સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – શિરીષ પંચાલ/ગુજરાતી વિવેચન : બીજું સ્તબક: Difference between revisions

એક રીતે ૧૯૨૬-૧૯૫૦ની પચીસીનું આપણું સાહિત્યવિવેચન ગાંધીયુગનું ગણાય આ સમયગાળામાં જે વિવેચકોના ગ્રંથો પ્રગટ થયા તેમાં મુખ્યત્વે આનંદશંકર ધ્રુવ, બલવંતરાય ઠાકોર, રામનારાયણ પાઠક, વિશ્વનાથ ભટ્ટ, નવલરામ ત્રિવેદી, વિજયરાય વૈધ, ક.મા. મુનશી, કેશવ હર્ષદ ધ્રુવ, વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદી વગેરેનો સમાવેશ કરી શકાય, ઉમાશંકર જોશીના ‘અખો એક અધ્યયન' અને બીજા કેટલાક લેખોનો તથા સુન્દરમના 'અર્વાચીન કવિતા' ગ્રંથનો પણ આમાં સમાવેશ કરી શકાય. દેખીતું છે કે અહીં પંડિતયુગની અને ગાંધીયુગની ધારાઓ ભળી ગઈ છે. હજુ વ્યવસ્થિત રીતે અને વૈજ્ઞાનિક રીતે આપણે જો આ કાળખંડની વિવેચનાત્મક આબોહવાનો પરિચય કરવા માગતા હોઈએ તો આ સમય દરમિયાન પ્રગટ થયેલાં સામયિકોની લેખસામગ્રી પાસે જવું પડે. ખાસ કરીને કેટલીય અજાણી કલમોએ બૌદ્ધિક વાતાવરણ ઊભું કરવામાં સક્રિય ભાગ ભજવ્યો હતો. અને એ ચર્ચાઓનાં સ્તર વિશે જાણીએ ત્યારે એ અજાણ્યા પૂર્વજો માટે ખૂબ ખૂબ ગૌરવ અને આનંદ થાય.

બલવંતરાય ઠાકોરથી માંડીને(અને બલવંતરાય જ શા માટે, છેક પ્રાચીન કાળથી) અત્યાર સુધી રુચિની કેળવણી પર ભાર મુકાતો આવ્યો છે અને આ રુચિ 'અન્ય દેશકાલના ઊંચા નમૂનાઓ' વારંવાર તપાસવાથી જ કેળવાય છે. નહીતર તો એવી અતંત્રતા ઊભી થાય જે ગુણદોષની સાચી પરીક્ષા જ કરવા ન દે. બલવંતરાયની વિવેચના વારંવાર આ મુદ્દા ઉપર ભાર મૂકે છે અને ખૂબ જ જાણીતી બની ગયેલી પ્રભાવવાદી ઉક્તિ કોને યાદ નથી : 'ગુજરાતી કાવ્યકલાભકતો, ગુજરાતી પ્રજાના સૌન્દર્યરસિકો, ત્હમે કૂપમંડૂકતાને અશક્તિ ગણો, માનવ કલાસાગરનાં બહોળાં સલુણાં પાવક જલોમાં આવો. ’ (ન.ક.વ્યા. ૨૨) એટલે જ એક સાચા ક્ષત્રિયની ખુમારીથી સામાન્ય કૃતિઓને નિર્દયતાથી ફંગોળી દેવાની વાત તેઓ કરે છે, અને ઉમેરે છે કે વિવેચકો મામા કંસ નથી કે જેમને ગરદન મારી શકાય. તેમની વાત કેટલી સાચી છે તેની સાક્ષી આનંદશંકર ધ્રુવ પુરાવશે (વિવેચનના અભાવે સાહિત્યજગતમાં નકામું ઘાસ ખૂબ ઊગી નીકળે છે).

