રસસિદ્ધાંત—એક પરિચય/લોલ્લટનો ‘ઉત્પત્તિ-ઉપચિતિવાદ’: Difference between revisions

રસની ‘ઉત્પત્તિ-‘ઉપચિતિ’ના વાદ તરીકે લોલ્લટનો મત જાણીતો થયો છે. જે વિભાવાદિથી તે ‘ઉત્પન્ન’ થાય છે, અને ‘ઉપચિત’ થાય છે, તે લૌકિક કારણો જેવાં ‘કારણો’ માત્ર છે. વ્યવહારમાં વ્યક્તિના ચિત્તમાં જાગતી અમુક લાગણી અને તેના નિમિત્ત પ્રસંગ કે પાત્ર વચ્ચે કાર્યકારણની લૌકિક સ્તરના સંબંધની જે ભૂમિકા રહી હોય છે, તેવી જ અહીં ‘રસ’ અને વિભાવાદિ વચ્ચે સંભવે છે. એમાંથી એમ ફલિત થાય છે કે ‘રસ’ લૌકિક સ્વરૂપનો મનોવ્યાપાર છે અને પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનનો તે વિષય બને છે. વળી રસ કેવળ લૌકિક ભાવની ઉપચિત અવસ્થા હોવાથી લોલ્લટને રસની સુખદુઃખાત્મકતા અભિપ્રેત હોવાનો પણ મોટો સંભવ છે. જોકે તેમની ઉપલબ્ધ બનેલી વિચારણામાં એ જાતનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ મળતો નથી. ગમે તેમ, એટલું તો ખરું જ કે લોલ્લટ ‘સ્થાયી એવ રસઃ’ની પરિપાટી સ્વીકારનારા આચાર્ય છે.૧૭<ref>૧૭. ડૉ. તપસ્વી નાન્દીના ઉપરોક્ત ગ્રંથને આધારે.</ref>

આ પ્રકારનો ‘રસ’ મુખ્યત્વે રામાદિ અનુકાર્યોમાં અર્થાત્‌ નાટ્યવૃત્તાંત જેનો આશ્રય લે છે તે મૂળ (ઐતિહાસિક) પાત્રોમાં સંભવે છે. જ્યારે તખતા પરનાં નટનટીઓ એ પાત્રોનું ‘અનુસંધાન’ જાળવતાં હોવાથી તેમનામાં એ ગૌણરૂપે પ્રત્યક્ષ થાય છે. આ મુદ્દા પરત્વે ‘અભિનવભારતી’ અને ‘કાવ્યપ્રકાશ’માં થોડો વિગતભેદ જોવા મળે છે. ‘અભિનવભારતી’ પ્રમાણે રસ ‘ઉત્પન્ન’ થાય છે, ‘ઉપચિત’ થાય છે; જ્યારે ‘કાવ્યપ્રકાશ’ ‘પ્રતીયમાનો રસઃ’ અર્થાત્‌ ‘રસ પ્રતીત થાય’ એમ કહે છે. અને, એનો અર્થ એમ થાય કે રસ મુખ્ય વૃત્તિથી રામાદિ અનુકાર્યોમાં તેમજ ગૌણ વૃત્તિથી નટનટીઓમાં પ્રતીત થાય છે. અર્થાત્‌ અહીં સામાજિકને એ પ્રતીયમાન છે એમ સમજવાનું છે. ડૉ. કાંતિચંદ્ર પાંડેયે એે મત વ્યક્ત કર્યો છે કે લોલ્લટ રસની ‘ઉત્પત્તિ’ કે ‘ઉપચિતિ’નો જે રીતે વિચાર કરે છે તેમાં તેમણે સામાજિકને લક્ષમાં લીધો નથી.૧૮<ref>૧૮. એજન.</ref> તેમની દલીલ એમ છે કે, મમ્મટે ‘પ્રતીયમાનો’ શબ્દ ઉમેરીને અભિનવની વાચનામાં ફેરફાર કર્યો છે. પણ ડૉ. નાન્દી એવો ખુલાસો કરે છે કે, અભિનવે લોલ્લટના વિચારને પૂરેપૂરો રજૂ કર્યો ન હોય એમ ધારીએ, અને મમ્મટ પાસે નાટ્યશાસ્ત્ર પરની લોલ્લટની ટીકાની મૂળ વાચના હોય તેમ સ્વીકારીએ, તો સંભવ છે કે ‘પ્રતીયમાનો’ શબ્દ એ મમ્મટનું ઉમેરણ ન પણ હોય. આ રીતે ડૉ. નાન્દી લોલ્લટના ‘ઉત્પત્તિ-ઉપચિતિવાદ’માં રસની પ્રતીયમાનતાનો ખ્યાલ પુરસ્કારે છે.

