‘વત્સલનાં નયનો’ અને બીજા વિવેચનલેખો/વ્હાલેશરી, કવિ હરીશ મીનાશ્રુ: Difference between revisions

પહેલા જ પદની પહેલી જ પંક્તિ જુઓ :

{{Poem2Close}}  

{{Poem2Open}}

આ પંક્તિ નરસિંહની જ શબ્દશઃ છે એ કોઈને કહેવાની જરૂર ખરી? ત્યાર પછીની નરસિંહની પંક્તિ છે : ‘મારો વ્હાલોજી આવ્યાની વધામણી હો જી રે.’

હરીશ મીનાશ્રુની કડી જુઓ :

{{Poem2Close}}  

માઘ મહીં માગી વ્હાલશેરીએ પડવાથી  

પૂનમ લગીની પહેરામણી હો જી. (પૃ.૨૨)</poem>'''}}

બીજું એક નરસિંહનું અનુપમ પદ અને એની કર્ણમધુર પંક્તિઓ જુઓ :  

{{Poem2Close}}  

.....

પામી પામી પામી હું તો પૂરણ વરને પામી રે.

વળી એક દૃષ્ટાન્ત જુઓ. નરસિંહની ઉત્કટ શૃંગારની ઉત્કૃષ્ટ પંક્તિઓ :

{{Poem2Close}}  

આજ તો લાજની દુહાઈ છૂટી.</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

‘ચુંબીએ, વળગીએ, ઝુંબીએ’નો આંતરપ્રાસ અનુપમ, સુંદર છે; એક પછી એક આવતાં ત્રણ ક્રિયાપદો ગોપીઓની શૃંગારલીલાને ઉત્કટતાથી મૂર્ત કરે છે. હરીશ મીનાશ્રુ roll reversal કરે છે; ગોપીઓની નહિ, કૃષ્ણની શૃંગારલીલા વર્ણવે છે, નરસિંહ જેટલા જ સામર્થ્યથી, બીતાં બીતાં કહું કે, આ પંક્તિઓમાં તો નરસિંહ કરતાં પણ વધારે વાણીવિલાસથી :

{{Poem2Close}}  

ડોલે હિંડોલે વળી ચુંબે વ્હાલેશરી હાં (પૃ.૨૬)</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

નરસિંહની જેમ હરીશ મીનાશ્રુની ગોપીઓ કૃષ્ણનાં અછોવાનાં કરે છે, આસનાવાસના કરે છે, કૃષ્ણને પીરસે છે, જમાડે છે. નરસિંહ ‘કરમલડો’ (સાથવો, કુલેર) જમાડે છે તો હરીશ મીનાશ્રુ ‘કલવો’ (દહીં ભાતની વાનગી) પીરસે છે.

{{Poem2Close}}  

મારા વ્હાલાજી આરોગે, પીરસે ભમરભોળી

હરીશ : હરિનાં પ્રાશન કાજે રમણી કામદૂધાને દોહે રે  

બીજા પદમાં ચુંબનઆલિંગનની રમણા છે :

{{Poem2Close}}  

ચુંબન ને આલિંગનસોતાં પિયુ માગ્યા પાતળિયા રે. (પૃ.૩૧)</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

અન્યત્ર

{{Poem2Close}}  

એ મિષ હરિને ચૂંટ્યા સૂંઘ્યા ગૂંફ્યા સ્તનમોઝાર. (પૃ.૨૩)</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

માત્ર નરસિંહ જ નહીં, સમગ્ર મધ્યકાલીન પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનો વારસો ‘વ્હાલેશરીનાં પદો’માં કવિના અતિપ્રિય શબ્દોમાં કહું તો ‘મહમહે’ (મઘમઘે) છે.

