< અધીત : પર્વ : ૬ - કાવ્યસમીક્ષા
અધીત : પર્વ : ૬ - કાવ્યસમીક્ષા/‘સેલ્લારા' : ઉદયનનું ઉડ્ડયન
ગુણવંત વ્યાસ
આજે જ્યારે સવારે ઊગતાં અને સાંજે ફાટી જતાં તારીખિયાંનાં પાનાં જેવાં રોજેરોજ રચાયે જતાં કાવ્યોની ભરમાર કે નિશાન્તે તાજા ને દિનાન્તે વાસી બની જતાં દૈનિકપત્રોના થોકડાઓ જેવા કાવ્યસંગ્રહોના ઢગ ખડકાયે જાય છે ત્યારે ‘સેલ્લારા' જેવો કાવ્યસંગ્રહ આંખને આકર્ષે છે, મનને પરિતોષે છે અને હૈયાને હૂંફ આપે છે. ‘સેલ્લારા'નું આકર્ષણ માત્ર સ્વરૂપવૈવિધ્ય કે વિષયવૈવિધ્ય જ નહિ, માનવપ્રકૃતિ-વૈવિધ્ય પણ છે. બીજા શબ્દોમાં કહું તો વૃત્તવૈવિધ્ય નહિ, વૃત્તિવૈવિધ્ય સંગ્રહનો વિશેષ છે. અહીં કેન્દ્રમાં માણસ છે, માણસની વાત છે, માણસના સ્વભાવની વાત છે અને એ સ્વભાવની તરેહ-તરેહની રંગભાત, રીતભાત અને ઋતભાતની વાત છે.
‘એકાવન’ પછી ફરી એકાવન શીર્ષકો સાથે કવિતા આદરતા ઉદયન ઠક્કરે અહીં આજના માણસને કેન્દ્રમાં રાખ્યો છે. સ્વરૂપષ્ટિએ જોઈએ તો અછાંદસ, મુક્તપદ્ય, ગઝલ, ત્રિપદી, મુક્તક, નઝમ, ગીત, દુહા તથા છંદોબદ્ધ કાવ્ય છે તો, વિષયક્ષેત્રને વિસ્તારીને કહી શકાય કે, અહીં પૌરાણિક-ઐતિહાસિક સંદર્ભો છે, વર્તમાન ઘટનાઓ છે, કચ્છથી માંડી કલકત્તા અને કર્ણાવતીથી માંડી કેલિફોર્નિયાના સ્થળસંદર્ભો છે, રાપર-ભચાઉ જેવા ગુજરાતના ગ્રામીણ પ્રદેશોથી ઊંચકાઈ ઉદયનની કવિતા ભારતદર્શન વાયા નાગપુર, કેરળ, કર્ણાટક, આસામ, હરિયાણા થઈ વિશ્વપ્રદક્ષિણા વાયા ફ્રાન્સ, ગ્રીસ, લૉસ એન્જલસ, ન્યૂયોર્ક, શિકાગો સુધી વિસ્તરે છે. ભિલ્લુ કે બાબુલાલ જેવાં વ્યક્તિનામોથી મધર ટેરેસા સુધીનાં વ્યક્તિવિશેષ નામોનો કાવ્યસર્જનમાં કળાગત વિનિયોગ કરતાં કરતાં મણિલાલ દ્વારા વર્તમાન, હિટલર દ્વારા ઇતિહાસ અને અહલ્યા દ્વારા પુરાણને એકસૂત્રે સાંકળે છે. અહીં રેતી ખાતો કાનુડો છે તો, રામાયણનાં રામ, સીતા, હનુમાન, ભરત, રાવણ અને અહલ્યાનો નવો અર્થસંદર્ભ રચી આપતાં પાત્રો છે. શિક્ષણજગતના માસ્તરો અને શાળા-સંચાલકોની સાથે ગુજરાતી, ગણિત, વિજ્ઞાન જેવા વિષયોના વિશિષ્ટ અર્થસંદર્ભો છે. વ્યવસાય જગતના ધોબી, પિંજારો, પાનવાળો, જાદુગર, જોષીડો છે તો, ભરવાડથી માંડી બ્રાહ્મણેય છે. માનવીય પાત્રસૃષ્ટિની સાથે સાથે માનવેતર પાત્રસૃષ્ટિ પણ જળચર (વ્હેલ, હંસ), ભૂચર (કાનખજૂરો, સર્પ, ઘેટાં) અને ખેચર (પોપટ, ચકલી, ઘુવડ, સમળી, ગરુડ) સુધી વિસ્તરી છે. અહીં ભાષાની મર્યાદા નથી. ગુજરાતી ભાષાની આ કવિતા કચ્છી, મરાઠી, હિન્દી, સંસ્કૃત, અંગ્રેજ, અરબી, ફારસી અને તુર્કી સાથે સંલગ્ન થઈ એકરૂપ બનતી જણાય છે. – આ બધી ઘટનાઓ, ઉલ્લેખો, સંદર્ભો, યુક્તિ- પ્રયુક્તિઓ અંતે તો, ‘માણસની વાત' કરવાના ખપમાં લેવાઈ છે, જે કૃતિનો વિશેષ બની રહે છે.
