સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી - ભોળાભાઈ પટેલ/મેઘાણીના અનુવાદો (અનુવાદનું રસાયણ): Difference between revisions

‘અભિસાર’ કવિતાની આખરની પંક્તિઓમાં રવીન્દ્રનાથે ભાષા અને છંદોલયથી જે વાતાવરણ સિદ્ધ કર્યું છે તે કેવું મોહક છે ! સંન્યાસી ઉપગુપ્ત પરિત્યક્ત રુગ્ણ વાસવદત્તાની પરિચર્યા કરી રહ્યા છે ત્યારે :

{{Poem2Close}}

{{gap|3em}}યામિની જોછના મત્તા

શુધાઈલ નારી, સંન્યાસી કય—

"આજિ રજનીતે હયે છે સમય,—

{{Poem2Open}}

‘મેઘાણીની લાક્ષણિક શૈલી ‘રવીન્દ્રવીણા’માં ઢાકાની મલમલને સોરઠી લોબડીના નવા આકર્ષક સ્વરૂપે રજૂ કરે છે’—ઉમાશંકર જોશીનું આ વિધાન માર્મિક છે. એમાં ‘આકર્ષક’ વિશેષણ જાણે આ પ્રવૃત્તિને પુરસ્કૃત કરે છે પણ આ અનુવાદો ઉમાશંકર જેને આદર્શ અનુવાદ તરીકે સ્વીકારે છે તે મૂળનું સાદૃથ્ય અને સામીપ્ય ગુમાવે છે તેનું શું ? એની આકર્ષકતા શેમાં ? એક અન્ય ઉદાહરણ : ‘નવવર્ષા’ કવિતામાં :

{{Poem2Close}}

{{gap|3em}}ઊંચી મેઘમહોલ અટારી પરે !

અને ચાકમચૂર બે ઉર પરે

{{gap|6em}}કબરી ઍલાયે

ઓગો નવઘનનીલવાસખાનિ

{{Poem2Open}}

આ કવિતામાં મેઘાણીએ પસંદ કરેલા ઢાળે મૂળ કવિની ગતિ અને આવેગને જાળવી રાખ્યાં છે પણ "મોકળિયું" શબ્દ કે ‘ચાકમચૂર બે ઉર પરે’ જે મૂળમાં નથી – એવો અનુવાદ હાનિ પહોંચાડે છે. વળી આ કવિતામાં છેલ્લે જતાં એક આખી કડી અનુવાદકે છોડી દીધી છે.

પૂ. ૧૬

{{Poem2Close}}

{{gap|3em}}પેટાયો દીવો;’

‘દેતી જાને દિવેટ તારી

{{Poem2Open}}

‘ચિરાયમાના’ કાવ્ય ‘આવ ચાલી’ એ શીર્ષકથી ઉતારે છે. આરંભ છે :

{{Poem2Close}}

અનુ : તું જેમ છો તેમ જ આવ ચાલી

{{gap|3em}}શોભા ઠઠારા અબ છોડ ખાલી–

—અસો હેસે સહજ બેસે આર કોરો ના સાજ

અનુ : આંજ્યા વિના ફક્કડ આંખડી છે

{{Poem2Open}}

અનુવાદમાં યોજાયેલી પદાવલિ અને તેમાંથી ઊઠતો ભાવ રવીન્દ્રવિશ્વને કદાચ અપરિચિત છે.

અનુવાદ પોતાની ભાષાની પ્રકૃતિને સમજીને જ પરભાષા માંથી અનુવાદ કરતો હોય છે. પણ તે મૂળભાષાનો ટોન પણ એણે સમજવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. મૂળની ભાષા પ્રચલિત, અલંકૃત કે બોલાચાલની હોય તો અનુવાદની ભાષા પણ તેની પ્રકૃતિ મુજબ પ્રચલિત, અલંકૃત કે બોલવાની આવે તે આદર્શ ગણાય. મૂળ લેખક જો અનુવાદની ભાષામાં લખવાનો હોય તો કેવી ભાષા પસંદ કરત તે વિચારવું મહત્ત્વનું બને છે. દાંતેનો અનુવાદ કરતી વેળાએ મૂળના રૂપને સાચવવા ચિઆર્ડી દાંતેની ઈટાલિયન જે રીતની છે – મુહાવરેદાર, તે રીતની અંગ્રેજી ભાષા અનુવાદ માટે યોજે છે. એ ‘ઈન્ફર્નો’ના એના અનુવાદની ભૂમિકામાં લખે છે :