‘પ્રદીપ’ના કર્તા ગોવિંદે લોલ્લટના ‘ઉત્પત્તિ-ઉપચિતિવાદ’ સામે જે વાંધાઓ ઉઠાવ્યા છે, તે પણ ધ્યાનપાત્ર છે.૧૯<ref>૧૯. શ્રી નગીનદાસ પારેખ : ‘અભિનવનો રસવિચાર અને બીજા લેખો’માં પૃ. ૧૫–૧૬ની ચર્ચા.</ref> તેઓ કહે છે, ‘ઉપચિત’ સ્થાયિભાવ તો વિભાવ કે વિભાવોમાં ઉપસ્થિત હોય અને સામાજિકમાં જો તેનો અભાવ હોય તો, સામાજિકને રસની ચમત્કૃતિનો બોધ શી રીતે થાય? રસની ચમત્કૃતિનો અનુભવ તો સામાજિકને જ થવો જોઈએ. ગોવિંદની આ ટીકાનો મર્મ એ છે કે રસની ઉપસ્થિતિ વિભાવોમાં સ્વીકારીએ તે પૂરતું નથી. મહત્ત્વની વાત તો સામાજિકને રસની અનુભૂતિ શી રીતે થાય છે તે છે. આ સંદર્ભમાં ગોવિંદે એવી સ્પષ્ટતા પણ કરી કે વિભાવાદિ અને તેથી ‘ઉત્પન્ન થતા (અને ‘ઉપચિત’ થતા) સ્થાયિભાવનું–‘રસ’નું–માત્ર જ્ઞાન, પણ ચમત્કૃતિ જગાડવા પૂરતું નથી. ‘રસ’ની ચમત્કૃતિ જે (તાર્કિક) જ્ઞાનથી જ સંભવતી હોય તો તો કેવળ શબ્દજ્ઞાનથી પણ રસબોધની શક્યતા સ્વીકારવી પડે. પણ વાસ્તવમાં એમ બનતું નથી. વળી ઉપચિત સ્થાયીને જ જો રસરૂપ ગણીએ તો તો પરાકાષ્ઠાએ પહોંચેલા લૌકિક રતિભાવના પ્રત્યક્ષીકરણથી પણ રસની ચમત્કૃતિ સધાતી હોવાનું સ્વીકારવું પડે, પણ સહૃદય એમાં રસાનુભવ કરતો નથી, કરી શકતો નથી, એ હકીકત છે. રસનું તત્ત્વ એ રીતે લૌકિક જ્ઞાનનો વિષય નથી. ગોવિંદની બીજી એક દલીલ એ રહી છે કે અનુભાવોના જ્ઞાનને બળે થતા આરોપને પણ ‘સાક્ષાત્કાર’ ગણવો ન જોઈએ. કેમ કે, ચંદન જેને લગાડવામાં આવે તેને જ તેનું સુખ મળે, તેના જોનારને નહિ. ગોવિંદની આ દલીલ પણ ખૂબ મહત્ત્વની છે. તેમનું એમ કહેવું છે કે સામેની કોઈ વ્યક્તિમાં (અન્ય વિભાવરૂપ કારણથી) ‘ઉત્પન્ન’ થયેલો સ્થાયિભાવ તેના અનુભાવોથી જ્ઞાનગોચર બનતો હોય તો પણ, એ રીતે, સ્થાયિભાવનું જ્ઞાન સામાજિકને માટે સાક્ષાત્કાર નથી બનતું. બીજી રીતે કહીએ તો, માત્ર અનુભાવોની પ્રતીતિના બળે સામાજિક એના પાત્રમાં સ્થાયિભાવનું આરોપણ કરે, તે કંઈ સાક્ષાત્કારની કોટિનું જ્ઞાન નથી. સામાજિકને એ રીતે રસની ચમત્કૃતિ થવી શક્ય નથી. ગોવિંદની છેલ્લી દલીલ એ છે કે રસચમત્કૃતિને બીજી કોઈ રીતે ઘટાવી શકાય તેમ પણ નથી. કેમ કે રસની બાબતમાં પ્રમાણનો જ અભાવ છે. ગોવિંદની આ બધી ટીકાટિપ્પણીઓનું સ્વારસ્ય એ જ કે રસની ચમત્કૃતિ સહૃદયને અનુભવરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે, અને એ કોઈ લૌકિક પ્રતીતિનો વિષય જ નથી. ગોવિંદની આ દલીલો તાર્કિક રીતે ઘણી સંગીન છે, અને રસની તાત્ત્વિક ચર્ચાના વિકાસમાં તેનું ઘણું મહત્ત્વ છે.

‘રસપ્રદીપ’ના કર્તા પ્રભાકરનો૨૦<ref>૨૦. શ્રી નગીનદાસ પારેખના ઉપરોક્ત ગ્રંથમાં પૃ. ૨૮ પરની પાદટીપની ચર્ચા.</ref> એક વિચાર અહીં પ્રસ્તુત બની રહે છે. આપણે આગળ જોઈશું કે શ્રીશંકુકના ‘અનુકૃતિ-અનુમિતિવાદ’ની સામે માર્મિક પ્રશ્ન રૂપે એ આવ્યો છે, પણ લોલ્લટની આ ભૂમિકાના સંદર્ભે પણ તે એટલો જ મહત્ત્વનો ઠરે છે. પ્રભાકર પૂછે છે કે પૌરાણિક કે ઐતિહાસિક નાટકમાંનાં પાત્રો પહેલાં થઈ ગયેલાં હોય છે, એટલે તેમનું ‘અનુકરણ’ સંભવે છે. પણ ‘પ્રકરણ’ વગેરેમાં પાત્રો જ્યાં કલ્પિત હોય ત્યાં ‘અનુકરણ’ શી રીતે સંભવે? આપણે આ ભૂમિકાએથી એવો પ્રશ્ન પણ કરી શકીએ કે, લોલ્લટના મત પ્રમાણે રામાદિ અનુકાર્યોમાં જ રસ મુખ્યત્વે સંભવે છે, તો જ્યાં કેવળ કલ્પિત પાત્રોનો જ આશ્રય લેવામાં આવ્યો હોય ત્યાં રસની મુખ્ય ઉપસ્થિતિ ક્યાં ગણવી? તાત્પર્ય કે, નાટ્યપ્રયોગની બહાર અનુકાર્યોમાં–મૂળ પાત્રોમાં–‘રસ’ની ઉપસ્થિતિ સ્વીકારી શકાય નહિ.