સંગ્રહની અછાંદસ રચનાઓ મુખ્યત્વે વ્યક્તિને તાકે છે. અહીં ‘ઝભ્ભા’થી માંડી ‘કૅલિફોર્નિયા માઉન્ટેન’ સુધીના સંદર્ભો વ્યક્તિના આંતરવ્યક્તિત્વનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ‘રેશમ જોઈએ તો માંહ્યલાને મારવો પડે’ (૧૦) એ વાત ‘ઝભ્ભા'ના પ્રતીકથી, તો ‘કોણે કહેલું રાંડની ટેકરીને / બધા શૉટમાં ઊભી રૈ ગૈ ડીંટડી કાઢીને? / હવે એને કેમ પેરાવવું પોલકું?’ (૩૮)માં કૅલિફોર્નિયા માઉન્ટેનના પ્રતીકથી વ્યક્તિના ઊઠતા-ઊપસતા આંતર-વ્યક્તિત્વને ડામવાના સ્થૂલ પ્રયત્નોમાં દેખાતા સમાજના વરવા વાસ્તવનું કળામાં થતું રૂપાંતર છે. આડંબરયુક્ત જીવનની વિરુદ્ધે નિરાડંબરી વ્યક્તિનું મૂલ્ય આંકી આપતું ‘ભગવાન પણ ઓછી માયા છે?' કે ‘રામ કે ભૂત?' જેવું સર્જકકર્મ અહીં છે તો, પરિવર્તનની ક્ષણ પછી પ્રાયશ્ચિતની પાવક જ્વાળા પ્રગટાવતું, આતમખોજની દિશા ચિંધતું કાવ્ય ‘આત્મનિવેદનમ્’ પણ છે. રાવણનું આત્મકથન અંતરની જાગૃતિને પ્રગટાવે છે; જે આજના માણસને પણ એટલું જ લાગું પડે છે :
‘અંતરડાનું જંતરડું જાગે
ત્યારે જાણજો કે હું નાભિમાંથી બોલ્યો
ગાઉ ને ગુંજું ત્યારે હું સાચો
બાકીનો સમય
રાક્ષસ' (૩૦)
‘ગુમાવવાની કળા/ સાચવવા જેવી તો ખરી’ (૧૪)માં વ્યતીત બાલ્યાવસ્થાની સુખદ સ્મૃતિઓને સાચવી રાખવાનું બોધિજ્ઞાન છે તો, ‘હંમેશને માટે ગુમાઈ ચૂકી’ ‘ગુજરાતી વાંચતી-લખતી એક આખી પેઢી' (૨૦)ની-‘ટચૂકડી જા. x ખ.'નો પ્રયોગ પણ છે.
‘મસ્જિદબંદરમાં મણિલાલ નામે’માં માનવીની નિઃસહાયતાને વેધકતાથી પ્રગટાવતા કવિના શબ્દો કાવ્યત્વ ધારણ કરે છે. મૃત્યુની વિરાટ સત્તા આગળ માનવીનું વામણાપણું અને તેમાંથી જન્મની વિવશતા કાવ્યનો પ્રમુખધ્વનિ છે. તો, ‘મરવું’માં મરણ પરની ફિલસુફી રજૂ થઈ છે.