સાહિત્યજગતની અનેકવિધ સમૃદ્ધિને બ. ક. ઠાકોર તો ઝંખતા હતા. સર્જકતા પ્રાપ્ત કરવા ખૂબ પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ નહીંતર ચોમાસાની જીવાતની જેમ ચારે બાજુ કવિતા ફૂટી નીકળે. આ સમસ્યાઓ જો ત્યારે હોય તો સાક્ષરતા અને સર્જકતાથી ઊભરાતા આપણા સમયમાં એનું પ્રમાણ કેટલું બધું હોય, વળી આપણા આ પ્રશસ્તિયુગમાં તો બધી કૃતિઓ ઉત્તમ જ મનાય! આવી પરિસ્થિતિમાં બ. ક. ઠાકોર માર્ગ ચીંધે છે : 'વિચારપક્વ નિબંધ, અભ્યાસસિદ્ધ અનુવાદ, શોધક ઇતિહાસ'ની દિશામાં આપણી કલમોને વાળવી જોઈએ. જો આમ નહીં થાય તો સાહિત્યિક વાતાવરણ કોઈ પણ રીતે પાંગરી ન શકે. 'સાધારણ કવિતાને શ્રેષ્ઠ માનનારી પ્રજા કવિતા ગુમાવે.' અન્ય કળાઓમાં જેમ કળાકારને તાલીમ લેવી પડતી હોય છે એવી રીતે સાહિત્યમાં સુધ્ધાં તાલીમ લેવી જ પડે. 'ભણકારા' કાવ્યમાં તેમણે સર્જનપ્રક્રિયાનો પ્રશ્ન અસામાન્ય કળાસૂઝનો ઉપયોગ કરીને આલેખ્યો છે, પણ એક સ્થળે જરા જુદી રીતે સર્જનાત્મકતાની વાત કરે છે. 'કાવ્યકલાસૌન્દર્યના સર્જનની ક્રિયા પૂરી ત્યારે જ થઈ ગણાય, જ્યારે તેની ખૂબીઓ ભોક્તાવર્ગ – એટલે કે પ્રજાજન વા સામાન્ય આમ વર્ગના વધતા જતા ભાગમાં ઊગી નીકળે.'

આગલી પેઢીના જાણીતા અર્થશાસ્ત્રી અને ચિંતક અંબાલાલ દેસાઈએ સાહિત્યને 'આખી પ્રજાની વાણી' તરીકે ઓળખાવ્યું હતું. બ. ક. ઠાકોરને આ વાત સ્પર્શી ગઈ.

એટલે અવારનવાર એ શબ્દોનો ઉપયોગ કરતા રહ્યા. ભલે તેમણે રચેલી કવિતા અન્વય, શબ્દભંડોળની વિલક્ષણતાને કારણે દુર્બોધ લેખાઈ અને બહુ સીમિત ભાવક વર્ગ તેમને સાંપડ્યો. પરંતુ તેઓ સાહિત્યસર્જનને કોઈ ખાસ વર્ગના વિશેષાધિકાર તરીકે ઓળખાવતા ન હતા, આપણું સાહિત્ય મોટે ભાગે ભદ્ર વર્ગની નીપજ રૂપ રહ્યું હોવાને કારણે કેટલાય ખંડ સાહિત્યજગતની બહાર રહી ગયા ગયો હોવાની શક્યતા નકારી ન જ શકાય. આપણને અચરજ થાય પણ બ.ક.ઠાકોર માનતા હતા કે ‘વસતીનાં નીચલાં થરોમાંથી સ્થાયી અને ઉંચા સાહિત્યમાં ખુરશી મેળવે એવા કવિઓ પાકવા જ જોઈએ. ' (પ્રવેશકોઃ ૧, ૧૦૩) વળી એક બીજા પ્રસંગે તેઓ જરા માંડીને આ વાત કરે છે :

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લોકસાહિત્યનું જે રીતે સંપાદન સંશોધન કર્યું તે રીતે તેમની વિચારણા આ પ્રકારની હોય કે ઘડાય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ રસળતી કલમે લખાયેલી તેમની વિવેચના કેટલીક વાર વધુ પ્રસ્તુત - આપણા સમયના સન્દર્ભમાં – ઠરે છે. સામાન્ય રીતે સાહિત્યવિવેચનમાં 'આજ સુધીની ભાષાસમૃદ્ધિના ઘડતરની તવારીખ ઓછી તપાસાય છે.' (પરિભ્રમણ, ૨૪૩) સ્વાભાવિક છે કે જ્યારે આ પ્રકારની વિચારણા આવે ત્યારે એની સાથે કેટલાંક ભયસ્થાનો પણ ઊભાં થાય. સ્વાભાવિક રીતે આપણા સાહિત્યની અધૂરપો પૂરવાને માટે સમાજના ઉપેક્ષિત વર્ગને આપણે લઈ આવીએ, 'આગગાડી'માં ચન્દ્રવદન મહેતા એવા જ એક ઉપેક્ષિત વર્ગને લઈને આવ્યા હતા, વર્તમાન સમયમાં પણ અત્યારે આપણે આ જ દિશામાં ગતિ નથી કરી રહ્યા? પણ એ જવાબદારી ઉપાડનાર કેવો હોવો જોઈએ, મેઘાણીના જ શબ્દોમાં જોઈએ :

