વીક્ષા અને નિરીક્ષા/‘કથા ઓ કાહિની’: Difference between revisions

::[ભગવન્, મારું ગોત્ર કયું છે તેની મને ખબર નથી, મેં માને પૂછ્યું. તેમણે કહ્યું, સત્યકામ, ઘણા માણસોની પરિચર્યા કરીને હું તને પામી હતી, તું ભરથાર વગરની જબાલાના ખોળામાં જન્મ્યો છે, તારા ગોત્રની મને ખબર નથી.]

— આ સાંભળીને વિદ્યાર્થીઓમાં ગણગણાટ થવા માંડ્યો. સૌ નવાઈથી જોઈ રહ્યા. કોઈએ આ લાજ વગરના અનાર્યના અહંકારનો ધિક્કાર કર્યો પણ ગુરુએ આસન ઉપરથી ઊઠીને તેને બાથમાં લઈને કહ્યું.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

::[હે તાત, તું અબ્રાહ્મણ નથી. તું દ્વિજોત્તમ છે, તું સત્યકુલમાં જન્મેલો છે.]

::[સાધુ કહે છે, `સાંભળો, વર્ષાઋતુનો મેઘ પોતાનો નાશ કરીને વૃદ્ધિની ધારા આપે છે. આ જગતમાં બધા ધર્મોમાં ત્યાગધર્મ શ્રેષ્ઠ છે.]

`જાગો ભિક્ષા દાઓ' કરતો કરતો સાધુ ચાલ્યો જાય છે. લોકો ખોબે ખોબે રત્નો ને અલંકારો ફેંકે છે, ધનિકો સોનાથી ભરેલો થાળ આપે છે, પણ સાધુ કશું લેતો નથી અને ખાલી ઝોળી લઈને વારે વારે બૂમ પાડે છે:

{{Block center|<poem>`ઓગો પૌરજન કર અવધાન,

ભિક્ષુશ્રેષ્ઠ તિનિ બુદ્ધ ભગવાન,

દેહો તાઁરે નિજ સર્વશ્રેષ્ઠ દાન

{{right|જતને.}}</poem>}}

::[ઓ નગરના લોકો સાંભળો, બુદ્ધ ભગવાન ભિક્ષુઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમને પોતાનું સર્વ શ્રેષ્ઠ દાન પ્રેમથી આપો.]

{{Poem2Close}}

{{Block center|<poem>મિલે ના પ્રભુર યોગ્ય કોનો ભેટ,

વિશાલ નગરી લાજે રહે હેંટ

{{Poem2Open}}

::[પ્રભુને યોગ્ય કોઈ ભેટ મળતી નથી, વિશાળ નગરી શરમની મારી નીચું જોઈ રહે છે.]

મને અહીં પ્રિન્સ ક્રૉપોટકિનની આત્મકથામાં આવતું આગનું વર્ણન યાદ આવે છે. બંને વચ્ચે વિલક્ષણ સામ્ય છેઃ

`ત્યાંનો દેખાવ ભયાનક હતો. ફૂંફાડા મારતા એક જબરા સર્પ સમો એ હુતાશન દશે દિશામાં પ્રસરતો હતો. વચ્ચેના સઘળા માંડવાઓને વીંટી લેતો એ એકાએક ઊંચા સ્તંભરૂપે અંતરીક્ષમાં ચડ્યો અને બીજી જ પળે, વધુ માંડવાઓને પોતાની પ્રલંબ જિહ્વાઓ વડે ચાટી લેવા લાગ્યો. ત્યાં ધુમાડા અને અગ્નિનો જાણે ઝંઝાવાત ઊપડ્યો હતો.’

{{Poem2Close}}

{{Block center|<poem>પ્રભાતપાખિર આનંદગાન,{{gap}}

::[તું બારણે બારણે ભીખ માંગજે અને તારી એક પ્રહરની રમતમાં જે ઝૂંપડીઓ બળીને ખાખ થઈ છે, તે બધી, ગમે તેટલા દિવસ લાગે, તારે ફરી બાંધી આપવી પડશે. હું તને એક વરસનો સમય આપું છું. ત્યાર પછી પાછી આવીને સભામાં ઊભી રહીને પ્રણામ કરીને સૌ સમક્ષ, હે યુવતી, તું જણાવજે કે જૂની ખખડી ગયેલી ઝૂંપડીઓનો નાશ કરવાથી જગતમાં કેટલું નુકસાન થયું છે!]