આ અનુવાદો – રૂપાંતરોમાં મેઘાણીના કસબે એમને અજબની યારી આપી છે. બેલાડ કે લોકગીત તો મેઘાણીની નસમાં ધબકે છે, અને તેથી આ બેલાડ કે લોકગીતોને ગુજરાતીમાં ઉતારતાં એ મૂળનું ગેસ્ટાલ્ટ–રૂપ અદ્‌ભુત રીતે સિદ્ધ કરે છે. આખું વાતાવરણ ઊભું કરે છે. અહીં મેઘાણીમાં રહેલી ઉત્તમ સૂઝ—શક્તિનાં દર્શન થાય છે. ‘ફાઈન ફ્‌લાવર્સ ઇન ધ વેલી’—‘રાતાં ફૂલડાં’માં કૌમાર્યમાં પ્રાપ્ત થતા બાળકની મા દ્વારા થતી હત્યાનો પ્રસંગ કોઈ લોકકવિએ ગાયો છે. મેઘાણી અહીં સમાંતર અર્થ કંઈક અંશે આપવા છતાં અત્યંત સ્વતંત્રપણે ચાલે છે. મૂળ કાવ્યનો ઉપાડ છે :

{{Poem2Close}}

{{gap|3em}}Fine flowers in the valley;

And there she has her sweet babe born,

{{Poem2Open}}

મેઘાણીમાં જુઓ :

{{Poem2Close}}

હાંરે બાઈએ પધરાવ્યાં પેટનાં બાળ—

{{Poem2Open}}

મેઘાણી પંક્તિની વ્યવસ્થા બદલે છે, વાતાવરણ પણ બદલે છે. મૂળમાં છૂરી વડે બાળહત્યા કરવાની વાત છે, જ્યારે મેઘાણી ડોક દબાવીને હત્યા કરવાની વાત મૂકે છે. મૂળમાં છે :

Carve on the wooden slate at his head --

{{gap|3em}}"Somebody’s Darling slumbers here."</poem>'''}}

એકલડો ને અણબૂઝેલો અગન–પિછોડી ઓઢે :

{{gap}}કોઈના લાડકવાયાને

{{gap}}લખજો : ખાક પડી આંહી.

{{gap}}કોઈના લાડકવાયાની.’

{{center|'''૫'''}}

મેઘાણીએ નવલકથાના અનુવાદો કર્યા છે, એમ કહેવા કરતાં લગભગ સ્વતંત્ર સ્વૈર અનુકૃતિઓ રચી છે, એમ કહેવું વધારે ઉચિત થશે. એમની ‘સત્યની શોધમાં’ (૧૯૩૨)અપ્ટન સિંકલેરની ‘સેમ્યુઅલ–ધ સીકર’ પરથી ઉતારવામાં આવી છે. મૂળ લેખકની વસ્તુસંકલના અને વિચારણા રાખીને લેખકે અહીંના સંસારને બંધરી છે. ‘અપરાધી’ (૧૯૩૮) નવલકથા હોલ કેઈનની ‘માસ્ટર ઑફ મેન’ પરથી લખાયેલી છે. મૂળ કૃતિમાં ‘આઈલ ઑફ મેન’ એ નવલકથાના પ્રસંગોની લીલાભૂમિ છે. મેઘાણીએ તેમાંથી ‘કાઠિયાવાડી જીવનસ્થિતિને બંધ બેસે’ તે રીતે ફેરફારો કર્યા છે. ભૂમિકામાં મેઘાણી લખે છે :

{{Poem2Close}}

વાર્તા લેખે વર્ષ–સવા વર્ષ સુધી પ્રગટ થઈ હતી.

શરૂઆતના છ મહિના સુધી તો મારી પાસે અસલ

પુસ્તક નહોતું. ને મેં અગાઉ વાંચેલ તે પરથી જ

{{Poem2Open}}

આ નિવેદન મેઘાણીની અનુવાદ – અનુકૃતિની પ્રવૃત્તિને સમજવામાં ઉપકારક થઈ પડે છે. વાસ્તવમાં તો મેઘાણીની સર્જનશક્તિને આવા કોઈ અવલંબનની આવશ્યકતા રહી છે. અહીં પણ મેઘાણી કહે છે : ‘અન્ય લેખકની અનુકૃતિ ઉતારવામાં સફળતા મેળવવી એ મૌલિક સર્જન કરવા કરતાં જરાકે ઊતરતી સાધના મારા મનથી નથી.’