‘તમે નાતે કેવા? સૂરજિયા કે વીજળિયા?’ (૨૨) જેવો તેજીલો પ્રશ્ન પૂછી કવિ પ્રાણવાન પ્રકૃતિનો આગ્રહ સેવે છે. સૂરજ અને વીજળીને માનવીની પ્રકૃતિનું કલ્પનરૂપ બક્ષતા કવિને સ્ફુલ્લિંગોથી ઝબકતું-ઝળકતું. પોષતું-પ્રકાશતું. ગાતું-ગજવતું જીવન મંજૂર છે.
કવિ કચ્છના રણની ખારાશનું રહસ્ય પ્રગટાવવા ઈશ્વરને આરોપીના પાંજરામાં ખડા કરી દે છે તો ‘મિલેનિયમ' શીર્ષક થકી ‘યદા યદા હી...'નો ગીતા-સંદર્ભે જગાવી આપી, તેના પ્રાગટ્યના દસ વિકલ્પો દ્વારા અસરકારક વિરોધ પણ ઉપસાવી આપે છે; જે વિકાસ તરફ કૂચ કરતા વિશ્વનો વિનાશક વરતારો આપે છે.
‘સેલ્લારા' કાવ્યમાં કવિએ ત્રણ સ્થિતિ દર્શાવી છે: એક છે. ટોળાશાહીના માધ્યમથી વિરોધ, અસહકાર અને અનુકરણમાંથી જન્મતી અસ્તિત્વની લડાઈ; બીજું, નિરર્થક, વિરામ વિનાનું એકધારું નિરસ, એકક્ષેત્રમાંથી બીજા ક્ષેત્રમાં દોડ્યે જતું કૃત્રિમ, હંફાવી દેતું આધુનિક જીવનનું પ્રતીકાત્મક આલેખન અને ત્રીજું, ક્રિયાવર્ણન દ્વારા ઘટનાવિધાનનું આલેખન. આ ત્રણેયને અંતે વિરામ વિનાના, સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતા પંક્તિરૂપ દસ છૂટાં પદો છે : ‘છતાં / આકાશમાં / સમળી / સેલ્લારા / લે / છે / સેલ્લારા / પીંછુય / ફરકાવ્યા વિના (૩૨,૩૩,૩૪). કવિ અહીં પણ ત્રણ વિવિધ સ્થિતિ વચ્ચે સેલ્લારા લેતી સમળી દ્વારા વ્યક્તિના નિજાનંદ, અલગારી જીવનને નિશાન બનાવ્યું છે. ત્રણેય ખંડને અંતે આવતા ઉપર્યુક્ત દસ પદોમાંનું પ્રથમ પદ ‘છતાં’ બે સ્થિતિને જોડનારું સંયોજક બની રહે છે. આ સંયોજક જ તેના પૂર્વાધો અને ઉત્તરાર્ધને જોડી કાવ્યનિર્માણ કરી શકે તેટલું સમર્થ બની શક્યું છે. સમગ્ર કાવ્યમાંથી એકમાત્ર ‘છતાં’ સંયોજકને દૂર કરી દેવામાં આવે તો સમગ્ર કાવ્ય કડડભૂસ કરતું શબ્દદોસ્ત બની જાય તેટલું મૂલ્ય આ સંયોજકનું છે.
મુક્ત પદ્યમાંનું એક ‘ધ માસ્ટર્સ ટચ’ એક શિક્ષકની આંખે સર્જકે જોયેલું સૃષ્ટિનું નવ્ય રૂપ છે. ‘પંખીઓનું પ્રાકથન’ કે ‘અધરોષ્ટનો દ્વિગુ સમાસ'ની સર્જકતા, ‘એકબીજાની અનુક્રમણિકા જેવાં બાળકો’ કે ‘ગ્રેસના ગુણાંક જેવાં બાળકો'ની ઉપમા અરૂઢ છે. તો માનવીય નામો દ્વારા અવકાશી પદાર્થોને તાદૃશ કરવાનું કવિકર્મ ધ્યાનાકર્ષક છે. બીજું, ‘સ્ફુલિંગની સાંકળ’ સર્જકતાના સ્ફુલ્લિંગોનો પ્રકાશ રેલાવે છે. ત્રણ દૃશ્યોમાં બારી ખુલ્યાનું (આત્મજાગૃતિનું) મૂલ્ય અદકેરું છે. ‘પૅક ડબ્બો’ બંધીયાર જીવન પ્રતિ અંગુલિનિર્દેશ કરે છે. ‘પૂગે-ઊગે’નો પ્રાસ સાહિત્યિક, તેટલો આધ્યાત્મિક પણ છે.