{{Poem2Close}}  

સપનામાં સંચરીએ હાં રે

વ્હાલેશરીએ કીધું કાનમાં

દયારામમાં લોચન-મનનો ઝઘડો છે તે હરીશ મીનાશ્રુમાં આંસુ અને આંખની વઢવાડ છે:  

{{Poem2Close}}  

કરતાં વઢવાડ માંહોમાંહે  

વ્હાલેશરી ક્યારનો પડ્યો છે મારી વાંહે. (પૃ.૨૪)</poem>'''}}

દયારામની સુપ્રસિદ્ધ પંક્તિઓ

{{Poem2Close}}  

ત્યાં મુજ નંદકુંવર ક્યાંથી લાવું.</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

ગોપીને મુક્તિ નથી ખપતી, એને તો જનમોજનમ અવતાર લઈને કૃષ્ણ સાથે નિત્ય લીલા, નિત્ય ઓચ્છવ જોઈએ છે. હરીશ મીનાશ્રુ ગોપીના આ સૌભાગ્યથી વ્રજ અને વૈકુંઠ બન્નેમાં આશ્ચર્ય અને અસૂયા જન્માવે છે :

{{Poem2Close}}  

આભાં બનીને જુએ વ્રજ ને વૈકુંઠ. (પૃ.૨૭)</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

તળપદા શબ્દોની સરળતા ને સહજતા, મધ્યકાલીન ગુજરાતી ભાષાની સૌરભ ‘વ્હાલેશરીનાં પદો’માં વ્હાલભર્યું આત્મીય વાતાવરણ રચે છે. શબ્દો તળપદા છે, બોલચાલના છે, ગ્રામજીવનના છે, નાગરી લોકો માટે તો કદાચ એનો અનુવાદ આપવો પડે, પણ આ શબ્દોની સર્જકતા સંતર્પક છે. ત્રણ કડીના આ પદની દરેક કડીની અંતિમ પંક્તિના કવિએ યોજેલા અન્ત્યાનુપ્રાસો કેવા સાહજિક અને આહ્લાદક છે એ પૂરેપૂરું તો આંખું પદ ઉતારીએ તો જ સ્પષ્ટ થાય છતાં તળપદા શબ્દોની આ મીઠાશ તો જુઓ :

{{Poem2Close}}  

......

મારા વ્હાલેશરી હો! ટેંહૂકા કરે તો ચડે ટૈડકું રે લોલ.

ઓહો વાલેશરી

{{Poem2Close}}  

હોઠ બીડું તો લાગે બાગેશરી.</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

ઉત્તમ કવિની કવિતાની એક લાક્ષણિકતા એ પણ છે કે એનાં કાવ્યોમાં સંક્ષિપ્ત સરળ સઘન મનોહર અવતરણક્ષમ પંક્તિઓ કેટલી મળી રહે છે. વાંચતાંવેંત મનમાં વસી જાય, સાંભળતાંવેંત સ્મૃતિમાં જડાઈ જાય, જીભને ટેરવે રમી રહે, હીરાકણીની જેમ સ્વતંત્રપણે ચમકી રહે તેવી કેટલી પંક્તિઓ એનાં કાવ્યોમાં મળે છે. આ કસોટીએ પણ ‘વ્હાલેશરીનાં પદો’ રળિયાત છે :

{{Poem2Close}}  

હું તો માંહ્યરામાં માઉં નહીં એવડી. (પૃ.૨૬)

દળદરીને કીધાં લખેશરી. (પૃ.૨૮)</poem>'''}}

નરસિંહના મધુર નામસ્મરણથી આપણે ‘વ્હાલેશરીનાં પદો’ અવલોકવાનું શરૂ કરેલું. નરસિંહના જ ધન્ય સ્મરણથી એનો અંત આણવામાં પૂરું ઔચિત્ય છે. ગોપીને કૃષ્ણ એક જ છે પણ કૃષ્ણને અનેક ગોપીઓ છે. નરસિંહની ગોપી આ લાચારી, આ દુ:ખ, આ વ્યથા કોઈ પણ ઢાંકપિછોડા વિના વ્યક્ત કરે છે :

{{Poem2Close}}  

પિયુડો તે પોઢ્યો પડોશણ પાસ;  

એકને અનેક વ્હાલો મારો ભોગવે રે,  

હરીશ મીનાશ્રુની ગોપી લાચારી વ્યક્તિ નથી કરતી પણ ઉદ્દંડતાથી આક્રોશ વ્યક્ત કરે છે. શું એનો બળવાન કટાક્ષ છે! :