‘આપણી કૃતિઓનો વીર સમસ્ત જનસમૂહ - 'માસ'ને આલેખવો હશે તો તો એ આલેખનારી કલમોએ સમૂહના મનોવ્યાપારો, મંથનો, સદાશયો-દુરાશયો, સાચાં અને જુઠાં બળોનું સાચું પૃથક્કરણ કરવા જેટલો અનુભવ માગશે, એ અનુભવોના ચરુને સંવેદનની ભઠ્ઠી પર ચડાવવો પડશે. એવી વાર્તા લખવા બેસનાર હૃદયોએ એની પછવાડે વલોવાઈ જવું પડશે.' (પરિભ્રમણ : ૧, ૨૪૨)

ક્યારેક જર્મન કવિ રિલ્કેએ કહેલી વાત મેઘાણી જુદા શબ્દોમાં કહે છે : 'એક પાનુંય જો સફળપણે આલેખવું હોય તો પાંચસો પાનાં આલેખવા જેટલાં અનુભવ, સંવેદન અને વિચારની સામગ્રી સાહિત્યકાર પાસે જમા થવી જોઈએ.' (એજન ૧, ૨૪૨)

આવી રીતે જ્યારે સાહિત્યની ચર્ચા માંડવામાં આવે છે ત્યારે એક બીજું ભયસ્થાન જન્મે છે અને તે માત્ર અનુભવના જોરે જ સાગર તરી જવાની બડાઈખોરીની. સર્જક પ્રચારક બની જાય એ જોખમ તો છે જ, પણ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ એમની લાક્ષણિક અદામાં કહ્યું : 'ગાંધીની ખાદી અને પૂણી, કરડના ચોખા વાર્તા કે કવિતાના વિષય બની ન શકે અને કવિને તેમણે સૂચના આપી, 'તારી કલમને કોઈ પણ વાદની બાંદી ન બનાવજે, તું કોઈ દુકાનદારની જાહેરખબર ન બનજે.' (પરિભ્રમણ : ૧, ૨૪૪)

આના પ્રતિપક્ષનું ભાન આ વિવેચકને છે. વિવેચકો દ્વારા ચાલતા વિવિધ ખેલોથી તેઓ અજાણ્યા નથી. સંપૂર્ણ વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓના સન્દર્ભમાં વિવેચકોના પૂર્વગ્રહોનીય આકરી ટીકા અહીં જોવા મળે છે. મેઘાણીની રુચિ જે સાહિત્યકૃતિઓથી કેળવાઈ હતી તેને આધારે તેમણે પોતાની સાહિત્યવિભાવના ઘડી હતી, પરન્તુ એ બધાની પાછળ મૂળભૂત માન્યતા તો આ જ રહી હતી : 'કલા તરીકે ઉમદા ગુણો ધરાવવા અને બીજી બાજુ જીવનને અધોગત કરનારી શક્તિ ધરાવવી, એવા વિરોધી વ્યાપારવાળી કળાનું મારે મતે અસ્તિત્વ જ નથી.’

