પ્લેટો-ઍરિસ્ટૉટલ-લૉંજાઇનસની કાવ્યવિચારણા/અનુકરણ : એક કવિકર્મ: Difference between revisions

ઍરિસ્ટૉટલ પોતાની ચર્ચાનો આરંભ બધી કળાઓ – કવિતા, સંગીત અને નૃત્ય – ને અનુકરણની ભિન્નભિન્ન રીતો તરીકે ઓળખાવીને કરે છે. આ ‘અનુકરણ’ શબ્દ ભારે મુશ્કેલી ઊભી કરે એવો છે, કેમ કે અનુકરણ એટલે કોઈ પણ વસ્તુનું યથાર્થ પ્રતિબિંબ નિપજાવવું, નકલ કરવી, બાહ્ય આભાસ ઊભો કરવો એવો અર્થ વ્યવહારમાં આપણે કરીએ છીએ, અને પ્લેટોએ પણ કંઈક એવો જ અર્થ લઈને કવિતાને ભ્રાન્તિરૂપ ઠરાવી હતી. ઍરિસ્ટૉટલ પણ આ જ માર્ગે જતા હશે એમ માની લેવાનું આપણને સહેજે મન થાય અને એ માન્યતાને અવકાશ મળે છે તેનું એક વિશેષ કારણ એ છે કે ઍરિસ્ટૉટલ ક્યાંયે ‘અનુકરણ’ શબ્દનો અર્થ સમજાવતા નથી, તેમ પ્લેટોની જેમ પોતાને અભિપ્રેત છે તેવી અનુકરણની પ્રક્રિયા જ્યાં કામ કરતી હોય તેવાં બીજાં સમાંતર ઉદાહરણો આપતા નથી. એ તો જાણે એ શબ્દનો અર્થ ગૃહીત કરીને ચાલતા હોય એવું લાગે છે.<ref>‘પોએટિક્સ’માં આવું અવારનવાર બનતું જોવા મળે છે. આનું કારણ એ દર્શાવવામાં આવે છે કે પ્રસ્તુત ગ્રંથ ઍરિસ્ટૉટલે પોતે ભણાવવા માટે કરેલી અથવા વિદ્યાર્થીઓએ એમનાં વ્યાખ્યાનોમાંથી લીધેલી નોંધમાત્ર હોય અને તેથી ચાવીરૂપ શબ્દોનો અર્થસંદર્ભ ગૃહીત કરીને ચાલવાનું યોગ્ય લાગ્યું હોય.</ref>

ઍરિસ્ટૉટલને મન અનુકરણ કોઈક સર્જનલક્ષી વ્યાપાર છે એ સિદ્ધ કરવું બહુ મુશ્કેલ નથી. છંદોમાં લખનારને કવિ કહી નાખવાની પ્રણાલિકાનો ઉલ્લેખ કરી એ કહે છે કે આનો અર્થ તો એવો થાય કે જાણે કવિ અનુકરણથી નહીં, છંદથી કવિનામને પાત્ર બને છે. ઍરિસ્ટૉટલને આ સ્થિતિ ઇષ્ટ નથી. એમને મતે તો કવિ કવિનામને પાત્ર બને છે અનુકરણથી, છંદથી નહીં. પદાર્થવિજ્ઞાની કે ઇતિહાસકાર છંદમાં લખે તોય કવિ નહીં, કેમ કે, ઍરિસ્ટૉટલની દૃષ્ટિએ, એ અનુકરણ કરતા નથી. અનુકરણ એ કવિકર્મ છે અને એ કર્મ જે બજાવે તે જ કવિ.૫ <ref>The poet being an imitator must of necessity imitate... અને ...he is a poet because he imitates.</ref> ઍરિસ્ટૉટલે કળાઓની અનુકરણની ભિન્નભિન્ન રીતો તરીકે વ્યાખ્યા કરી એ પણ, એ અનુકરણને કળાનું અવ્યભિચારી અને આવશ્યક લક્ષણ ગણતા હોય તો જ સાર્થક ઠરેને?

