમ અગાશીમાં ગાદી પાથરીને બેસીએ, રેડિયો સાંભળીએ; નીલુ પાસે નાચ કરાવીએ. પછી કોડિયાં સળગાવી એને કંઈ ભેટ આપીએ. બિચારાનો જીવ ખુશ તો થાય ! અને એ સૂઈ જાયને એટલે ઊંચકી એને સાથે સુવાડીએ, આપણા ખાટલામાં .. (આંખ મીંચી દઈ, પતિના હાથ પર માથું ટેકવી. પોતે ગાઢ નિદ્રામાં હોય એવું મુખ કરી દે છે. થોડી ક્ષણો નીરવ શાંતિમાં પસાર થાય છે.)

શાંતિદાસ : (ચશ્માં ઉતારી, પોતામાં દ્વંદ્વ ચાલતું હોય એમ પત્નીના સુપ્તવત્ વદનને નિહાળે છે. એના ગાલ પર એક આંગળી મૂકે છે; અદક્ષ રીતે, ગભરાતાં. ધીમે રહી) એટલામાં સૂઈ ગઈ ! (ઉત્તર નથી.) કેવી નિર્દોષ . . અસહાય લાગે છે ! બાળકી જેવી ! (નીચા વળી લલિતાના વાળની એક લટ સમી કરતા) ખરેખર સૂઈ ગયાં ? લલિતા . . લલિતા !  

લલિતા : હું થાકી ગઈ છું...  

લલિતા : (ટટાર બેઠી થઈ જઈ, ચકિત આંખો પૂર્ણ ખોલી દઈ) ત્યારે કંઈ કરો  !

શાંતિદાસ : (ફરી ખચકાઈ જઈ, ખેદ—નિરુત્સાહ સહિત) સારું, હું નીચે આવીશ. એમ કરીએ . . આજ.

લલિતા : (ઉત્સાહમાં આવી) આજ જ નહિ, પણ આજથી જ—નવેસર શરૂઆત !

શાંતિદાસ : (રડતે અવાજે) કરીએ . . પણ તેથી શું ? "ततः किम्, ततः किम्" ?

લલિતા : કેમ નહીં ? કંઈ નહિ તે આપણા નીલુને ખાતર ! એટલું ના કરીએ ? એ તો બચી જાય, આ આઘાતમાંથી ! બિચારો એકલો પડી ગયો છે.

શાંતિદાસ : કોણ એકલું નથી પડી જતું ?

લલિતા: આ તે કંઈ જીવન છે ! સરળ નહિ, સહજ નહિ ! નવીનતા નહિ, આનંદ નહિ ! બાળકી ગઈ—ગઈ ! ત્યાર પછી સુખોની પાછળ દોડવું ન ગમે. મને જ નથી ગમતું, બનાવટી જીવન હવે ! પણ મા ને બાપ કુદરતી જીવન સદંતર જતું કરે તો બાળક કેવું થઈ જાય ! તમે પોતે જ કેવા થઈ ગયા છો ! મારી છાતી ચિરાઈ ચિરાઈ જાય છે –

શાંતિદાસ : (ગ્લાનિભરી સલાહ આપતા) તમે કંઈ નવી બાબતમાં રસ લેતાં થાઓ તો, તો અમને બંનેને રાહત મળે; નીલુને તેમ જ મને. આ બધી ફિકરો જવા દો. તો જ બધું ઠેકાણે પડે. (અનિચ્છાએ ઉદ્ગાર નીકળી જતો) છૂટીએ !

લલિતા : એ તે કંઈ છૂટકો કહેવાય—દરેક છૂટું છૂટું જવાનું કરે, છતાં પુરાયેલાં એક ઘરમાં ? એના કરતાં તો ઘર છૂટું પડી જાય તે સારું —ઘરને તોડી, પાડી ભાંગી નાખવું સારું !

શાંતિદાસ : (એવા વિચારમાત્રથી આઘાત થતો હોય એમ) ઘર ભંગાય ?

લલિતા : કેમ નહીં ? ન હોય તો બહેતર—એવું નકલી ઘર ! આજે પણ છે ક્યાં, ઘર જેવું ઘર ?

શાંતિદાસ : એનું શું થાય . .

લલિતા : કંઈ કરો તમે, હવે ! મેં તો ફાંફાં માર્યાં, ઘણાં ઘણાં. ત્યારે તમે બતાવો ઉપાય !

શાંતિદાસ : (અસહાયવૃત્તિથી) શાનો ઉપાય ? આમાં માણસથી શું થાય ?