ઉદયન ઠક્કર ગઝલનો મિજાજ પારખી શક્યા છે તેની અનુભૂતિ સંગ્રહની ગઝલો વાંચતાં થાય છે. કુલ વીસ ગઝલોમાંથી પાંચ ગઝલોનું છંદબંધારણ ‘ગાલગાગા ગાલગાગા ગાલગાગા ગાલગા' છે. કેટલાંક મત્લાના શેઅરમાં સાહિજકતા આપોઆપ વણાઈને આવી છે. તો કાફિયા અને રદ્દીફની પસંદગી ગઝલને અનુરૂપ છે. ‘જાતને તે જ્યારે શણગારી હશે' જેવડા ટૂંકા લયથી માંડી ‘દૃશ્યથી ધીમા સ્વરોને લાંબું અંતર પાર કરતાં વાર તો લાગે જ ને!’ જેવડો લાંબો લય પણ અહીં છે. ગઝલમાં સામાન્ય રીતે પાંચ શેઅર અપેક્ષિત હોવા છતાં ચાર શેઅરથી આઠ શેઅર સુધીની ગઝલ અહીં મળે છે. હરીન્દ્ર દવે કે મકરન્દ દવેની માફક મક્તાનો એક પણ શેઅર અહીં નથી. એકાક્ષરી ‘છે' કે ‘દે' જેવી રદીફથી ‘વાર તો લાગે જ ને!’ જેવી લાંબી રદ્દીફ ગઝલકાર તરીકેના ઉદયન ઠક્કરનો વિકાસ આલેખે છે. ‘લતાકુંજમાં' અને ‘રાતદિવસ ગોખલે...’ જેવી ગઝલમાં હમરદીફ-હમકાફિયા છે.
પૃ. ૪૭ પરની ગઝલ માણવા લાયક છે. ગઝલનો મિજાજ અહીં અનુભવાય છે. લગભગ એક જ ભાવ/વિચારમાં આખી ગઝલ રજૂ થતી હોવા છતાં દરેક શેર સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવનારો બન્યો છે. તેનો એક શેઅર જોઈએ :
હું હજુયે એકડા પર એકડો ઘૂંટ્યા કરું.
આપને તેંત્રીસ કોટી કેવી રીતે આવડ્યા? (૪૭)
પૃ. ૪૮ પરની ગઝલ લાંબો લય અને લાંબી રદ્દીફ લઈને આવતી હોઈ, આંતરસૌંદર્યથી સમૃદ્ધ છે. ‘વાર તો લાગે જ ને!’ જેવા વ્યવહારુ બોલીના શબ્દને રદ્દીફરૂપે પ્રયોજી જુદું જ કાવ્યબળ પ્રગટાવે છે. રદ્દીફ અને કાફિયાની મેળવણી પણ સાહજિક છે.
‘વાર્તા-ગઝલ'માં ઉદયન ઠક્કરે ગઝલના છ શેઅરમાં ૭ પ્રસિદ્ધ બાળવાર્તાઓનો કલામાં અસરકારક વિનિયોગ કર્યો છે. પ્રખ્યાત સામગ્રીનું કળામાં થતું રૂપાંતરણ અને તેના થકી સધાતું ઉન્નયન ઉદયનની ગઝલનો વિશેષ બની રહે છે. પૃ. ૫૧ ઉપરની ગઝલના ચુસ્ત કાફિયા ગઝલનું જમાપાસું છે. એ ચુસ્ત છતાં ગતિશીલ છે. માણસને જ કેન્દ્રમાં રાખી રચેલો તેઓ એક શેઅર જુઓ :
ખોટો માણસ પણ, રૂપિયામાં એક-બે આની સાચો છે
સોળ આનીના રૂપિયાઓને ખોટા પડતા જોયા છે (૫૧)
પૃ. ૫૭ પરની ગઝલમાં ‘અમે પણ જોઈ લીધું છે’ રદ્દીફ મારફતે કવિ એક આખી યાદી રજૂ કરે છે. જે તેમની વ્યવહારું સમજ અને જગતની જાણકારી ચિત્રિત કરે છે. કાફિયાની મેળવણી સાહજિક છે. ગઝલનું અન્તસ્તત્ત્વ અહીં સુપેરે પ્રગટ્યું છે.