ઍરિસ્ટૉટલે પકડેલી આ નવી દિશાનું મહત્ત્વ ઓછું નથી. આમ તો, ગ્રીક લોકોની વિચારસરણીમાં કળાના સંબંધમાં અનુકરણ શબ્દ ખૂબ વ્યાપક રીતે વણાઈ ગયો હતો. કળા કુદરતનું અનુકરણ કરે છે (આર્ટ ઇમિટેઇટ્‌સ નેચર) એ એમનો પ્રિય સિદ્ધાંત હતો. ઍરિસ્ટૉટલ પણ એમના બીજા ગ્રંથોમાં આ સૂત્રનો બે-ત્રણ વખત ઉપયોગ કરે છે. પણ અહીં એ લક્ષમાં રાખવું જોઈએ કે ગ્રીક પ્રજાની કળાની વિભાવનામાં લલિતકળા અને આજે જેને આપણે લલિતેતર કે ઉપયોગી કળા કહીએ છીએ તેનો ભેદ નહોતો. તેમને માટે તો કંઈક નવી વસ્તુ પેદા થઈ, કંઈક નવું પરિણામ સિદ્ધ થયું એટલે કળા અસ્તિત્વમાં આવી એમ ગણાતું. આ રીતે, જેમ કવિતા અને ચિત્રકલા ‘કળા’, તેમ સુતારની, રાંધવાની અને ઔષધની પણ ‘કળા’. કળા કુદરતનું અનુકરણ કરે છે એ સૂત્ર બધી કળાઓ માટે વ્યાપકપણે અને ઘણી વાર તો માત્ર ઉપયોગી કળાઓ માટે વપરાતું. ઍરિસ્ટૉટલે આ સૂત્ર જ્યાંજ્યાં આપ્યું છે ત્યાંત્યાં એનો સંદર્ભ ઉપયોગી કળાનો જ છે. કુદરત એટલે, ઍરિસ્ટૉટલને મતે, ઇન્દ્રિગમ્ય પદાર્થજગત નહીં, પણ વિશ્વનું સંચાલન કરતી સર્જનાત્મક શક્તિ. તેથી ઉપયોગી કળાઓ પણ સૃષ્ટ પદાર્થોનું પ્રતિનિર્માણ કરે છે એમ નહીં પણ પ્રકૃતિની કાર્યપદ્ધતિનું અને પ્રકૃતિના હેતુનું અનુકરણ કરે છે. એટલે કે પ્રકૃતિના હેતુને જ સિદ્ધ કરવા માટે પ્રકૃતિના વ્યાપારમાંથી સૂચન લઈ એ પ્રવૃત્ત થાય છે. આપણે એક ઉદાહરણ લઈએ તો આ વાત બરાબર સમજાશે. પ્રકૃતિમાં સૂર્યના તાપથી ફળો પાકે છે અને શરીરની ગરમીથી અનાજ પચે છે. પ્રકૃતિના આ હેતુને જ સિદ્ધ કરવા પ્રકૃતિમાંથી સૂચન મેળવી માણસે રાંધવાની કળા શોધી. એ પ્રકૃતિની જ પ્રક્રિયાનું –અગ્નિથી અનાજને પચાવવાની – નું અનુકરણ કરે છે અને પ્રકૃતિના કાર્યની પૂર્તિ કરે છે. એ જ રીતે, શરીરમાં પ્રકૃતિ જે રીતે કરે છે તેમાં કંઈક ખામી આવે ત્યારે પ્રકૃતિની રીતે જ શરીરયંત્રને ઔષધ મદદરૂપ થાય છે. પ્રકૃતિની રીત જાણ્યા વિના આ બધી કળાઓ અસ્તિત્વમાં આવી શકતી નથી, અને પ્રકૃતિનો હેતુ પણ એણે સ્વીકારવો પડે છે.  