કેટલીક વખત બહુમતિથી વિરુદ્ધ જઈને તેમણે એ ક્ષિતીએ ચર્ચાઓ કરી છે અને લીકવાં પુનર્મૂલ્યાંકનો દરમિયાન ઉપેક્ષિત વિચારકોને ફરીથી પ્રકાશમાં આણવા જોઈએ. એ કડવા ઘૂંટ પીવાની આપણી તૈયારી હોવી જોઈએ. આવા એક ઉપેક્ષિત વિવેચક હતા જહાંગીર એ.સંજાણા, આજે વર્ષેદહાડે ત્રણ ત્રણ લાખનો પગાર મેળવતા ગુજરાતી સાહિત્યના અધ્યાપકોમાંથી મોટા ભાગનાઓને એમનો જરાય પરિચય નથી! ૧૯૪૨માં તેમણે મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાંથી ‘સ્ટડીઝ ઇન ગુજરાતી લિટરેચર' વિશે વ્યાખ્યાનો આપ્યાં ત્યારે વર્તમાનપત્રોએ ભારે દેકારો મચાવ્યો હતો; આવા 'ભયાનક', 'બેજવાબદાર' માણસને વ્યાખ્યાન માટે બોલાવ્યો એ બદલ યુનિવર્સિટીની આકરી ટીકા કરી હતી. અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યલેખનનો પ્રયત્ન આ વ્યાખ્યાનોમાં જોવા મળશે. જ.સંજાણાએ ગુજરાતી સાહિત્યની મર્યાદાઓ થોડા આકરા શબ્દોમાં ચીંધી બતાવી હતી. પરંતુ સમકાલીનોને સૌથી મોટો વાંધો નર્મદના પુનર્મૂલ્યાંકન સામે હતો. નર્મદ અને દલપતરામના સમયથી આ બંને કવિઓ વિશે ભારે વિવાદ થતો રહ્યો છે. સામાન્ય પ્રજાએ અને વિવેચકોએ નર્મદના વ્યક્તિત્વની ભારે પ્રશંસા કરી છે. આ પરિસ્થિતિમાં નર્મદની છબિને ઝાંખી પાડવાનો કોઈ પ્રયત્ન ચલાવી ન લેવાય એવું કેટલાકનું માનવું હતું. પરન્તુ જ.સંજાણાએ નર્મદના સમકાલીનો અને અનુગામીઓનાં તારણોને આધારે વસ્તુલક્ષી ભૂમિકાએ નર્મદના સર્જકવ્યક્તિત્વનું પુનર્મૂલ્યાંકન કર્યું હતું. ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીએ કહ્યું હતું કે ‘નર્મદાશંકરની મોહજાળમાંથી નવલરામ પણ બચ્યા ન હતા.' જ્યારે નવલરામે સ્વીકાર્યું હતું કે ‘લોકોમાં પોતાની કીર્તિ તાજી ને તાજી રાખવાની એને ચીવટ અને આવડત હતી.' (નવલગ્રંથાવલિ, ૨૨૯) ‘ભટનું ભોપાળું’ વિશે નર્મદનો અભિપ્રાય બહુ જ આકરો હતો, નવલરામને તો એ ‘ભુલભરેલો અને દગાફટકાનો’ લાગ્યો હતો.

કવિ નર્મદની આ વ્યક્તિતા – જે તેમણે ઊભી કરી હતી અને પાછળથી બધા લોકોએ જેને વળ ચડાયા કર્યો હતો તેની તટસ્થ ચર્ચા જ.સંજાણાનાં વ્યાખ્યાનો પછી થવી જોઈતી હતી. પરન્તુ કલમને ખોળે માથું મૂકનારા અને ઘરમાં માત્ર ચાર આના હોય તો 'એ પણ એક રંગ છે' એમ કહેનારા નર્મદને આપણે યાદ રાખ્યા પણ એ જમાનામાં કરસનદાસ મૂળજી પાસેથી ૧૨૦૦૦ રૂપિયા(સંજાણાની ગણત્રી પ્રમાણે) કે ૨૦૦૦૦ રૂપિયા (રામનારાયણ પાઠકની ગણત્રી પ્રમાણે) લેનારા નર્મદને વિસારે પાડ્યા. 'દેશાભિમાન' જેવા જે શબ્દો માટે નર્મદની પ્રશંસા કરવામાં આવે છે તે જ.સંજાણાની દૃષ્ટિએ કેન્ડીના શબ્દકોશમાં(૧૮૪૭) અને મરાઠીમાં તો ૧૮૩૦ની આસપાસ વપરાયો હતો. આજે નર્મદ અને દલપતરામના ગ્રન્થોનું પુનઃસંપાદન-પ્રકાશન થયું છે ત્યારે આ બંને સર્જકવ્યક્તિત્વનાં પુનઃમૂલ્યાંકન થવાં જોઈએ.