લલિતા : સાંભળો; મારું કહેવાનું. પૂરું સાંભળી લો, ને રસ્તો કાઢો—કે મને જવા દો ! (છેલ્લા વાક્યથી જ શાંતિદાસ પૂરી હોશિયારીમાં આવી જાય છે. અણધાર્યો ફટકો પડ્યો હોય એમ દુ:ખ—આશ્ચર્યથી જોઈ રહે છે.)

શાંતિદાસ : (ભાન ભૂલી) ના, ના . . મને પણ સમજો. બાળકીનું થયું .. એવું ફરીયે થાય !

લલિતા : શા માટે ?

શાંતિદાસ : શા માટે નહીં ? (બન્ને બાળકીની વાત નીકળતાં ભાવવશ બની જાય છે. ચર્ચા ઉગ્ર સ્વરૂપમાં પરિણમતી બચી જાય છે.)

લલિતા : મન અને શરીર..  મરણોતેલ આઘાતથી ય દબાયાં પછી, ફરી ઊંચે આવવા, નથી મારતાં ઉછાળો ?

શાંતિદાસ : ઉછાળો .. કે ઊથલો ?

લલિતા : ઉછાળો !

શાંતિદાસ : આવો દુઃખદ અનુભવ, તાજો—

લલિતા : એ તાજો કહેવાય, હવે ? ઊલટું એનો તો તાજો અનુભવ લેવો જોઈએ.

શાંતિદાસ : એ બાળકી . . કિંમતી નહીં, અણમૂલ હતી, મારે માટે.

લલિતા : એટલી જ મારે માટે !

શાંતિદાસ : એનું સ્થાન લેવાય ના .. પુરાય ના —

લલિતા : કોઈથી ! પણ ફરી સરજાય ! બાળકી જ પોતે નવો અવતાર લે ! એવું બને—ના બને ? એવી જ બાળકી ...

શાંતિદાસ : (તત્ક્ષણ રોમાંચ અનુભવતા) એવી જ બાળકી ...

લલિતા : એવી જ બાળકી ! ફરી સરજવા વૃત્તિ જાગી, મારામાં જાગી . . ધીમા ધીમા રણરણકાર જેવી. આવી આવી જાણે દૂરથી—બહારથી, પણ જે ઘડી પહોંચી તે ઘડી પ્રગટી અંતરથી ! રણરણી અંગે અંગથી ! કાન ફાડી નાખે, તંતુતંતુ હચમચાવે એવી વિરાટ ! એવું તાણ્ડવ એનું નૃત્ય ! શું કહું……  

શાંતિદાસ : (પત્નીનો હાથ પંપાળતા) ના, ના, એવી પક્કાઈ તો તમારામાં છે જ નહીં. કંઈ હોય તો નવા અવ્યવહારુ ખ્યાલ.

લલિતા: એવા એવા કંઈ વિચારો કર્યા ન હતા મેં. તમે સમજો, પછી ચુકાદો આપજો.

શાંતિદાસ : (મુગ્ધ થઈ, પત્નીની પ્રબળતર જીવન—શક્તિને વશ થતા) જરૂર, જરૂર !

લલિતા : ને એવે વખતે, એવે જ વખતે કદાચ રોજનાં વ્યવહારસિદ્ધ બારાં બંધ હોય ! છતાં સહજ ભાવના અસાધારણ જોર પકડે, તે જ ક્ષણે—

શાંતિદાસ : (તન્મય થઈ) જરૂર, જરૂર !

લલિતા : જો ફરીએ તમારી તરફ, તો માગ ન મળે — માથું પછાડો તોય ખૂલે નહીં !

શાંતિદાસ : (ટીખળી વૃત્તિ સ્પર્શાયાથી અચાનક હસી પડે છે. ખાળી જ શકતા નથી, હસવાનું !) ‘માથું પછાડો તો ય ખૂલે નહીં !' હાહા... બરાબર લક્ષણ આપ્યું, ન્યાયમૂર્તિ સર શાંતિદાસનું ! હાહા . . અમારા આખા કુટુંમ્બનું ! હાહા...

લલિતા : (આશ્ચર્યચકિત જોઈ રહે છે. પછી એના હોઠ પર મધુર સ્મિત ફરકતું) હસ્યા ખરા તમે, આખરે ! મને ખબર નહીં કે મારામાં વિદૂષકની આવડત હતી !

શાંતિદાસ : ‘માથું પછાડો તોય ખૂલે નહીં !' હાહા...

લલિતા : (ફરી ગંભીર બની) ના, ના, પહેલાં તો તમે એવા નહોતા જ !

શાંતિદાસ : પહેલેથી જ આડો ! કોર્ટમાં પણ ગુનેગારો કહે છે —  

લલિતા : ના, ના, ઘરે તો નહીં જ ! અમારી સાથે તો નહીં જ. મારું સાંભળો.. બાકીનું.