પણ સર્જક કળાઓ પ્રકૃતિ પાસેથી હેતુ ઉછીનો લે છે એમ નહીં કહી શકાય. એ પ્રકૃતિની કાર્યપદ્ધતિનું, એના સર્જનાત્મક બળનું અનુકરણ કરે છે એમ કહી શકાય ખરું એટલે કે ઉપયોગી કળાનું અનુકરણ પરિણામલક્ષી હોય છે – પ્રકૃતિના નિયમોને અધીન રહી અમુક પરિણામો સિદ્ધ કરવા એ પ્રયત્ન કરે છે; જ્યારે સર્જક-કળાનું અનુકરણ કાર્યપદ્ધતિલક્ષી છે – એ વાસ્તવિક જીવનના અમુક વ્યાપારોને પ્રયોજે છે અને એમાં જ એનો આનંદ રહેલો હોય છે.<ref>બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી એન્ડ ફાઇન આટ્‌ર્સ, પૃ. ૧૧૬-૨૦.</ref>છતાં સર્જક કળાને કુદરતનું અનુકરણ કરતી કહેવામાં જોખમ છે. આ જોખમનો ભોગ પ્લેટો બન્યા. એમણે ઉપયોગી કળામાં રહેલ અનુકરણના ધોરણે જ સર્જક કળાને માપી અને એમને એમ લાગ્યું કે એ કળા કુદરતની પૂર્તિ કરી શકતી નથી, એનો હેતુ સિદ્ધ કરતી નથી, માટે એ નકામી છે. ઍરિસ્ટૉટલ અહીં ‘પોએટિક્સ’માં કળાને અનુકરણ કહે છે, પણ અનુકરણને કેવળ સર્જક કળાનો વ્યાપાર ગણી એને ઉપયોગી કળાના અનુપયોગી સંદર્ભમાંથી મુક્ત કરે છે અને સાહિત્યતત્ત્વવિચારની નવી દિશા ઉઘાડે છે.

૧. પ્લેટોએ પોતાની ચર્ચાના આરંભમાં અનુકરણવ્યાપાર સમજાવવાને માટે ચિત્રકલાનું ઉદાહરણ લીધેલું, અને અનુકરણનો મૂલપ્રકૃતિની નકલ એવો અર્થ સૂચવવામાં એ ઉદાહરણ એને મદદરૂપ બનેલું. ઍરિસ્ટૉટલ પોતાની ચર્ચાના આરંભમાં કળાને અનુકરણાત્મક ગણાવતી વખતે ચિત્રકળાનો ઉલ્લેખ કરતા નથી, પણ સંગીત અને નૃત્યનો કરે છે. આ કેવળ અકસ્માત હોય<ref>કાળમાં વિસ્તરતી કળાઓનો જ એકસાથે ઉલ્લેખ અને સ્થળમાં વિસ્તરતી બંને કલાઓ – ચિત્રકલા અને શિલ્પકળા – ની ગેરહાજરી સૂચક છે; જોકે પછી એકાદ સ્થળે ચિત્રકળામાંથી ઍરિસ્ટૉટલે ઉદાહરણો લીધેલાં છે.</ref> તોપણ સંગીત અને નૃત્ય કંઈ વાસ્તવિક બોલચાલ અને હલનચલનની નકલ નથી કરતાં એ સમજાય એવી વાત છે. સંગીતને ઍરિસ્ટૉટલ લય (રિધમ) અને સંવાદ કે મેળ (હારમની) દ્વારા અનુકરણ કરતી કળા કહે છે; જ્યારે નૃત્યને એ માત્ર લય દ્વારા માનવપ્રકૃતિ (કૅરેક્ટર), ભાવ (ઇમોશન) અને ક્રિયા (ઍક્શન)<ref>‘ક્રિયા’ શબ્દને ઍરિસ્ટૉટલ કેટલીક વાર કંઈક વિશિષ્ટ અર્થમાં વાપરતા જણાય છે. એ વિશે આપણે આગળ ચર્ચા કરીશું. અહીં નૃત્યમાં હોય છે એ સ્થૂળ હલનચલનનો અર્થ તો સંભવિત નથી જણાતો.