ગુજરાતી વિવેચનના ત્રીજા સ્તબકમાં અર્થાત્ ૧૯૫૧-૭૫ સુધીમાં આધુનિકતાવાદી વલણો પ્રવેશ્યાં હતાં અને એ વલણોથી એક છાપ એ ઊભી થઈ કે વિવેચનમાં કૃતિનિષ્ઠ અભિગમ સર્વેસર્વા છે. પરન્તુ ભૂતકાળની વિવેચનાનું મહત્ત્વ સમજાવું જોઈએ. પરમ્પરા અને પરમ્પરાનુસંધાન ઉપર જેઓ ભાર મૂકે છે તેઓ પણ દેશની પ્રજાઓનો સ્થૂળ અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ જાણ્યા વિના સાહિત્યના કે કળાના ઇતિહાસ સમજી નહિ શકે. બ.ક.ઠાકોર તો ઇતિહાસના અભ્યાસી હતા એટલે તેમણે તો અવારનવાર એના પર ભાર આપ્યો જ હતો. વાસ્તવમાં ઇતિહાસ અને સાહિત્યને સાથે સાથે રાખીને ચર્ચાઓ થવી જોઈએ. આવી એક ચર્ચા કેશવલાલ કામદારકૃત ‘સ્વાધ્યાયઃ ૧, ૨ (૧૯૪૦)માં છે. મોટા ભાગના સહૃદયોનું ધ્યાન આ ગ્રન્થ ઉપર ઓછું ગયું છે. આપણા ઇતિહાસકારો પણ સામાન્ય રીતે સાહિત્ય પાસે જતા નથી. કેશવલાલ કામદાર અપવાદરૂપ ઇતિહાસકારોમાંના એક છે. તેમને સાહિત્ય, કળા સામે કેટલાક મૂળભૂત વાંધા છે. તેમની દૃષ્ટિએ આપણી કળાને અને આપણા સંસ્કારિત્વને ગાઢો સમ્બન્ધ નથી, આપણી કળા વ્યક્તિગત છે અને તેનું સામાજિક પ્રયોજન કે કર્તવ્ય શું છે તે આપણા કળાધરો બરાબર સમજી શક્યા નથી; આ ઇતિહાસકાર પણ બ.ક.ઠાકોર કે આનંદશંકર ધ્રુવ કે ઝવેરચંદ મેઘાણીની જેમ માને છે કે સાહિત્યસર્જનમાં પ્રાકૃત જનની ઉપેક્ષા ન ચાલે. ગુજરાતી સાહિત્યની મર્યાદા સૂચવતાં ઉમેરે છે કે 'ઇતિહાસને જરા પણ સ્થાન નથી. તેમાં વિચારબળને બહુ સ્થાન નથી. મુસલમાનો પાસેથી કાંઈ શીખ્યા નથી.’

કેશવલાલ કામદારની એક બીજી સેવાની નોંધ લેવાઈ નથી અને તે છે 'સરસ્વતીચંદ્રની ઐતિહાસિક આલોચના' નામનો લેખ. આ પ્રકારની કૃતિની ચર્ચા આવા પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ થવી જોઈએ. ઇતિહાસના અભ્યાસી બ.ક.ઠાકોરે સુધ્ધાં 'સરસ્વતીચંદ્ર'ની આલોચના માત્ર સાહિત્યિક પરમ્પરાઓમાં રહીને જ કરી છે. શ્રી કામદારે 'સરસ્વતીચંદ્ર'નું વસ્તુ ૧૮૭૮-૮૩ બંધાયાની નોંધ લઈને તે સમયની તથા કૃતિપ્રકાશનના સમયની સાંસ્કૃતિક, રાજનૈતિક, સામાજિક પરિસ્થિતિઓ સાથે એનો સમ્બન્ધ બાંધી આપ્યો. નવલકથાના છેલ્લા ભાગમાં પાંચાલીનું રુદન, કુન્તાનું આશ્વાસન, અદૃષ્ટ દુર્યોધન, સુગ્રીવ, વાલી અને હનુમાનની કે અંગ્રેજોની મર્મવેધક ઉક્તિઓ એટલે છેલ્લી સદીનાં અંતિમ વરસો દરમિયાન રાષ્ટ્રજીવનના અનુભવોના અક્ષરદેહ. ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીના જમાનામાં તક્ષશિલા, મોહેં-જો-દરોના અવશેષો મળ્યા ન હતા, ભાસનાં નાટકો, કૌટિલ્યનું અર્થશાસ્ત્ર પ્રકાશિત થયાં ન હતાં. અને છતાં આ નવલકથાકારમાં પૂરેપૂરું સંસ્કૃતિદર્શન જોવા મળ્યું એની નોંધ આ ઇતિહાસકારે લીધી છે, તેઓ દૃઢપણે માને છે કે ‘ગોવર્ધનરામે ઇતિહાસકારનું, નાટકકારનું કે કવિનું કામ કર્યું નથી, તેમણે તો જૂની સંસ્કૃતિને નવી કરી બતાવી છે.’ બીજા શબ્દોમાં 'શ્રુતિથી માંડીને અંગ્રેજોના આગમન' સુધીના ઇતિહાસને આવરી લીધો અને છતાં તત્કાલીન ગુજરાતમાં જે ન હતું તે તેમણે નવલકથામાં લીધું નથી; દુરાકૃષ્ટ મનાતા ચોથા ભાગને વર્તમાન સંસ્કૃતિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જ સમજી શકાય.