શાંતિદાસ : (સ્ફૂર્તિથી ઊભા થઈ જઈ, પત્નીનો હાથ પકડી લઈ, એને ઊંચી કરે છે. એના ખભા પર હાથ મૂકી, લાડથી) બાકીનું ? બાકી તો ઘણું છે; કેટલા વખતનું ચડી ગયેલું ! આવ અંદર. ખાનગીમાં સંભળાવ. ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ લેવું પડશે ! (લલિતા આશ્ચર્યથી સ્તબ્ધવત્ થઈ જાય છે.) હાથમાં કાગળ શેનો છે ? કોને લખતી'તી 'લવ—લેટર' ?

લલિતા : (છાતી પરથી બોજો  ઊઠી ગયો હોય એમ હસી પડે છે. કાગળ ફાડી નાખતી) કેમ, તમને જ સ્તો ? બહારગામ જતાં પહેલાં. આખી વાત નહીં, પણ અડધી વાત. આખી વાત મને જ સમજાઈ નથી, હજીયે.

શાંતિદાસ : આવ, અંદર ભજવીશું આખી વાત .. આવ !

લલિતા : (સહેજ દૂર ખસી, ક્ષણેક અનિશ્ચિત દેખાતી ઊભી રહે છે. મુખ પર અકળ ભાવો પસાર થઈ જાય છે. મીઠું હસી) પછી .. હમણાં તો ચાલો, મારી સાથે બહાર ફરવા; આપણી આંબાવાડીમાં.

શાંતિદાસ : એક શરતે. આજ રાતે તો બહારગામ જવાનું નથી ! ક્યાંય નહીં ! નહીં જવા દઉં ! (લલિતા સંમત હોય એમ હાથ ધરે છે. શાંતિદાસ ઉમંગથી હાથ લે છે. જતાં જતાં) કાયદાની આંટીઘૂંટીમાં હું ગમે તેવો કાબેલ હોઉં પણ તમારે જે જોઈએ તે તમે સીધેસીધું મેળવવાનાં ! (હસતાં હસતાં બન્ને બહાર જાય છે. ઘર માલેક—સૂનું પડે છે એટલે તરત હાથીજી હાહાહીહી કરતા આગળ અને લઠ્ઠ દેહનાં ગુજરાતણ સમજુડોશી પાછળ, જેમ તેમ ધસી આવતાં બેઠકખાનામાંથી નીકળે છે. જાણે બન્નેએ નાગરિક શિષ્ટતાનો ડોળ ખંખેરી નાંખ્યો ન હોય !)

હાથીજી : (ગાતો હોય એમ, બેસૂરા કંઠે) ઓ મારી માવડી ! ઓ મારા બાપલિયા !

સમજુ : (હાંફતાં હાંફતાં, કર્કશ અવાજે) હું છે, હું ?

હાથીજી : (છાપાના વીંટા જેવું કંઈક ઉછાળી, ડોશીના હાથમાં ફેંકવાની તૈયારીમાં) દડો, દડો ! લ્યો, ઝીલો, હમજુડોશી ! ‘બૉલ , બૉલ, હમજ્યાં કેની ?

સમજુ : જોઈએ તો ખરાં, હું છે !

હાથીજી : માણસનો દડો. માંસનો ગચ્ચો.  

સમજુ : (ચીસ પાડી)  હેં —

હાથીજી : (છાપામાં ધરેલું લોહીતરબોળ પોટલું સહેજ ખોલી ડોશીને બતાવે છે. આંખ નચાવી) છી. ઘન્દું ! તમે રાખો બૈરાલોકનું. સુંદરાબૈ બા’ર ગિયાં'તાંને તેમની રિક્ષામાંથી મળ્યું !

સમજુ : (પોટલું બારીક નજરથી જોઈ. મોં મચકોડી, હાથ સંકેલી લઈ) બૈરાલોકનું નામ લેસો નહીં. આપણે તો હાથ જોડ્યા. આ સુંદરાને લૂગડાં પેરવાની પણ પૂરી ભાન નથી.  

હાથીજી : ને બડાસ મારે સે સું કે પોતે પુણેનાં પાઠારે પરભુ સું.. દ.. રા.. બૈ.  

સમજુ : બળ્યો તેનો અવતાર. મેર રાંડની.. ઈ તો મેં એક દી' જોશી પાસે જોવરાવ્યું'તું. તો તારું સુંદર લફરું તારો કાળ છે એમ કહ્યું'તું.

હાથીજી : કોણ, સુંદરાબૈ ? અરે ભાઈલા, અમને તે કેમ પોસાય ? અરે ભાઈલા, એના હુકમમાં વરતીયે તો યે માર ખાવો તે કેવી વાત. શેઠાણી ઉપરાણું લઈને આવે ત્યારે વાત ઉડાવી દીએ.