</ref>નું અનુકરણ કરતી કળા તરીકે ઓળખાવે છે. હવે માનવચરિત્ર ને માનવભાવોનું લય અને સંવાદ દ્વારા થતું અનુકરણ એ એનું સીધું ઝીલેલું પ્રતિબિંબ ન હોઈ શકે એ સ્પષ્ટ છે. જે માનવચિત્તનો વ્યાપાર છે એને લય અને સંવાદ જેવાં ભિન્ન માધ્યમો દ્વારા મૂર્ત કરવો એને સામાન્ય અનુકરણ ન જ ગણી શકાય. છતાં, કંઈ સંશય રહી જતો હોય તો આપણે આગળ ચાલીએ. કલાના દોષોની વાત કરતાં ચિત્રકલાનું જ ઉદાહરણ લઈ ઍરિસ્ટૉટલ એક વિધાન કરે છે તે આપણા રહ્યાસહ્યા સંશયનું પણ નિરસન કરી નાખે એવું છે. એ કહે છે કે હરિણીને શિંગડાં નથી હોતાં એ ન જાણવું એ કાંઈ બહુ ગંભીર દોષ નથી, એને ખરાબ રીતે કે અકલાત્મક રીતે દોરવી એ જ ગંભીર દોષ છે. પલંગ અમુક દૃષ્ટિકોણથી કેવો દેખાય છે એનું ચિત્ર દોરનાર પલંગનો ખોટો અધૂરો ખ્યાલ ઊભો કરે છે એમ કહેનાર પ્લેટો અને હરિણીને શિંગડાં ન હોય છતાંયે ચીતરી નાખવાં એ કંઈ બહુ મોટો દોષ નથી એમ કહેનાર ઍરિસ્ટૉટલ! બન્નેનો દૃષ્ટિભેદ અહીં કેવો પ્રગટ થઈ ઊઠે છે? બંને કળાને અનુકરણ કહે છે છતાં બન્નેની અપેક્ષાઓ જુદી છે એવું નથી લાગતું?

૩. કલાકૃતિમાં અપેક્ષિત એકત્વ (યુનિટી)ની ઍરિસ્ટૉટલ વાત કરે છે ત્યાં પણ તેમનું આવું જ દૃષ્ટિબિંદુ અનુસ્મૃત જણાય છે. એ કહે છે કે કથામાં એક નાયક રાખવાથી કંઈ એકતા સધાઈ નથી જતી. હોમરે ‘ઑડિસી’માં ઑડિસ્યૂસના સમગ્ર જીવનની કથા નથી કહી; એમણે એમાંથી આવશ્યક કે સંભવિત સંબંધે જોડાયેલા બનાવો જ પસંદ કર્યા છે, અને કલાકૃતિ સરજી છે. એટલે વાસ્તવિક જીવનના બનાવોમાં એકતા ન હોય,૯ <ref>There are many actions of one man out of which we cannot make one action.</ref> કે હોય તો આપણને પ્રત્યક્ષ ન થતી હોય. તો પછી કલાકૃતિ વાસ્તવિક જીવનની આબેહૂબ પ્રતિકૃતિ કેમ બની શકે? છતાં ઍરિસ્ટૉટલને મન કલા અનુકરણ તો છે જ. માટે અનુકરણનો એ કંઈ જુદો અર્થ કરે છે એમ માનવું રહ્યું.