ગઝલમાં સિંહને અમર કરી દેનાર મનોજ ખંડેરિયાનું સ્મરણ જગાવતી, ઝૂલણામાં રચેલી ગઝલ પણ અહીં મળે છે, તો ‘સમય'નાં વિવિધ રૂપો રદ્દીફ અને કાફિયાની ઉચિત પસંદગી સાથે નવ્ય શેઅરના રૂપે આકારિત થયા છે. ગઝલ અને શેઅરને વિષય બનાવતા શેઅર પણ અહીં છે :
શેરને તું શ્લોક માફક બોલ મા!
રેડિયમ કંઈ સૂર્ય થોડું થાય છે?
રોકતાં રોકી તો લીધી આ ગઝલ,
ફેફસાંમાં વાવાઝોડું થાય છે (૬૪)
દ્વિપદી (દુહા), ત્રિપદી અને ચતુર્પદી (મુક્તક)માં પુનઃ સર્જકત્વના સ્ફુલ્લિંગોની અનુભૂતિ થાય છે. વિચારોની ઘનતા અને કાવ્યત્વનું ઊંડાણ અહીં પામી શકાય છે. નર્મ-મર્મ-કટાક્ષ અહીં તારસ્વરે પ્રગટ્યા છે. સ્વતંત્ર ટકી શકે તેવી ક્ષમતા આ લઘુરૂપોમાં છે. દુહામાં બે પંક્તિના દુહા, તો સળંગ એક કથાઘટકને લઈને ચાલતા ‘પાનેતરની શી છોકરી' નામક દુહા-સમુહ પણ છે. મધ્યપ્રાસી સોરઠાઓ પણ તેની અસર છોડી જાય છે. દુહાઓમાં વર્તમાન સાથે ઇતિહાસ, તો ક્યાંક પુરાણનો સંદર્ભ રચી આપતું સર્જન ધ્યાન ખેંચે છે; જુઓ :
રામમંદિરે પગરખાંની છે સખ્ત મનાઈ,
લઈ પાદુકા હાથમાં, બહાર ઊભો ભાઈ!
(યાદ આવ્યું? રામ-ભરત મિલન!) ત્રિપદીમાં એક તરફ પ્રકૃતિથી વિમુખ થતા જતા માણસની વેદના છે, બીજી તરફ પ્રકૃતિના સાન્નિધ્યનું સુખ છે તો ત્રીજી તરફ પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલા જીવોનો જાદુ (ખુલ જા સમ સમ) પણ છે. સાથેસાથે બાહ્યશુદ્ધિની વ્યસ્તતામાં આંતરશુદ્ધિને વિસરી જતો આજનો માણસ પણ છે. ‘થોર’ કોઈપણ પ્રકારના કલ્પન/પ્રતીક વિના શુદ્ધ કવિતા બની છે, તો ‘દીકરી’માં લાગણી, ભાવુકતાનું રૂપ બની સરવાણીરૂપે વહે છે.
આઠ મુક્તકોમાંનું ‘ચોથથી ચૌદસ સુધી'નું મુક્તક તેના આંતરપ્રાસને લીધે ઊર્ધ્વગતિ સાધે છે. મહારાષ્ટ્રના મુંબઈમાં વસતા કવિની ગણેશભક્તિ પણ અહીં જોઈ શકાય. ‘ટાંકણા' શબ્દનો દ્વિવિધ અર્થ; તો, ચંદ્ર થકી જીવન યૌવનનું રહસ્ય મુક્તકને ચમત્કૃતિ બક્ષે છે. અંતિમ મુક્તકમાં સૂર્ય માટે પ્રયોજેલું આખ્યાતિક ‘તડક્યો’ જેટલું સાહિત્યિક, તેટલું જ સ્વાભાવિક પણ છે. ‘તાડુકયો’ને બદલે ‘તડક્યો’ ‘ગાલગાગા’નું આવર્તન તો સાચવે જ છે, સૂર્યનો જાતિસ્વભાવ પણ સહજતાથી પ્રગટાવી આપે છે.