સમજુ : જા રાંડના બાયલા, બાઈડીનો માર ખાસ ત્યારે કાઢી મૂકની.

હાથીજી : ક્યાં સે મારી બાઈડી !

સમજુ : ઠાકોરનું પણ ઈવું થિયું, તાતાથઈ તાતાથઈ.

હાથીજી : દુહિતાને દખ આપવા, પિતા કરે ન વિચાર  

સમજુ : ઠકરાણી ઓશિયાળાં, તાતાથઈ તાતાથઈ.

હાથીજી :      (ગાય છે.)

આવે આવે કજોડાનો વેશ, રમતો આવે રે,

  મયારામ નહિ તો કાળ, ભમતો આવે રે.

સમજુ : કહો ઘર કેમ ચાલે, તાતાથઈ તાતાથઈ.  

હાથીજી : ન હાલે તો લ્યો આ લોહીનો કળશિયો. કરો કૃષ્ણાર્પણ.  

સમજુ : (પોટલીને ઘૃણાથી હાથમાં લઈ, ઢીંગલીઘર પાછળ સંતાડતાં) કરી દઉં પાંસરી દોર. ઓહો હાથલા, દરરેજના જગડા સહન થતા નથી. અમે તો જ્યાં સુંદરાને જોયે છિયે ત્યાં તો કાળ ભાળું છું.  

હાથીજી : ક્યાં સે તમારી બાઈડી ?

સમજુ : હાથલા, સંભાળ, એક દી આવ્યા મેમાન ચાર, આ સુંદરાને બારણે.

હાથીજી : ઈને તો ચાર ધણી છે. હાથ જોડ્યા, ચાલ પૂછું.

સમજુ : એલા સામટા ક્યાંથી રાફડો ફાટ્યો ! કે શું કોણ હતા ?

હાથીજી : એક તો —

સમજુ : (આડું જોઈ, થૂંકી) વાંજણી રાંડની, તુંને જણતાં તારી મા વાંજણી કેમ ન રહી !

સમજુ : નહીં નહીં હાથલા, ચાર થિયા; ચાર મેમાન.

હાથીજી : ઠીક બૂન, ચાર નહીં પણ છો. મારે કિયાં ખીચડી રાંધવી છે !

સમજુ : તેનો એળે જાય અવતાર, તાતાથઈ તાતાથઈ.

હાથીજી: (સુંદરા ભાવાર્થ સમજ્યા વિના શૂન્યવત્ જોઈ રહી છે, એને ઉદ્દેશી) વાહ, વટ છે વટ પૂણેનાં સુંદરાબૈનો. આકાશમાં ચાંદની ના મળે પણ ઉજાણી જ છે, ઉજાણી ! આજ શ્રીકાન્તભૈ અહીં, મુંબઈ ખુશખુશાલ. શા’બ પણ ખુશ, બાઈશા'બ પણ ખુશ ને તમે લગાઈ દિલ્હી સવારી ! બધાંના માનમાં અમે ભવાઈ કરવાનાં. કેમ નહીં, હમજુડોશી ? મરેઠા ના જાણે, અમારા ગુજરાતના વેશ.

સમજુ : (સહાનુભૂતિનો ડોળ કરી) કેમ, બૂન, આવાં લાગે સો ? અધમૂવાં જેવાં ?

સુંદરાઃ (મહામહેનતે સ્વસ્થતા જાળવી, સગૌરવ) હું આજની રાત ઇસ્પિતાલમાં જાઉં છું.

સમજુ : (પહેલાંની જેમ) કેમ, કંઈ થીયું ?

સુંદરા: આંજણી થઈ હતી. ત્યારથી સારું નથી. બાઈસાહેબને કહેજો. (હાથીજી અને સમજુડોશી પૂંઠ કરી હસે છે.)

સમજુ: (મોં મચકોડી) સાંભળ્યું ? પેલી ચંદરાએ ફરી લગ્ન કર્યાં.

હાથીજી: કઈ ચંદરા ?

સમજુઃ તમારા સુંદરાબૈની નાતવાળી, એની જ પિતરાઈ બૂન !

હાથીજી: (તિરસ્કાર સાથે) એમનામાં તો ભાઈડા પર બીજો ભાઈડો લેવાય. (આકાશ ભણી હાથ કરી) પેલા સ્વર્ગે ગયેલાને કેવું લાગે !

સુંદરા : (એકાએક) ચંદ્રા તો એવું કરે. એને તો કંઈ રતન જેવી છોકરી છે !

સમજુ : અરે પણ તમારા જ વંસનીને ! લખમીબાઈ જ ખબર લાવ્યાં. પેલી તમારી ચંદરાને તો દહાડા જતા'તા, એટલે ઉતાવળે ઉતાવળે પરણી ચાલી. હવે હું કહેવું સે, સુંદરાબૈ ?

