અધીત : પર્વ : ૬ - કાવ્યસમીક્ષા/‘ટોળાં અવાજ ઘોંઘાટ': Difference between revisions

{{SetTitle}}

{{Poem2Open}}

વળી છંદને છોડ્યો છે ત્યારનું એમને કાબૂ રાખનારું કોઈ સીધું પરિબળ તો હવે રહ્યું નથી. અને તેથી ચાર્લ્સ સિમિકે ગદ્યકવિતા અંગે કરેલા વિધાનનો અહીં સાક્ષાત્ અનુભવ થાય છે. ચાર્લ્સનું કહેવું છે કે ગદ્યકવિતા એ અંધારા ઓરડામાં માખી પકડવા જેવી ક્રિયા છે અને ખરેખર માખી ત્યાં છે જ નહીં. સંભવ છે કે માખી મસ્તિષ્કમાં હોય અને તેમ છતાં પડતાંઆખડતાં બધી વસ્તુઓને અડફેટમાં લેતાં તમારો પુરુષાર્થ તમે ચાલુ રાખો છો. અહીં લાભશંકરનો, પૂર્વનિર્ણીત વિષયના અભાવમાં લક્ષ્યહીન કાવ્યવૃત્તિ સાથે રજૂ થયેલો શબ્દસંનિપાત આ જ રીતે વિવિધ વસ્તુઓને અટફેટમાં લે છે. અલબત્ત, સિમ્બૉલ-ફિમ્બૉલની વાત કરતાં ઇન્દ્રિયસંતર્પક વર્ણનોમાં એમની રુચિ (ચલચિત્રકલાના સંસર્ગથી) વિશેષ રીતે સક્રિય હોઈ, વીગતો પર વીગતોના ખડકલા અહીં બેલગામ ખડકાયા કર્યા છે. જાણે કે અહીં ઉડાવગીરી છે, વ્યાસશૈલી છે, ફેરવી ફેરવીને વાત કર્યા કરવાની વાચાળ રીતિ છે. એમ કહોને કે કવિતા અહીં પ્રલાપનો બીજો ભાઈ છે!

પછી, કુશલ કરકસર તો અહીં નજરે જ શાની પડે? સર્જકતાનું સ્થાન અહીં ચાલાકી, ચબરાકી કે ચતુરાઈએ લીધું છે. તત્ક્ષણ ચિત્રમાં જે ઊગે એને કાગળ પર ઉતારતા જવાની શેખી સાથે અહીં નકરી પ્રક્રિયા રજૂ કરવામાં આવી છે. આજે સમય પાકી ગયો છે. હવે નક્કી કરી લેવાનું રહે છે કે લાભશંકરની પ્રતિષ્ઠા એમની વિદ્રોહી કવિચેષ્ટાઓ પર નિર્ભર છે કે એમની કવિતાના ખરેખરા સત્ત્વ પર નિર્ભર છે. એમના શબ્દવાદ (verbalism) પાછળ, કોઈ સંનિષ્ઠ કાવ્યકંડુ છે કે કાલક્ષેપ માટે આભાસી ખરજવું ખણતો નિરર્થક ભાષાભોગ છે, એનો ગંભીરતાથી તાગ લેવાવો જોઈએ.

{{Poem2Open}}

અહીં સંગ્રહના ૪૪મા પૃષ્ઠ પરનો આ ખંડ જોડી દઈને ‘ટોળાં અવાજ ઘોંઘાટ' ઉમેરી દો અને એમ બીજા ખંડો પણ આ સંગ્રહના અન્ય પૃષ્ઠો પરથી ઉમેરતાં આવો તો રચના અટકવાનું નામ નહીં લે.

છઠ્ઠો ખંડ ક્રિયાપદોના ગગટાડનો છે. તમારા તરફથી ગાંઠના વધુ ઉમેરવા હોય તો ઉમેરી શકો છો; પણ પાંચમા ખંડના અંદરના પરિવેશ અહીં છેક મનના ભીતર સુધી પહોંચવાનો ઉપક્રમ વેગભર્યો છે. છઠ્ઠો ખંડ ‘કરોડો કણમાં વેરાઈને વહી ગયેલા મનને ‘એકઠું કરવાની મથામણ આગળ જતાં બહારથી અંદર અને અંદરથી મનની ભીતર સુધીનો સળંગ વેગ કળાય છે. પણ રચના પછી જાણીતી રમતતરકીબ-(gimmick)માં ઊતરી જાય છે. ‘મથામણ કોણે માંડી છે?’ પંક્તિનો ‘માંડી છે’નો છેડો માત્ર સાહચર્યથી ‘કાંડી છે’ને ખેંચી લાવી ‘ચમત્કારમાં સરી જાય છે પણ કોઈ ચમત્કાર સર્જી શકતો નથી. અહીંથી કાવ્ય વણસ્યું છે. ‘ઊઠ જાગ મુસાફિર'નો ટુકડો કે છેલ્લો આપણાં ગીતકાવ્યોની ઠેકડી ઉડાડતો ટુકડો પણ કાવ્યને બચાવી શકે તેમ નથી. માત્ર છેલ્લી પંક્તિ ‘તારી બહેરાશના કૂવામાં ઊંડે ઊંડે ઊછળતા/ટોળાં અવાજ ઘોંઘાટ’ ઘોંઘાટને બહેરાશ સામે જે રીતે અથડાવે છે તે સાંભળવા જેવી બની છે.

લાભશંકરને વિનંતી છે કે અંદર નિસરણી મૂકીને પગથિયાં ઊતરતાં ઊતરતાં ‘મૂળિયાં’ સુધી તેઓ ભલે જાય, પણ સીધાં મૂળિયાં આપણને હાથમાં પકડાવી ન દે - આપણને તો ‘લાલઘૂમ ટામેટા'ની અપેક્ષા છે.