૫. ઍરિસ્ટૉટલ શક્યતા (પૉસિબિલિટી) અને સંભવિતતા (પ્રૉબેબિલિટી) વચ્ચે જે ભેદ કરે છે તે આ બાબતમાં ખૂબ માર્ગદર્શક નીવડે એવો છે. આપણે આગળ કહ્યું કે જગતમાં જે કંઈ બને છે એ ‘શક્ય’. શક્યતાને આ રીતે બાહ્ય વસ્તુજગત સાથે સંબંધ છે. શક્યતા અનુભવના પ્રમાણને શોધે છે; સામે પક્ષે, સંભવિતતા બુદ્ધિપ્રામાણ્યને સ્વીકારે છે. આ જાતનો માણસ હોય (પછી ભલે આપણા અનુભવમાં એવો માણસ ન આવ્યો હોય) તો તે આ સંજોગોમાં આ જ રીતે વર્તે; આ બનાવ આ રીતે બને એનું પરિણામ આમ જ આવે – આ જાતની ઘટનાના જુદાજુદા અંશોની સુસંબદ્ધતા, સુસંગતતા, પ્રતીતિકરતા તેનું નામ સંભવિતતા. આ રીતે સંભવિતતા એ ઘટનાનો આંતરિક ગુણ છે. એમ પણ કહી શકાય કે શક્યતા એ પ્રાકૃતિક નિયમ છે; સંભવિતતા એ મનોવૈજ્ઞાનિક નિયમ છે. એવું બને કે વ્યવહારમાં બનતી ઘટનાઓ આપણને સંભવિતતાના ધોરણને અનુસરતી ન પણ લાગે (આને ઍરિસ્ટૉટલ ‘અસંભવિત શક્યતાઓ’ કહે છે.) અને સંભવિત રૂપે રજૂ થયેલી ઘટનાઓ વ્યવહારમાં જોવા પણ ન મળે (આને ઍરિસ્ટૉટલ ‘સંભવિત અશક્યતાઓ’ કહે છે.); પણ કવિ માટે તો ઍરિસ્ટૉટલ સંભવિતતાને અનિવાર્ય ગણે છે; શક્યતાને નહીં, અને તેથી એક મહત્ત્વનો સિદ્ધાંત એ બે વખત ઉચ્ચારે છે કે કવિએ અસંભવિત શક્યતાઓ કરતાં સંભવિત અશક્યતાઓ વધારે પસંદ કરવી જોઈએ.<ref>The poet should prefer probable impossibilities to improbable possibilites.</ref> ઍરિસ્ટૉટલ અનુકરણનાં જુદાં પરિમાણો ઊભાં કરી રહ્યા હોય એવું નથી લાગતું?

આ ખંડ ‘પોએક્ટિસ’માં કંઈક જુદો તો પડી આવે છે જ, અને એમાં ઍરિસ્ટૉટલનું દૃષ્ટિબિંદુ પણ અવિશદ રહી જાય છે, પણ ઉપરના ત્રણ સંદર્ભોને લક્ષમાં રાખતાં એમ કહી શકાય કે બાળક જેના વડે જીવનના પ્રથમ પાઠો શીખે છે એ (એટલે કે જીવનમાં પ્રવર્તતી) અનુકરણની વૃત્તિ અને કાવ્ય જેને લીધે કાવ્ય બને છે એ અનુકરણવ્યાપારને ઍરિસ્ટૉટલને મતે કંઈક સંબંધ તો હોવો જોઈએ, પણ બંનેની એકરૂપતા એમને ઉદ્દિષ્ટ ન પણ હોય; અને તેથી જ એમણે અનુકરણના પરિણામરૂપ અભિજ્ઞાનના આનંદથી જુદો વસ્તુનિર્માણ પ્રત્યક્ષ કરવાનો આનંદ કલ્પ્યો હોય. આ ખંડમાં ઍરિસ્ટૉટલ અનુકરણવૃત્તિને કાવ્યના ઉદ્‌ભવના મૂળમાં રહેલી ગણાવે છે, પણ અનુકરણને એ કાવ્યસમસ્તમાં પ્રવર્તતો પ્રાણરૂપ વ્યાપાર કહેતા નથી એની પાછળ એનું આવું કોઈ વલણ કામ કરતું હોય. અથવા એમના મનમાં જ આ બંને અનુકરણવ્યાપારના સંબંધ અંગે કંઈ ગૂંચ હોય અને એનું નિરાકરણ કરવામાં એ સફળ થયા ન હોય. અથવા જીવનમાંથી ઉદાહરણો લેવા જતાં અનુકરણના પ્રચલિત ખ્યાલનો એ ભોગ બની ગયા હોય. જે હોય તે, ઍરિસ્ટૉટલમાં આ બંને અનુકરણો જુદાં પડી જાય છે એ ચોક્કસ છે.