સુંદરા : (ઉશ્કેરાઈ) અપલખણી ! ચંદ્રાને લીધે તો લાજ ગઈ, અમારા બધાંની ! એના કરતાં તો જનમી ના હોત તો સારું !

સમજુ: (વેરઝેર દેખાઈ જતો) એવાં મરી પરવારે તો સારું.  

હાથીજી: એવાંને તો કાચ ખવડાવી દેવો, શિવરાતના ફરાળ સાથે.

સમજુ: હિમ્મત હોય તો ફાંસો ખાઈને મરે, કૂવે પડે ! બલા તો મટે ! હવે હાંભળો સુંદરાબૈ. એને છોકરી હોતને, રતન જેવીય રૂપાળી, તો કોઈ ઘરમાં લેત નહિ એ છોડીને ! કેમ, હાથીજી ?

હાથીજી: અહીં હોતને એ કાળમુખી, તો બધાંની સામે હલકી પાડી, આ હાથીએ જ હાંકી કાઢી હોત એને !

સુંદરા : (કાન પર હાથ દઈ, ઝીણી ચીસ પાડી) બસ કરો ! અવાજ, અવાજ—કેટલો અવાજ ! . . (બીજા બંને નોકરો એમની હુકમી છટાથી છક થઈ જાય છે, અવાક્. સુંદરાબાઈ પોતે એકલી ન હોય એમ નિરંકુશપણે ઢીંગલીઘર ભણી જાય છે. ભોંય બેસી મોટી પૂતળી ખોળામાં લે છે. પૂતળીને ઉદ્દેશી, મંદ અવાજે) સમજ . . તારી પાસે લખોટી હતી . . તો સમજ. કોઈને હાથ સોંપીશ નહીં ! રમવા માટે નથી, લખોટી . . બિચારી લખોટી. (ઢીંગલીઘરનું છાપરું ઊંચકે છે. એટલામાં અંદરથી નીલુની બૂમ સંભળાય છે.)  

નીલુ: (અદૃષ્ટ) આપી દે તારી બેબી ! ચાલ આપી દે, નહીં તો ઝૂંટવી લઈશ !

સુંદરાઃ (સૌમ્ય, કરુણુભાવે) સાંભળો. બાબાને સમજણ નથી તો પણ, એને પણ લઈ લેવી છે ઢીંગલી બિચારી છોકરી પાસેથી ! ને અણસમજમાં, હાથ ઉગામીનેય, હમણાં લઈ લેશે એ છોકરો—બિચારીનું એકનું એક, એનું પોતાનું રમકડું ! ને હમણાં જ સંભળાશે બીજી ચીસ, વધારે કારમી ! (અંદરથી છોકરી “નકો, નકો” કરતી રડે છે.) જોયું ? એમ જ થયું. સ્ત્રીની વધારે મોટી ચીસ, કારણ એની પાસેથી તો ગયું ! તમારે તો લેવું જ, એટલું જ ના ? તો લઈ લો . . (પૂતળી ફેંકે છે.) ઘર પણ જોઈએ ? જવા દો ! (છાપરું ફેંકે છે. ઢીંગલીઘર છૂટું પડી જાય છે.) હવે શું કામનું ઘર, ઢીંગલી વિના ! જાઓ, ચાલ્યા જાઓ, ઘોડા પર અસવાર થઈ ! (ઘોડાને ધકેલે છે.) 'ચુક—ચુક' ગાડીમાં.. (એન્જિન ફેંકે છે.) જાઓ, જાઓ —ચાલ્યા જાઓ ! બાપને પડી નથી. કોઈ કરતાં કોઈને પડી નથી.

હાથીજી : (ખરેખર આઘાત પામી, ધીમેથી, સમજુને) શું થયું... મગજ ફરી ગયું !

સમજુ : (ગભરાઈ) દઈ જાણે. (સુંદરાને ખભે હાથ વીંટાળી) આવ, બા, આવ. તારી હાથ આવું.

સુંદરા : (બીજા પણ હાજર છે એવું એકાએક ભાન થતું હોય એમ) ના, ના ! બાબાને કોણ સંભાળે ? કાલે તો હું પાછી આવીશ; સવારના પહોરમાં. ગભરાશો નહીં. આટલું પતી જવા દો.. પછી જોજો મારું કામ. હું નીલુને હૈયે રાખીશ, હોં ? નીલુને એવું નહીં થવા દઉં—

હાથીજી: બોન, અમે સાચવી લઈશું. ફિકર ના કરશો.  