`મૂલ્યપ્રાપ્તિ'માં માણસને પૈસાથી જ સંતોષ થતો નથી, એને અંતરની શાંતિ પણ જોઈએ છે. અને એ મળે છે ત્યાર પછી એને કશું માગવાનું જ રહેતું નથી. રાજા અને શેઠ વચ્ચે હરીફાઈમાં કમળની કિંમત ચડતી જતી હતી. આ જોઈને માળીને થાય છે કે જેને આપવા ફૂલ લઈ જવા આ લોકો આવી હરીફાઈ કરે છે, તેને જ હું આપું તો મને કેટલુંય વધારે મળશે. અને પોતે જ બુદ્ધ પાસે જાય છે. જુએ છે તો

{{Block center|<poem>બસેછેન પદ્માસને પ્રસન્ન પ્રશાંત મને

{{gap}}નિરંજન આનંદમૂરતિ

સુદાસ રહિલ ચાહિ નયને નિમેષ નાહિ

{{gap}}મુખે તાર વાક્ય નાહિ સરે.</poem>}}

::[નિરંજન આનંદમૂર્તિ ભગવાન પદ્માસન વાળીને પ્રસન્ન પ્રશાન્ત મને બેઠા છે. તેમની દૃષ્ટિમાંથી શાંતિ ઝરે છે, અધર ઉપર કરુણાની સુધાભરી હાસ્યની જ્યોત ફરકે છે. સુદાસ જોઈ રહ્યો, તેની આંખે પલક પડતી નથી, તેના મોંમાંથી વાણી સરતી નથી.]

તેમને ચરણે કમળ ચડાવીને પગે લાગે છે, ત્યાં તો અમૃત વરસાવતા હોય એમ હસીને બુદ્ધ ભગવાન પૂછે છે, વત્સ, તારી શી પ્રાર્થના છે?

{{Block center|<poem>કાંદે જારા અન્નહારા આમાર સંતાન તારા

{{right|નગરીરે અન્ન બિલાબાર}}

{{Poem2Open}}

::[જેઓ અન્ન વગર રહે છે તેઓ મારાં સંતાન છે, નગરને અન્ન વહેંચવાનો ભાર હું આજે લઉં છું.]

બધા તેને એ `તું કેવી રીતે કરીશ?’ એમ પૂછતાં કહે છે:

{{Poem2Close}}

તોમરા ચાહિલે સબે એ પાત્ર અક્ષય હબે,

{{Poem2Open}}

::[મારા ભંડાર તમારા બધાનાં ઘરે ઘરમાં ભરેલા છે. તમે બધા જો ઇચ્છો તો આ મારું પાત્ર અક્ષયપાત્ર બની જશે. ભિક્ષાના અન્નથી હું પૃથ્વીને બચાવીશ, દુષ્કાળની ભૂખ ભાંગીશ.]

પંચનદીર ઘિરિ દશતીર

એસેછે સે ઍક દિન.

પંચનદીર તીરે

ભક્તદેહેર રક્તલહરી

તમે માગ્યા માત્ર વાળ છે, હું થોડું વધારે આપીશ: વાળ સાથે માથું પણ આપીશ.

‘શેષ શિક્ષા’માં ગુરુ ગોવિંદસિંહ પોતાને હાથે અન્યાયથી મરણ પામેલા પઠાણના પુત્રને એવી રીતે ઉછેરે છે કે એમના સાથીઓ ચિંતામાં ચડી જાય છે; તેઓ કહે છે :

{{Block center|<poem>{{right|“એકિ પ્રભુ, એકિ?}}

આમાદેર શંકા લાગે. વ્યાઘ્રશાવકેરે

જખન સે બડો હબે તખન નખર

ગુરુદેવ મને રેખો, હબે જે પ્રખર.”</poem>}}

::[આ શું, પ્રભુ, આ શું? અમને શંકા થાય છે. વાઘના બચ્ચાને ગમે એટલાં લાડ કરો તેથી કંઈ તેનો સ્વભાવ બદલાય? જ્યારે તે મોટું થશે ત્યારે, ગુરુદેવ યાદ રાખો, તેના નહોર પ્રખર બની જશે.’]

ત્યારે ગુરુ જવાબ આપે છે :

{{Block center|<poem>ગુરુ કહે, `તાઇ ચાઇ, વાઘેર બાચ્ચારે  

વાઘ ના કરિનુ જદિ કી શિખાનુ તારે?’</poem>}}

::[ગુરુ કહે છે; `મારે એ જ જોઈએ છે. વાઘના બચ્ચાને જો વાઘ ન બનાવ્યો તો તેને શીખવ્યું શું?'']

અંતે ગુરુ સાથે રમત રમતાં હારી જતાં ગુરુ તેને મહેણું મારે છે કે જે બાપનું ખૂન કરનાર સાથે રમવા બેસે તે કદી જીતે ખરો? અને પઠાણ વીજળી જેવી છરી કાઢીને ગુરુની છાતીમાં હુલાવી દે છે. ગુરુ હસતે મોઢે કહે છે :

{{Block center|<poem>{{gap}}`ઍત દિને હલ તોર બોધ

કી કરિયા અન્યાયેર લય પ્રતિશોધ.

શેષ શિક્ષા દિયેગેનુ—’</poem>}}

::[આટલે દિવસે તને સમજાયું કે અન્યાયનો બદલો કેવી રીતે લેવો. છેલ્લો પાઠ શીખવતો ગયો.’]

અન્યાયનો પ્રતિકાર થવો જ જોઈએ. જે અન્યાયનો પ્રતિકાર ન કરે તે જીવવાને યોગ્ય નથી. રવીન્દ્રનાથે અન્યત્ર કહેલું છે તે સાંભરે છે કે