<ref>હમ્ફ્રી હાઉસ ઍરિસ્ટૉટલ ‘અનુકરણ’ એ સંજ્ઞાનો અસંગતતાથી અને અનિશ્ચિતતાથી જે જુદોજુદો ઉપયોગ કરે છે તેનાં દૃષ્ટાંતો રજૂ કરે છે અને બે મુખ્ય અર્થવલણો તારવે છે. એક ‘સદૃશકરણ (મિમિક્રિ) એટલે કે સમાન માધ્યમથી, સમાન સામગ્રીથી વસ્તુનું અનુકરણ કરવું તે, સદૃશકરણનો આ પ્રાથમિક ખ્યાલ, હમ્ફ્રી હાઉસ સૂચવે છે કે, નાટકના અભિનયમાં સદૃશકરણનો અંશ હોય છે તેથી ઍરિસ્ટૉટલ છોડી શક્યા લાગતા નથી. બીજું, કલાત્મક અનુકરણ. ઍરિસ્ટૉટલ સંગીતને સૌથી વધુ અનુકરણાત્મક કળા કહે છે, કેમ કે એનાં આંદોલનો અને સ્વરમાધુર્ય માણસોના ચિત્તની અવસ્થાઓ સાથે મેળ ધરાવે છે. ત્યાં આ બીજું અર્થવલણ પ્રગટ થાય છે. (ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પૉએટિક્સ, પૃ. ૧૨૧-૨૩)</ref> આપણે તો આ ખંડને અપવાદરૂપ ગણી, ઍરિસ્ટૉટલે અનુકરણને કવિતાનો પ્રાણપ્રદ ધર્મ લખીને જ્યાંજ્યાં વિવરણ કર્યું હોય તે સ્થાનોના અનુલક્ષમાં જ અનુકરણનો પ્રશ્ન આગળ ચલાવી શકીએ, અને ચલાવીએ.

‘પોએટિક્સ’ના બીજા પ્રકરણના આરંભમાં આવેલા વાક્ય – “અનુકરણના વિષયો ક્રિયાપ્રવૃત્ત મનુષ્યો છે તેથી.” – ને આપણે બધી કળાઓના અનુલક્ષમાં લખાયેલું માનીએ – અને ઍરિસ્ટૉટલનો વિચારક્રમ જોતાં માનવું પડે – તો તે ‘ક્રિયા’ શબ્દનો બાહ્ય સ્થૂળ વર્તન એવો અર્થ ન કરી શકાય, કેમ કે ચિત્રકલામાં એવી ક્રિયા ક્યાં હોય છે? નૃત્યમાં બાહ્ય ક્રિયા હોય છે તે વાસ્તવિક હલનચલનના અનુકરણરૂપ નથી હોતી. આથી બુચર ‘ક્રિયા’નો વ્યાપક અર્થ ઘટાવે છે અને કહે છે કે ઍરિસ્ટૉટલની દૃષ્ટિએ ‘ક્રિયા’ એ આંતરિક પ્રક્રિયા છે. આત્મિક શક્તિ છે જે બાહ્ય વર્તન રૂપે પણ પ્રગટ થતી હોય છે. આ રીતે તેઓ એકલા ‘ક્રિયા’ શબ્દને ‘ચરિત્ર, ભાવ અને ક્રિયા’નો સમાનાર્થી ગણે છે. અને ‘ક્રિયા’નું અનુકરણ એ બધી કળાનો સામાન્ય ધર્મ છે એમ માને છે.<ref>ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી ઍન્ડ ફાઇન આર્ટ, પૃ. ૧૨૩-૨૪.</ref> ‘ક્રિયા’ એટલે માનવજીવનનું ચાલક બળ એવા આ અર્થને ઍરિસ્ટૉટલના એક કથન દ્વારા થોડી પુષ્ટિ પણ મળી શકે તેમ છે. ટ્રૅજેડીની વાત કરતાં એ ‘ક્રિયા’ અને જીવનને લગભગ પર્યાયરૂપ ગણી જોડાજોડ મૂકે છે અને જીવન ક્રિયામાં સમાયેલું છે એમ પણ કહે છે.<ref>Tragedy is an imitation, not of men, but of an action and life, and life consists in action.</ref>