ત્રણ નઝમ ‘હું લાવવાની છું ફૂલો', ‘અનુસ્વાર' અને ‘રમકડું'માંની પ્રથમ અને તૃતીયમાં એક-એક ઘટના કાવ્યવિષય બને છે તો, બીજીમાં કવિને અનુસ્વારને વિવિધરૂપે જોયા / પ્રયોજ્યા છે. જોકે, ‘અનુસ્વાર'ના પ્રથમ ચતુષ્કમાં શંકરના મસ્તકે અનુસ્વારને ચાંદના ટપકારૂપે જોતા કવિ એ ભૂલી જાય છે કે શિવ-મસ્તકે પૂર્ણચંદ્ર નહીં, પણ ચંદ્રની બીજરેખા જ હોય છે!
‘હું લાવવાની છું ફૂલો'ની કાવ્યનાયિકા દ્વારા છેતરાતા કાવ્યનાયકના સ્વાનુભવની વાતમાં કવિતા અનુભવાય તેવી પંક્તિઓમાં ‘ઈસુના સાતમા સૈકાની ડાબી બાજુએ / નિરાંત નામનું વિસરાયેલું સરોવર છે' (૭૪) - ખાસ ધ્યાનાકર્ષક છે. તો ‘રમકડું’ એ દલપતરામની યાદ અપાવી જતા કાવ્યઢાળમાં રચાતી કવિતા છે, જે કવિના હળવા મિજાજની સાથે રજૂ થઈ છે. આ નજમ વર્તમાન સાહિત્યક્ષેત્રની તાસીર છે.
સંગ્રહમાંનાં ત્રણેય ગીતોની રચનારીતિ જુદીજુદી છે. ‘રખડુનું ગીત' પ્રથમ અને અંતે આવતા ધ્રુવપદ સાથે છ પંક્તિયુગ્મથી આકારિત છે. અહીં ધ્રુવપદ એક આખા ખંડરૂપ આવે છે. પ્રાસયુક્ત પંક્તિબંધો ગીતને ગતિ આપી શક્યા છે. પ્રવાહી શૈલીમાં રચાતું આ ગીત મોજીલા માનવીના મસ્તાની માનસને શબ્દસ્થ કરે છે. બીજા અંતરામાં ‘સોળ’, ‘ચાર’ કે ‘ચૌદ’ જેવા સંખ્યાવાચી વિશેષણોનો ઉપયોગ વ્યવહારું ભાષાના ઉચ્ચારગત કાકુઓનો થયેલો ઉચિત વિનિયોગ છે.
‘પણ' નામક રચના ચાર ચતુષ્કોમાં વણાયેલું, ઉશનસ્નાં સૉનેટોમાં જોવા મળતી પ્રથમ-ચતુર્થ અને દ્વિતીય-તૃતીય પંક્તિના પ્રાસબદ્ધ ચરણયુગ્મોની રીતિએ આગળ વધતું, પંક્તિરૂપે ધ્રુવપદને વણી લેતું અને ધ્રુવપદને અંતે નહીં, અંતરાને પ્રારંભે મૂકી આપતું ગીત નિસર્ગને ખોળે આળોટવાની ઝંખનાને મૂર્ત કરે છે. ‘અ' કારાન્ત પ્રાસપદો આપણે ત્યાં ખાસ જોવા મળતા નથી, પણ ઉદયન અહીં તેને કુશળતાપૂર્વક પ્રયોજી શક્યા છે.