સુંદરાઃ બિચારાં લલિતાબેન . . એમના માટે જ લાગે છે ! એમને શું થશે ? માટે તો ઘર ના ગઈ. કાલ તો પાછી આવીશ ! મને સારું છે. (ચાલવા જાય છે પણ ચક્કર આવે છે. સમજુડોશી તથા હાથીજી એને પડખે હાથ મૂકી ઊભાં કરે છે. સુંદરાબાઈ સૌમ્ય પ્રસન્ન દૃષ્ટિએ બધું જોઈ લે છે.) હોળીને હજી વાર, ઘણી વાર, ખરુંને ? આજ તો બહુ અંધારું. અમાસની રાત, મહાશિવરાત. તોયે હોળી ખેલવાનું મન થાય છે. સાંભરે છે ? નર્મદાને કાંઠે... આપણે બધાં. . (હાથીજીની આંખો ભરાઈ આવે છે. મોં ફેરવી લૂછી નાખે છે.) લાલ લાલ હોળી.. ખેલશું, ખેલશું. ખેલ ખતમ. સળગાવી દેશું.. અમાસની રાતે, મહાશિવરાતે—પૂનમથી એ વધુ ભભૂકશે ભડકો ! લાલ લાલ હોળી. . (સમજુડોશી આગળ જાય છે. હાથીજી સુંદરાબાઈને કાળજીથી બહાર કાઢે છે. શાંતિ પથરાય છે. અંધારું થઈ જાય છે. દૂર દૂરથી આવતી હોય એમ ધૂન સંભળાય છે : “કર લે સિંગાર, ચતુર અલબેલી..” પછી પડદો.)

શાંતિદાસ : એવું કોણ કહે છે ? જે કંઈ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે તેમાં બધાં જ ઉપકારક હોય છે.

લલિતા : હશે .. મેં પણ એ ચોકઠામાં સ્ત્રીજન્મ લીધો. જાણ્યે અજાણ્યે એનાં ધોરણ સ્વીકાર્યાં : જેમ બિચારાં સુંદરાબાઈએ પણ, બીતાં, છુપાતાં, નાસતાં. અમે બન્નેએ સાચો રસ્તો કાઢ્યો હોત, એકબીજાની મદદે, હૂંફે— જો મેં એમને જણાવ્યું હોત કે એમના જેવી જ મારી દશા છે —

શાંતિદાસ : તું લવારી કરે છે ? ના, ના — હું શું સમજ્યો ! હું જ ભ્રમમાં હોઈશ !

લલિતા : હું તો પૂરા ભ્રમમાં છું. . હમણાંથી મને લાગે છે ! મને તો લાગે છે કે દુનિયાનાં ઘણાંખરાં .. બિચારાં એવાં. ખરું શું ને ખોટું શું ? ડાહ્યાં કોણ ને ગાંડાં કોણ ? શાના આધારે તમે કોર્ટમાં ચુકાદા આપતા હશો !

શાંતિદાસ : કોણ જાણે.. પણ તમે અન્યાય કરો છો, પોતાને—તે નથી સહેવાતું મારાથી !

લલિતા : પણ એ બે ધોરણ–રૂઢિગત આચરણ અને સ્વતંત્ર વિચારવિહરણ એ બે વચ્ચે મેળ ન સધાયો—એટલી સ્પષ્ટતા ન મળે, એટલી હિંમ્મત પણ ન મળે ! તેથી જ આ વિરાટ ભુલભુલામણીમાં એક વધારાનું કોકડું—ને તે એવું કે જેમાં સ્ત્રી જ અટવાઈ જાય ને પુરુષ છટકી જાય !

શાંતિદાસ : (હજી લલિતાને, કહેવાનું માની ન શકતા હોય એમ) હશે. . . હશે. પણ તમે ક્યાં ભોગ બન્યાં છો ? એ અવ્યવહારિતાનો ભોગ તો બિચારી સુંદરા બની.

લલિતા : હું પણ.  

શાંતિદાસ : હોય નહીં ! આ વાત ખોટી છે ! પુરાવો નથી !

લલિતા : તોય મારું બાળક તો જન્મશે જ ! (શાંતિદાસ નગ્ન સત્ય સાંભળતાં મૂઢ થઈ જાય છે.) તમારાથી એને સ્વીકારાશે નહીં. મારાથી એને ત્યજાશે નહીં. (વિરામ)

શાંતિદાસ : એમ કેમ કહો છો ?

લલિતા : હવે તો જાહેરમાં આવી મારે જણાવવું જોઈએ. ને હું આટલી કબૂલાત કરું—જો એથી મારા જેવી બીજી સ્ત્રીઓ નીકળે—તો એવી સ્ત્રીઓ પણ સંખ્યાબંધ નીકળશે, વિચારવિવેકવાળી, જે ગફલતથી નહીં, સપડાઈને નહીં, પણ સહૃદય એકહૃદય બની આ સમસ્યા તપાસશે; અભિપ્રાય દર્શાવશે. આ કોયડાનો ઉકેલ હોય—ને ના પણ હોય ! પાક્કો અભિપ્રાય ન પણ આપી શકાય અત્યારે. તોયે પ્રશ્ન જાહેર રીતે રજૂ કરીએ, ગુપ્તજીવનને પ્રકાશમાં લાવીએ, તો આ અંધારા કૂવાના સડામાંથી તો બચીએ !  

