આત્માની માતૃભાષા/44: Difference between revisions

{{Heading|‘કચ’ — એક વિશ્લેષણ| અનિલા દલાલ}}

{{Poem2Open}}

[અસુરોના ગુરુ શુક્રાચાર્ય પાસેથી સંજીવની વિદ્યા મેળવવા ગયેલો દેવોના ગુરુ બૃહસ્પતિનો પુત્ર કચ ગુરુકન્યા દેવયાનીના એની પ્રત્યેના અનર્ગળ પ્રેમને કારણે અંતે વિદ્યા પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ થાય છે. વિદ્યા મળતાં જ પ્રભાતે એ સ્વર્ગ જવા ઊપડે છે. આખે રસ્તે એ પોતાની આ વિરલ સિદ્ધિમાં પરિણમનાર પ્રણયાનુભવ વાગોળે છે, — દેવયાની સાથે જાણે વાત કરી રહ્યો ન હોય એ રીતે. ત્યાં સ્વર્ગદ્વારે આવી પહોંચતાં દેવોને માટે પોતે સંજીવની વિદ્યા લઈ આવ્યો છે એનો એ ઉદ્ઘોષ કરે છે. પણ એને ચાલુ મનમાં થયાં કર્યું છે કે પોતે કઈ સંજીવની લાવી રહ્યો છે? એક પ્રણયિનીની હૃદયસંજીવની સમી પ્રીતિ, જેના વિના આ વિદ્યા મળવી અસંભવ હતી — અરે પોતાનું જીવતા હોવું જ અસંભવ હતું, તેનો તો પોતે સ્વીકાર કર્યો નથી. કે પછી એવી પ્રીતિના પાત્ર સિવાય આવી ઉજ્જ્વલ વિદ્યા લાવવી જ મુશ્કેલ હતી? વિદ્યા આવી મળી એનો આનંદ માણવા આડે દેવોને તો કચના મંથનની કશી પડી નથી. પણ ત્યાં અશરીરિણી વાણી એને ઉમળકાભેર વધાવે છે: વત્સ, તારું આવી રીતે આવવું એ જ મહાસંજીવની છે.]

કચ: મળી સંજીવની વિદ્યા, નિવેદિત કરું જઈ

દેવોને સદ્ય, રે કિંતુ સંજીવની કઈ? — કઈ?

વને હત્યા મારી કુટિલ અસુરોએ કરી, તહીં

વિદારી આક્રોશે પટલ નભનું રાત્રિની મહીં

રહી શોધી ત્યારે, નીરખી અવશેષો વિષમ તે,

પિતાની વિદ્યાના ત્રિદિવ મહીં અપ્રાપ્ય અમૃતે

અપાવ્યું હા કોણે પુનરપિ મને આયુ? દનુજે

પછી કાલે સાંજે ગુરુઉદરમાં રુદ્ધ તનુ જે

તમારો તે શિષ્ય પ્રણત, પ્રતિપક્ષીસુત; પુન:

તમોનેયે વિદ્યાબળથી કરશે જીવિત, પિત:!'

પ્રયોગે સિદ્ધા આ અલભ મળી વિદ્યા, તહીં બની

ખરી આયુર્દાત્રી મુજની — વળી સંજીવની તણી —

અરે એ તો પ્રીતિ સરલ ઋષિકન્યાહૃદયની.

ન ક્યારે બંનેયે નિજ મુખથી ઝાઝું કહ્યું. — નથી

વૃથા ફેંક્યો શબ્દ પ્રથમથી જ જાણી? — વિનયથી

સુગંધે બ્હેકેલા ફરફર થતા અંચલ તણી;

વયે નાનો, ને ના પ્રણયપથની મારી કથની.

અને એ દીએ તે અતિથિ ન હતો પ્રીતિપથનો.

ધર્યો વિદ્યાકાજે પગ ઉટજદ્વારે, તરસનો

કહીંથી આછી શી નમણી લમણે લ્હેકી લહરી,

ઢળેલાં નેત્રેયે ઊતરી કહીંથી છાંય ગહરી,

વિષાદે જન્મોના વદન છવરાયું ક્ષણભર;

ઊડી એ આભા, ને વળી સહજ વાતે તું મુખર.

સ્વરૂપ પ્રીતિનું પ્રિય તવ કપોલે સ્ફુટ લહ્યું,

ન હોઉં જન્મોનો સહચર, — કહી એ સહુ રહ્યું.

પછી આવ્યા જ્યારે કુલપતિ, વિપક્ષીસુત લહી

મને ના સ્વીકારે, અનુનય ગિરા ત્યાં તુજ વહી.

રહ્યા, આવ્યો જોઈ સુર-યુવક હું તસ્કર સમો

મહાવિદ્યા કેરો.

:::: સ્મરણ તુજને છે? સહુ અમે

ગયા શિષ્યો નાવા હ્ય્દ મહીં નદીના, જળ મહીં

કદી શું ભૂંસાશે સ્મૃતિ થકી સ્મિતોત્ફુલ્લ અધર,

સ્ફુર્યો જે સોલ્લાસે તહીં તવ સુહાસે દ્યુતિભર?

પછી શબ્દે દર્શે ચિત ટટળી ર્હેતું શું તરસે!

દૃગોનાં નૃત્યોથી ખબર નહિ શું શું બની જશે.

— અરે શું આ મારા અનુભવ સમું તારુંય હશે?

કહે પામી તેથી જીવતર બધું હૈયું નભશે?

મળ્યાં ન્હોતે કેવું? નવ મળી શકે કૈંક અહીંયાં.

મળ્યાં ન્હોતે તું-હું; જીવતર થતે ઝેર નહિ આ.

{{Right|અમદાવાદ, ૧૯૫૦}}

</poem>