‘હોળીગીત’ના અંતરાના બંધ સમ નહીં, વિ-સમ હોઈ, ગીતકાર વૈવિધ્યની ભાત ઉપસાવી શક્યા છે. ત્રીજા ખંડમાં વચ્ચેની પંક્તિ તોડી, પ્રાસ દ્વારા જુદી જ લય-છટા સર્જી છે. પ્રથમ અંતરાને અંતે આવતું ગદ્યાભાષી પ્રશ્નાર્થ વિશિષ્ટ લય સાથે ગીતને યોગ્ય આરોહ-અવરોહ પણ આપે છે. વર્ણાનુપ્રાસ ગીતને ગતિ આપે છે :
‘એક તો પતંગિયાઓ પાક્કાં પિયક્કડ, ને પાંદડીએ પાંદડીએ પીઠાં' (૮૦)
છંદોબદ્ધ કાવ્ય ‘ગરુડપુરાણ’ કચ્છના ધરતીકંપ પછીની ઘટનાને તાદૃશ કરે છે. નવ ખંડમાં વિસ્તરતી આ કથનાત્મક કાવ્યકૃતિ પાત્રોના સંવાદરૂપે ધરતીકંપની ઘટનાને પ્રત્યક્ષ કરાવે છે. અહીં એક તરફ ભટ્ટજી, બાબુલાલ અને શ્રોતાવર્ગ છે તો, બીજી તરફ ધરતીકંપના અસરગ્રસ્તો ઉપરાંત ગરુડજી અને શ્રી વિષ્ણુ પણ છે. પ્રથમ વર્ગના સંવાદો અછાંદસ, તો બીજા વર્ગના સંવાદોને છાંદસમાં મૂકી કવિતાના કથનાત્મક વળાંકો સર્જી શકાયા છે. સ્વર્ગ અને નરકના પુરાકલ્પનોને કવિ અહીં સફળતાપૂર્વક પ્રયોજી શક્યા છે. કૃતિના પ્રથમ સાત ખંડ (અહીં અધ્યાય કહીશું?) વાંચ્યા પછી થાય કે ‘ગરુડપુરાણ' એ માણસમાંના ‘માણસ'ના મોત પછી કરેલું શ્રાદ્ધકર્મ છે. પણ આઠમો ખંડ વાંચ્યા પછી એટલું આશ્વાસન લઈ શકાય કે આ ‘માણસ'નું બ્રહ્મરન્ધ્ર હજુ ગરમ છે; કદાચ ઊગરી જાય! ભટ્ટજીનું પાત્ર પ્રવર્તમાન સમાજના સ્વાર્થી, તકવાદી માનસને જાહેર કરે છે તો, શ્રોતાવર્ગ અનુસરણ અને અનુકરણમાં ચાલ્યે રાખતા ગાડરિયા પ્રવાહની છાપ ઉપસાવી આપે છે.
કરુણઘેરી આ કાવ્યકૃતિ સર્જકીય-સ્પર્શનો અનુભવ કરાવે છે. કવિની સૂક્ષ્મ સર્જકીય દૃષ્ટિ એક પછી એક કરુણગર્ભ દૃશ્યોને પ્રત્યક્ષ કરાવતી આગળ વધે છે. એ કરુણ જેટલો સૂચક છે, જેટલો અર્થગર્ભ છે તેટલો ધ્વનિપૂર્ણ છે. કવિના સર્જન-કૅમેરાએ અસરગ્રસ્તોની અસરકારક તસ્વીરો ઉપસાવી છે તો, બીજી તરફ સમાજની Negativeને, તેની કાળી બાજુને પણ પ્રત્યક્ષ કરાવી છે. આ દૃશ્યોમાં કાગડા-કૂતરાં સમા રાજ્યના કર્મચારીઓ, કૅમેરા ઝુલાવતા તંત્ર, ઉપતંત્રી, સહતંત્રીઓ અને ‘નવા નાકને પહેરી’ મોડેથી પધારતા મંત્રીઓની નગ્નતા ખુલ્લી કરાઈ છે. આ પાત્રો સામ્પ્રત યુગની નકટાઈને નિર્દેશે છે. અહીં હેતને સ્થાને (સ્વ) હીત, સાથને સ્થાને સ્વાર્થ અને પ્રિતને સ્થાને પોત પ્રકાશતું જોઈ શકાય છે. કાવ્યની ગમી જતી પંક્તિઓમાંની એક પંક્તિ જોઈએ :
કોઈ કહેતાં નથી કોઈ ઊગર્યું પરિવારમાં
તોય તે ડોશીમા રાજી રાજી કેવી નવાઈ છે!
બોલ્યાં બોખું હસીને કે આજના અખબારમાં
જોઈ લ્યો છવિઓ મારી, પાને-પાને છપાઈ છે! (૯૨)
અહીં કોઈને પ્રિયને ગુમાવીનેય લોકપ્રિય થવાનું લોકમાનસ દેખાય, કોઈને સર્વસ્વના ભોગેય સસ્તી પ્રસિદ્ધિ માટે વલખા મારતી જનતાનું જનમાનસ દેખાય કે કોઈને વૃદ્ધત્વને આરે પહોંચેલાનેય વળગેલું પ્રસિદ્ધિનું પાગલપણું દેખાય તો દેખાવા દઈએ. પણ અહીંયા એવાં કોઈ વળગણ વળગાડ્યા વિના કહેવું હોય તો કહી શકાય કે અહીં નિખાલસ નિર્દોષતામાં ઊંડાઈ અને ઊંચાઈથી અભિભૂત કવિતા-કલાનાં જ પ્રત્યક્ષ દર્શન થાય છે.