શાંતિદાસ : એક વખત ચોખવટ કરવા દે મને ! તો મનમાંથી આ ઝેર—

લલિતા : (તરત) ઝેર છે જ નહીં, આપણી વચ્ચે.

શાંતિદાસ : ત્યારે તો કંઈ કહે ના ! મને ફરજ પાડ ના ! તારું બલિદાન ના આપ ! બધાંનું બલિદાન—વિચારોની ધૂનમાં !

લલિતા : (કંપતા અવાજે) તમે પણ ક્યાં બલિદાન નથી આપ્યું ? આ ઘડીએ જ—વધારે મોટું બલિદાન—પોતાના સિદ્ધાન્તમમત્વનું મને બચાવી લેવા ! પણ મારે એવો ભોગ નથી જોઈતો — તમારા સિદ્ધાન્તનું બલિદાન ! (શાંતિદાસ ગહન મંથનમાં સપડાયા હોય તેમ કપાળે હાથ મૂકી, આંખો મીંચી, ચિંતન કરે છે. અંધારું થઈ જાય છે. લલિતાનો અવાજ સંભળાય છે.)

હાય, આ બલિદાન તો પ્રતીક છે : અગણિત બલિદાનોનું. સાચા માણસો અને ભૂલ કરતા માણસો, બધાં ભોગ આપે છે કે લે છે. બલિદાન કોઈ દિવસ વિરમશે નહીં. હજી કેટલાંય બલિદાન ...

(દીવાનખાનાના પડદા સરરર કરતા વસાઈ જાય છે. સર શાંતિદાસના ઘરમાં ગાઢ અંધકાર છવાય છે. દૂર દૂરથી આવતું હોય એમ અદૃષ્ટ સ્ત્રીઓનું સમૂહ—શોકગાન કાને પડે છે. કાળા આકાશમાં તારા ચમકે છે. જમણી તરફ પરોઢિયું ઊતર્યું છે. પતિ—પત્ની અગાશીમાંથી દૂર નજર કરતાં ઊભાં છે. પશ્ચાદ્ભૂમિકામાં નદીના રેતાળ તટ પર ખડકો વિસ્તરતા હોય એવો દેખાવ છે. એમાંના એકાદ શિલાપટ પર સુંદરાબાઈનું શબ પડ્યું છે; લાલ વસ્ત્રથી નનામીમાં બાંધેલું.

મૃત્યુગીત :

  કર લે સિંગાર, ચતુર અલબેલી  

સાજન કે ઘર જાના હોગા || ધ્રુ. ||  

મિટ્ટી સે મિલ જાના હોગા || ૧ ||  

ફિર વહાંસે નહિ આના હોગા ।। ૨ ।।

(ગીત ચાલતું હોય છે ત્યાં માથાથી પગ સુધી શાલમાં લપેટાયેલી કદાવર માનવ-આકૃતિ જમણી તરફથી પ્રવેશ કરી ચિતા પાસે સ્તબ્ધવત્ ઊભી રહી જાય છે. થોડી વારે મુખ પરથી આચ્છાદન હઠાવી ચારે તરફ નજર કરે છે. એકાન્તમાં એકલી છે એવું આશ્વાસન મળતાં શબની છેક પાસે આવી જાય છે. ભાન ભૂલી, આંખો પરાણે ખેંચાઈ બહાર ધસી પડતી હોય એમ જોઈ રહે છે. શાલ પડી જાય છે. શ્રીકાન્ત છે.)

શ્રીકાન્ત : મેં શું કર્યું ? મારા બાળકની માતા . . . (પડદો. ગીત ધીમે ધીમે સંભળાતું બંધ થઈ જાય છે. થોડી ક્ષણો બાદ પડદો ફરી ઊપડે છે ત્યારે અગાશી હતી તેવી ને તેવી થઈ ગઈ હોય છે.  

શાંતિદાસ તથા નીલુ રાતનાં કપડાંમાં સૂઈ ગયેલા અગાશીમાં ખુરશીઓ પર પડ્યા છે. હજી સુરજ નથી ઊગ્યો એવું અજવાળું છે.)

નીલુ : (ઊંઘમાં, ચીસ પાડી) મા . . મા !

શાંતિદાસ : (દુઃસ્વપ્નમાંથી ઝબકી, આંખો ચોળતા) લલિતા ! (જવાબ નથી.)