{{Poem2Close}}  

એકાદી નાર ખમી લઈએ, વનરાવનમાં  

સોળ રે સહસ્ર મારી શોક્ય રે. (પૃ.૩૦)</poem>'''}}

‘પર્જન્યસૂક્ત’ કાવ્યસંગ્રહનું શીર્ષક સૂચવે છે તેમ મુખ્યત્વે વર્ષાનાં કાવ્યોનો સંગ્રહ છે; તદુપરાંત ‘પ્રેમસૂક્ત’ના વિભાગમાં પ્રણયકાવ્યો છે. પદોમાં નરસિંહને અને ગઝલોમાં કબીરને સતત સ્મરતા કવિએ વર્ષાના આલેખનમાં કાલિદાસ અને ‘મેઘદૂત’ને યાદ નથી કર્યા તેનું આશ્ચર્ય થયા વિના રહેતું નથી. કાલિદાસ કહે છે કે મેઘાલોકે ભવતિ સુખિનોડપ્યન્યથાવૃત્તિ ચેત: - વર્ષાઋતુમાં વિરહીજનો તો વ્યથિત થાય પણ મિલનસુખિયાં પણ વ્યગ્રતા અનુભવે. તેમજ વર્ષાઋતુમાં અકવિ પણ કવિતા કરવા પ્રેરાય તો હરીશ મીનાશ્રુ જેવા સમર્થ કવિને તો આષાઢસ્ય પ્રથમ દિવસે કવિતા બાથમાં જકડી લે તેમાં શું નવાઈ? આ ટૂંકી અને અન્ત્યાનુપ્રાસોથી ગુંફિત રચના અનવદ્ય છે :

{{Poem2Close}}  

ઓગળતો મનહર માઢ  

રસિક મેડીએ  

આ અષાઢી બીજની બંકિમા જુઓ :

{{Poem2Close}}  

અતિશય વાંકી  

ખીલી અષાઢી બીજ  

કવિના હૈયામાં વસેલું સ્વાતિ નક્ષત્રનું સત્ય મેઘના મંત્રથી કાવ્યરૂપ પામે છે. કૃતજ્ઞતાથી કવિ કહે છે :

{{Poem2Close}}  

ઋણી છું આ ઋતુનો! (પૃ.૧૬)</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

‘સૂનો ભાઈ સાધો’માં મુખ્યત્વે ગઝલો છે. જોકે શરૂઆતમાં સુંદર પદો પણ છે. પહેલી જ રચનામાં કવિ સમર્થ રીતે ઝૂલણાને ઝુલાવે છે. નરસિંહ મહેતાના પ્રેમી કવિ ઝૂલણાને લયાન્વિત કરે તેમાં શું આશ્ચર્ય? સ્થિતિગતિને નિરૂપતી આ પંક્તિ કેવી મનોરમ છે : ‘ગંધના પંથ ને ફૂલના ચોતરા.’ સમગ્ર કૃતિ ઉત્તમ નીવડી આવી છે પણ એનો અંત તો હરીશની કવિપ્રતિભાથી અંકિત છે. ભગવાન જ જો તમારું મિલન ઝંખે તો ભક્તને બીજી આળપંપાળની શી જરૂર?

{{Poem2Close}}  

ઓઘરાળા થકી મુખ સોહ્યા કરે  

નામ પૂછી, પૂછી ગામ ને ગોંદરા  

આવી જ ઉત્કૃષ્ટ રચના પૃ.૯ ઉપરનું પદ છે. એના વર્ણાનુપ્રાસો આહ્લાદક છે:

{{Poem2Close}}  

એવાં રે સાવ અમે એવાં રે તો ય  

કેવાં હળવાં હરિનાં હજુરિયાં હો.</poem>'''}}

‘સૂનો ભાઈ સાધો’માં કુલ ૭૭ ગઝલો છે. સામાન્યતઃ ગઝલ વસ્તુની દૃષ્ટિએ એકબીજાથી સ્વતંત્ર અને માત્ર છંદ અને કાફિયારદીફથી સંકલિત શેરોની રચના છે. હરીશ મીનાશ્રુની લગભગ બધી જ ગઝલો અન્ય કાવ્યસ્વરૂપોની જેમ એક જ વિષયની સળંગ રચનાઓ છે. ગઝલની પરિભાષામાં કહીએ તો નઝમનુમા કે મુસલસલ રચનાઓ છે. થોડીક સારી સળંગ ગઝલો જરૂર મળે છે. ઉત્કૃષ્ટ શેરો તો અનેક છે. પૃ.૫૨ (બાવન) ઉપરની ગઝલ એક લાક્ષણિક પ્રતિનિધિ કૃતિ છે. એનો મત્લા ને એનો મક્તા કબીરસાહેબની સુપ્રસિદ્ધ રચનાઓના સાહચર્યથી ઓર દીપી ઊઠે છે :

{{Poem2Close}}  

તેં બાંગ પોકારી પણ મસ્જિદ રણઝણી કે

......

પૃ.૬૦ ઉપરની આખી ગઝલ સુંદર છે અને એમાંના કેટલાક શેર તો લાજવાબ છે. મત્લા ને મક્તાના આ બે શેર જુઓ :

{{Poem2Close}}  

મારી નમાઝ નભથી આગળ ધપી જવાની.</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

ક્રિયાકાંડની અપેક્ષાએ કવિની શ્રદ્ધા કેટલી વધારે બળવાન છે એ બંને પાસાંને કેવી સુરેખ અભિવ્યક્તિ મળી છે!

{{Poem2Close}}  

આ તો ગઝલ છે : એને ક્યાં ટેવ ગાજવાની?</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

આવી જ આધ્યાત્મિકતા, વિધિવિધાનને પડછે, કેવી સહજપણે આ શેરમાં વ્યક્ત થઈ છે:

{{Poem2Close}}  

હું સહજની સફરમાં છું, રહો ફુરસદ ક્યાં છે. (પૃ.૨૧)</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

‘હજ-સહજ’ની સહોપસ્થિતિ અને એનો આંતરવિરોધ, આવી શબ્દ-પસંદગી કોઈ સમર્થ કવિને જ સૂઝે. ક્યાં વૈષ્ણવી પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ ને ક્યાં મદરેસા જ્યાં કેવળ કુરાનેશરીફની પઢાઈ થતી હોય. એ બન્નેને જોડાજોડ મૂકીને કવિ આબાદ ચોટ સાધે છે :

{{Poem2Close}}  

અઢી અક્ષરની મદરિસા બાંધી. (પૃ.૫૧)</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

દામ્પત્ય, પ્રેમ, સંભોગ વિષેના બધા જ રોમેન્ટિક ખ્યાલોને કવિ જે સહેલાઈથી તિલાંજલિ આપે છે તેનો આસ્વાદ લેવા માટે વાચકે નિર્મમ થવું પડશે. કવિતાની કવેતાઈ એક વસ્તુ છે, વ્યવહારની વાસ્તવિકતા અલગ છે. આ બંને વિશ્વોને બે જ પંક્તિમાં, એક કવિતાની અને બીજી સ્થૂલ વ્યવહારની અનુરૂપ વાણીમાં મૂર્ત કરવાની કવિની શક્તિ અદ્ભુત છે :

{{Poem2Close}}  

તે અન્યથા વ્યવહારમાં

કેવળ, ઘાઘરાનું ગાંઠેલું નાડું. (પૃ.૪૮)</poem>'''}}

હરીશની કેટલીક અછાંદસ રચનાઓ રાવજીની યાદ અપાવે છે :

{{Poem2Close}}  

અર્થ જેટલો અમથો

તર્ક જેટલો તમથો

સરખાવો રાવજી :

{{Poem2Close}}  

મારી પાસે કવિતાનો નથી કશો નર્થ. (અંગત, પૃ.૬૧)</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