સંગ્રહની અન્ય વિશેષતાઓમાં કહેવતો અને રૂઢિપ્રયોગો ધ્યાન ખેંચે છે, જે વિષયને નાવિન્ય તો બક્ષે જ છે, સહજ પણ બનાવે છે. આક્રોશને વ્યક્ત કરવા કવિએ તળપ્રદેશની સહજ લોકબોલીને પણ પ્રયોજી છે. સાલ્લા, કુલ્લા ઉછાળ ચીસ, બ્લડી મૅરી, રાંડ, ડીંટડી, કોન્ડોમ, એની માને… જેવા શબ્દપ્રયોગો રજૂઆતની તીવ્રતા સાથે સ્વાભાવિકતાને વણી લે છે. ‘હાઉક! મને ગોતતા હતા!’ (૧૨) કે ‘ફોટો કાને મૂકવાનું મન થાય, હો!’ (૧૩) જેવી લોકબોલીના લહેકાની ભાષા પણ આકર્ષક છે. ઝભ્ભો-ધબ્બો, વ્હેલ-તેલ, પૂગે—ઊગે, ગજમુખ- લપ મૂક, કોરું-મોરું, અંતરડું-જંતરડું જેવા પ્રાસ અને દ્વિરુક્ત રવાનુકારી શબ્દપ્રયોગો દૃષ્ટિને જ નહીં, શ્રુતિનેય સંતર્પે છે. ક્રિયાપદો કાવ્યને ગતિ આપી શક્યા છે. એકાધિક સ્થળે પ્રયોજેલી જાનપદી સૂરાવલિ શ્રુતિગમ્ય બની છે. આધુનિક કવિતામાં જોવા મળતી સંકુલતા, કલ્પનો-પ્રતીકોની ભરમાર કે તોડફોડ કરી ગોપિતને પ્રકાશિત કરવું પડે તેવી આત્મલક્ષિતા અહીં ખાસ નથી. કાવ્યમાં કેટલાંક સ્થળે એક જ વિષયને, ભાવને કે અનુભૂતિને અન્યત્ર આગળ-ઉપર પ્રયોજતાં તે પંક્તિ તાજગી કે નવીનતા ગુમાવી બેસે છે. જેમકે,
(૧) જીવાદોરી હવે તો રાખવી છે સાવ સીધીસટ્ટ
કે વળ પર વળ ચડાવીને અમે પણ જોઈ લીધું છે. (૫૭)
***
હતી જીવાદોરી સરળ - ફેરવે છે? (૬૦)
(૨) બાવડું ચલાવે હથેળી? કે હથેળી બાવડું?
કેટલા સ્હેલા સવાલો! જોશીને ના આડ્યા.. (47)
***
જોશી, હાથ ન વાંચ, વાંચ અમારુ બાવડું (૮૪)
(૩) ……કચ્છને શું આપ્યું?
પાણીનો વિવેક પણ ચૂકી ગયા? (૨૫)
***
…પાણીનો વિવેક પણ ચૂકી ગઈ? (૭૦)
જોકે, જે જગ્યાએ શબ્દો એક જ રહેવા છતાં સંદર્ભો બદલાયા છે અથવા તો ભાવ / વિષય / અનુભૂતિ એક હોવા છતાં શબ્દો દ્વારા ચમત્કૃતિ સાધી છે ત્યાં તાજગી વર્તાય છે. જેમકે
જાતને તેં જ્યારે શણગારી હશે
ઈશ્વરે પણ આંખ મિચકારી હશે (૫૯)
***
‘ઓહો! દર્શન થઈ ગયાં!’ બોલે જાદવરાય (૮૧)
સમગ્રતયા ‘સેલ્લારા'ની રચનારીતિ, વિષયની તાજગી, અનુભૂતિની અભિવ્યક્તિ અને કાવ્ય પ્રયુક્તિઓનો યથોચિત વિનિયોગ તેના સર્જકને ‘કવિ’ની ઓળખ કમાવી આપનારા નીવડ્યા છે. ટૂંકમાં, ‘સેલ્લારા' ઉદયનનું કાવ્યજગતમાં ઉડ્ડયન બની રહે છે. તેમનું સર્જન આગળ જતાં ઉન્નયન બની રહો તેવી શુભેચ્છા.
❖
(‘અધીત : સત્તાવીસ’)