નીલુ : (પડખું ફેરવવા જતાં પડી જાય છે. રડી ઊઠી, અગાશીના ખૂણા તરફ દોડી જઈ) ક્યાં ગયાં બાઈ, મારાં સુંદરાબાઈ ?

શાંતિદાસ : (પરાણે ધ્યાન આપી) જો, કંઈ બતાવું. (બબડતા) મા વીફરી, તો બધું જ જાય.

નીલુ : (અગાશીની પાળ પર ચડી) ભડકો ! આગ !

શાંતિદાસ : (એનું વસ્ત્ર ધરી રાખી) સાચવ ! (ચશ્માં પહેરી, દૂર નજર કરી) ચિતા હશે.

નીલુ : એટલે ?

શાંતિદાસ : હોળી જેવું.

નીલુ : લાકડાંની ?

શાંતિદાસ : (અનુકૂળ થવાનાં ફાંફાં મૂકી દઈ) બાઈની.

નીલુ : આપણાં બાઈની ?

શાંતિદાસ : કોઈકની, કોઈની પણ.

નીલુ : નામ ?

શાંતિદાસ : ખબર નથી.

નીલુ : મારી જ બાઈ ! (રડતો) ઉં.. .ઉં ....

શાંતિદાસ : (ગજવામાંથી લખોટીઓ કાઢી) ચાલ, રમીએ. (બાળક ખુશ થઈ જાય છે. શાંતિદાસ એક લખોટી ઉછાળી, દૂર હવામાં જવા દે છે.) ગઈ ! એક ગઈ. બીજી પણ જવા બેઠી. જોઈએ; આમ જો, તું આ બીજીને પકડી શકે છે ? (લખોટીને બેઠકખાના ભણી હવામાં ઉછાળે છે. નીલુ પકડવા દોટ મૂકી બારીમાંથી અંદર કૂદકો મારે છે. દેખાતો નથી ને પડવાનો અવાજ થાય છે.) લલિતા, લલિતા, શાનો ધડાકો ? કોણ પડ્યું ?

લલિતા : (અંદરથી) કોઈ નહીં. (રોજનાં સાદાં કપડાં પહેરી પ્રવેશ કરે છે.)

શાંતિદાસ : આપઘાત જેવું તો ના કરી બેસેને તું !

લલિતા : ના. મરવા કરતાં જીવવું મુશ્કેલ. હું સુંદરાબાઈ નથી. (પ્રવેશદ્વાર ભણી જાય છે.)

શાંતિદાસ : ક્યાં જાય છે ? હું તને જવાનું નથી કહેતો !

લલિતા : હાથે કરીને જાઉં છું. હું સુંદરાબાઈ નથી. ઘરની લખોટી નથી.

શાંતિદાસ : હોય ? (બધી લખોટીઓ ફેંકી દે છે.) હવે લખોટી જોઈએ જ નહીં—ગણવી જ નહીં—ગયો એ જાપતો !

લલિતા : તમારો ગયો, ઘરનો ગયો, તોય લખોટી તો લખોટી જ ! હાય, હું લખોટી છું. બીજા કોઈની નહીં તો મારી પોતાની : મારી વાસનાની. બધાં ગબડાવે રાખશે. આમ અફળાઈશ, તેમ અફળાઈશ, જ્યાં સુધી—જ્યાં સુધી લખોટી રહીશ.  

એટલે જ મારે જાણવું છે હવે— લખોટી સિવાય કંઈ છે કે નહીં ? એટલે જ જાઉં છું હવે—

શાંતિદાસ : શ્રીકાન્ત પાસે ?

લલિતા : ના. ક્યાંય તૃપ્તિ નથી. વાસના છે એટલે તૃપ્તિ નથી. એક ચોકઠું નહીં તો બીજું ચોકઠું—પણ ચોકઠું જ. એમાંથી છૂટવું છે હવે ! (બહાર જાય છે, બારણું પછડાય છે.)

શાંતિદાસ : અંધારામાં ક્યાં ગઈ ? (જવાબ નથી.) હવે કહીએ કોને ? રડીએ કોને ? (જવાબ નથી.) લલિતા, લલિતા, તેં સાચી વાત કહી એ જ બસ નથી—આપણને સાથે ટકાવી રાખવા ? ભૂલ કોની નથી થતી ? પણ પરસ્પર સચ્ચાઈ—એ જ બસ નથી ? તમે શા માટે બાળકને ત્યજી દો ? હું કેમ બન્ને બાળકોને મારાં ન ગણું ? ના, નહિ જવા દઉં ! નીલુને કોણ સાચવશે ? અને મને પણ ? (પાછળ ધસે છે.)

 

                                            (પડદો.)