ઍબરક્રૉમ્બી ‘ક્રિયા’ શબ્દનો સહેજ જુદો અર્થ ઘટાવે છે. તેઓ ‘ક્રિયા’ને કલ્પનાશીલ પ્રેરણા માટેની ઍરિસ્ટૉટલની સંજ્ઞા ગણાવે છે.<ref>પ્રિન્સિપલ્ઝ ઑવ્‌ લિટરરી ક્રિટીસિઝમ, પૃ. ૧૦૦.</ref> જીવનનો કોઈ પણ અનુભવ કલ્પનામાં એકાત્મક સ્વયંસંપૂર્ણ રૂપ પામ્યા પછી જ કાવ્યમાં નિરૂપિત થઈ શકે એવો ઍબરક્રૉમ્બીનો કાવ્યસિદ્ધાંત છે. અને એને અનુરૂપ અર્થ એમણે ‘ક્રિયા’ શબ્દનો શોધ્યો છે. આ અર્થ એટલે અંશે સાચો છે કે ‘ક્રિયા’ની સાથે ઍરિસ્ટૉટલની એકતાની વિભાવના જોડાયેલી જણાય છે. ટ્રૅજેડીને એ હંમેશાં એક ક્રિયા(ઍન ઍક્શન)નું અનુકરણ કહે છે. વળી એમ પણ કહે છે કે એક માણસના જીવનમાં પણ ઘણાંબધાં કાર્યો એવાં હોઈ શકે જેમાંથી એક ક્રિયા જન્માવી ન શકાય. આમ, ઍરિસ્ટૉટલને મતે ગમે તેવી ક્રિયાઓ નહીં પણ એકાત્મક ક્રિયા જ અનુકરણનો વિષય બની શકે. ઍરિસ્ટૉટલની આ વિભાવનાથી પ્રેરાઈને ઍબરક્રૉમ્બીએ ‘ક્રિયા’ને કલ્પનાશીલ એકાત્મક પ્રેરણાની સંજ્ઞા ગણી લીધી હોય એમ જણાય છે.

વસ્તુસંયોજનનો ઉલ્લેખ જેટલી સહેલાઈથી ટ્રૅજેડી અને એપિક જેવા કાવ્યપ્રકારોના સંબંધમાં થઈ શકે તેટલી સહેલાઈથી કાવ્યના બીજા પ્રકારો કે સંગીત અને નૃત્ય જેવી કળાઓના સંબંધમાં કદાચ ન થઈ શકે. ત્યાં સાવયવ સુશ્લિષ્ટ આકૃતિના અર્થમાં એને સ્વીકારવાનું રહે. આ રીતે જોતાં, અનુકરણનો કંઈક આવો અર્થ બંધ બેસે. માનવજીવનની વિશાળ અનુભવસૃષ્ટિમાંથી કવિનું ચિત્ત કોઈ એકાત્મક વિભાવ ઝડપે છે અને એને સાવયવ સુશ્લિષ્ટ મૂર્ત આકૃતિ-રૂપ આપે છે. આ રૂપસર્જનની પ્રક્રિયા તે અનુકરણ.<ref>ઍબરક્રોમ્બી તથા બુચરનાં અર્થઘટનો જુઓ :<br>{{gap}}“Poetic imitation; as Aristotle uses the world..., does not explain the origin of poetry, nor what the connexion is between poetry and real things and affairs. Aristotle’s ‘imitation’ is confined to the poetic activity within the art itself. it describes the connexion between poetic impulse and poetic language. It is his word for the technique by which the poet finally achieves communicable expression of his imaginative inspiration.” ઍબરક્રૉમ્બી, પ્રિન્સિપલ્ઝ ઑવ્‌ લિટરરી ક્રિટિસિઝમ, પૃ. ૮૮</ref> એનું માધ્યમ લય, સંવાદ કે ભાષા, રીતિ અભિનયાત્મક, કથનાત્મક વગેરે. ઍરિસ્ટૉટલે વિચારેલું અનુકરણનું આખું માળખું આ રીતે ગોઠવી શકાય. દેખીતું છે કે આ અનુકરણ કળાનો – કેવળ કળાનો – ધર્મ બની રહે.