‘સ્ત્રીમંડળનો મોટો ભાગ કથામાં હતો તે પૂરી થતાં સુધીમાં સમુદ્રભણીની બારીઓ ઉઘાડી મૂકી સર્વથી ઉપલા માળના એક ખંડમાં આરામાસન પડ્યો પડ્યો  સરસ્વતીચંદ્ર બારીમાંથી આવતી સમુદ્રના પવનની લહેરોથી નિદ્વાયશ થયો. નિદ્રામાં એને સ્વપ્ન થયું તેમાં તે સુન્દરગિરિ ઉપર એક પલંગ ઉપર બેસી સામી ઊભેલી કુસુમને કહેતો હતો : 'કુસુમ ! આખો દેશ જ્યાં સુધી પૃથ્વી ઉપર સૂએ છે ને તેને પહેરવાને વસ્ત્રો નથી ને ખાવાને અન્ન નથી ત્યાં સુધી આપણે આ પલંગ, આ મિષ્ટાન્ન, અને આ વસ્ત્ર શાં ? ભૂતલશય્યા તરુતલવાસઃ કસ્ય સુખં ન કરોતિ વિરાગ:' આટલું બોલે છે તેની સાથે પલંગનો પથરો થઈ ગયો અને બેના શરીર પર વસ્ત્રોની કન્થાઓ થઈ ને સ્વપ્ન પૂરું થયું.'

અહીં કલ્પના અને વાસ્તવના છેડાઓ એકબીજામાં ભળી જતા લાગશે. પણ 'સરસ્વતીચંદ્ર'ના લેખનપ્રકાશન વખતે સમગ્ર ભારતીય પ્રજાની ચેતનામાં આવું એક વલણ સાકાર થઈ રહ્યું હતું. વ્યક્તિ વ્યક્તિ મટીને સમાજના એક અંશ – જવાબદાર અંશ – તરીકે પોતાને જોતો થયો હતો, અને સમાજ વિના પોતાનું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી આની એક દૃઢ પ્રતીતિ પણ થઈ ચૂકી હતી. સ્વામી વિવેકાનન્દે પણ પોતાના ભારતદેશને રખડીરખડીને ઓળખવાનો પ્રયત્ન કર્યો, કલ્પિત સરસ્વતીચંદ્રને આવેલા સ્વપ્નનું મૂર્તીકરણ વીસેક વરસ પછી ગાંધીજી પોતાના જીવનમાં કરી બતાવે છે. એ રીતે ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીએ અને ગાંધીજીએ સમગ્ર ભારતીય પ્રજાની ગૂઢતમ લાગણીઓને વાચા આપી હતી.

ગુજરાતી વિવેચને સૌન્દર્યશાસ્ત્ર સાથે ઝાઝો સમ્બન્ધ કેળવ્યો નથી. 'વીસમી સદી' આગલા સ્તબકમાં જાય છે. પરન્તુ એની પરમ્પરાને વિસ્તારનાર 'કુમાર' આ સ્તબકમાં આવે. 'વીસમી સદી'ની પ્રતિકૃતિ જેવા ‘સુવર્ણમાલા’ પણ આ સ્તબકમાં આવે. આવાં સામયિકો હોવા છતાં સૌન્દર્યશાસ્ત્ર પ્રત્યેની ઉપેક્ષા વિશે ફરિયાદ કરવી પડે છે. અહીં માર્કંડ ભટ્ટનું પુસ્તક 'રૂપપ્રદ કલા' તરત યાદ આવે. જોકે એમાં પશ્ચિમના સાહિત્યવિવેચન વિશેનાં પ્રકરણો પણ છે.