આ અછાંદસ રચનાઓમાં શૃંગારની વિડંબના છે તે ખરું, પણ વિડંબના કરવા માટે પણ કરેલું શૃંગારનું નિરૂપણ આહ્લાદક છે. Moving on my own melting કાવ્યમાં

{{Poem2Close}}  

ક્યાં પામી શકાય છે?</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

એવું કહીને પણ ‘રૂપમધુર નારીનાં પુષ્ટ સ્તનો’નું તથ્ય પામવાના પ્રયત્નમાં શૃંગારનું નિરૂપણ કોઈ શૃંગારકવિતામાં શોભે તેવું આકર્ષક છે :

{{Poem2Close}}  

રસસિક્ત આલિંગનોથી

પૃથુલ ગૌરવૃત્તો પર

આધુનિક કવિતાનું એક લક્ષણ છે પૌરાણિક પાત્રોનું નવું અર્થદર્શન. સિતાંશુનાં ‘હનુમાનની એકોક્તિ’, ‘જટાયુ’, વિનોદ જોષીનું ‘શિખંડી’ આનાં જાણીતાં દૃષ્ટાંતો છે. આનું પગેરું ઠેઠ ઉમાશંકરનાં ‘પ્રાચીના’નાં પદ્યરૂપકોમાં જોઈ શકાય. આ સંદર્ભમાં હરીશનું ‘પ્રેયસી’ જોવા જેવું છે. આ કાવ્યની સમૃદ્ધિ એની વ્યંજના છે. ‘પ્રેયસી’ કાવ્યના શીર્ષક પછી કવિ કૌંસમાં ઉમેરે છે : (જેણે હાથથી, પગથી, હોઠથી ને જીભથી પ્રેમ સહ્યો તે સૌ હવે એકાકાર). કાવ્યવાચનને અંતે સમજાય છે કે આ સૌ રામનાં પ્રિય પાત્રો છે, અનુક્રમે ખિસકોલી, અહલ્યા, સીતા અને શબરી. ક્યાંય કાવ્યમાં આ પાત્રોનો નામોલ્લેખ નથી; અરે ખુદ રામનો જ નામનિર્દેશ નથી. કવિ આ રહસ્ય થોડુંક પ્રકટ કરે છે શબરીના પાત્રચિત્રણમાં :

{{Poem2Close}}  

જેના મનમાં એક મિરાત  

-જેનું બીજું નામ સબૂરી.</poem>'''}}

હરીશ મીનાશ્રુ સર્જકતાથી ભર્યા ભર્યા કવિ છે. એકબે વર્ષમાં એકીસાથે ચાર કાવ્યસંગ્રહોનું પ્રકાશન તેમના વિપુલ સર્જનની સાક્ષી પૂરે છે. આ જેટલું આવકારદાયક છે એટલું જ ચિંતાજનક પણ છે. જેવી અને જેટલી સંતર્પક કૃતિઓ ‘વ્હાલેશરીનાં પદો’માં મળે છે તેવી અને તેટલી સાદ્યંત સુંદર રચનાઓ અન્ય સંગ્રહોમાં નથી મળતી. વારંવાર આવતી પુનરુક્તિઓ અકળાવ્યા વિના રહેતી નથી. કબીરસાહેબની આ સુપ્રસિદ્ધ પંક્તિઓ અદ્ભુત છે તે કબૂલ :

{{Poem2Close}}  

ચિંઉટી કે પગ નેવર બાજૈ સો ભી સાહિબ સુનતા હૈ.</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

‘સૂનો ભાઈ સાધો’માં પૃ.૭૫ પર એક શેર છે :  

{{Poem2Close}}  

{{Poem2Open}}

એના એ જ શબ્દો પૃ.૭૯ પરની ગઝલમાં ભટકાય છે :

{{Poem2Close}}  

ઘડીભર તો થાય કે એકનું એક પાનું ફરી છપાયું છે કે શું?</poem>'''}}

{{Poem2Open}}

કવિને અભિનંદીએ :

{{Poem2Close}}  

સાંઢણીએ ચડી હલકથી આવે, લઈ ચલે બાવન બ્હારા.

અમે સંતના સોબતિયા