34,128
edits
નયન હ. દેસાઈની કાવ્યસંપદા/નયન હ. દેસાઈ : નખશિખ પ્રયોગશીલ કવિ: Difference between revisions
નયન હ. દેસાઈની કાવ્યસંપદા/નયન હ. દેસાઈ : નખશિખ પ્રયોગશીલ કવિ (view source)
Revision as of 16:08, 22 February 2026
, 22 February+1
(+1) |
(+1) |
||
| Line 14: | Line 14: | ||
{{Block center|'''<poem>‘આજ હતું ટેબલ કે જેણે ફૂલ ગુલાબી મઘમઘતા કૈં પત્રો વાંચ્ચા, | {{Block center|'''<poem>‘આજ હતું ટેબલ કે જેણે ફૂલ ગુલાબી મઘમઘતા કૈં પત્રો વાંચ્ચા, | ||
આજ હવે ખાનામાં ‘જનકલ્યાણ’ મળે છે, લ્યો, ટેબલને તાળું મારો !’ | આજ હવે ખાનામાં ‘જનકલ્યાણ’ મળે છે, લ્યો, ટેબલને તાળું મારો !’ | ||
(‘ટેબલ વિશે ગઝલ’)</poem>'''}} | {{Right|(‘ટેબલ વિશે ગઝલ’)}}</poem>'''}} | ||
{{Poem2Open}} | {{Poem2Open}} | ||
‘આ નહીં તો તે નહીં તો પેલું - આ તર્કશૈલી નયન દેસાઈની કવિતાનો મોટો ગુણ રહ્યો છે. પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહના શીર્ષક અને કવિની ઓળખ સમાન ગઝલ ‘માણસ ઉર્ફે.....’માં અને એ ઉપરાંત કેટલીયે રેચનાઓમાં આ તર્કશૈલી જોવા મળે છે. આ તર્કને કારણે ગઝલની બહેર દીર્ઘ બને છે અને ગીતનો લય પણ પ્રલંબ બને છે. ગઝલમાં ‘ગાગાગાગા’-ના છથી વધુ આવર્તનો એક જ મિસરામાં જોવા મળે અને ત્યાં સુધી કવિનો તર્ક લંબાતો જાય અને કાફિયા પર એ તર્કની ચરમસીમા જોવા મળે. જેમકે- | ‘આ નહીં તો તે નહીં તો પેલું - આ તર્કશૈલી નયન દેસાઈની કવિતાનો મોટો ગુણ રહ્યો છે. પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહના શીર્ષક અને કવિની ઓળખ સમાન ગઝલ ‘માણસ ઉર્ફે.....’માં અને એ ઉપરાંત કેટલીયે રેચનાઓમાં આ તર્કશૈલી જોવા મળે છે. આ તર્કને કારણે ગઝલની બહેર દીર્ઘ બને છે અને ગીતનો લય પણ પ્રલંબ બને છે. ગઝલમાં ‘ગાગાગાગા’-ના છથી વધુ આવર્તનો એક જ મિસરામાં જોવા મળે અને ત્યાં સુધી કવિનો તર્ક લંબાતો જાય અને કાફિયા પર એ તર્કની ચરમસીમા જોવા મળે. જેમકે- | ||
| Line 20: | Line 20: | ||
{{Block center|'''<poem>‘છાતીમાં સૂરજ ઊગ્યાનો દવ સળગે ને સૂરજ તો એક પીળું ગૂમડું, | {{Block center|'''<poem>‘છાતીમાં સૂરજ ઊગ્યાનો દવ સળગે ને સૂરજ તો એક પીળું ગૂમડું, | ||
ગૂમડું પાકે, છાતી પાકે, મહેફિલમાંથી ઊઠી જવાની ઘટના ઉર્ફે....’ | ગૂમડું પાકે, છાતી પાકે, મહેફિલમાંથી ઊઠી જવાની ઘટના ઉર્ફે....’ | ||
{{Right|(‘માણસ ઉર્ફે રેતી ઉર્ફે...’)}}</poem>'''}} | |||
{{Block center|'''<poem>‘ઠંડા પડતાં લોહી વચ્ચે નીકળે તીણા ચીસના પડઘા પડઘો એટલે કોઈ યાદ આવે; | {{Block center|'''<poem>‘ઠંડા પડતાં લોહી વચ્ચે નીકળે તીણા ચીસના પડઘા પડઘો એટલે કોઈ યાદ આવે; | ||
કોઈ બારીમાં ભણકારાનું ટોળું હોવું એટલે સમજ્યા! સમજો એટલે કોઈ યાદ આવે.’ | કોઈ બારીમાં ભણકારાનું ટોળું હોવું એટલે સમજ્યા! સમજો એટલે કોઈ યાદ આવે.’ | ||
(‘કોઈ યાદ આવે એની ગઝલ’)</poem>'''}} | {{Right|(‘કોઈ યાદ આવે એની ગઝલ’)}}</poem>'''}} | ||
{{Poem2Open}} | {{Poem2Open}} | ||
‘છે વન્સમોર’, ‘ગૉડ જિસસ’, ‘આયે ન બાલમ’, ‘દો મુકામ પોસ્ટ માણસ, ‘તોતિંગ’, ‘લ્યો, ટેબલને તાળું મારો’, ‘નયન દેસાઈ એસ. એસ. સી’, ‘પોલિસમાં ફરિયાદ કરો કોઈ’, ‘મુંબઈ ઈલાકાનો એક માણસ’, ‘ભચાક ભાભા’, ‘સુજ્ઞ વાચક’, ‘એક ચોરસ, ‘પથ્થર શરીર વગર’, ‘સમાધિનું વિશ્વ છે’, ‘સૂરજ સૂરજ સૂરજ’, ‘હેઈસો’, ‘હવે હવે?’ , ‘છે આ અંધારું ક્યાં જશે ?’, ‘રાફડા’, ‘ક્યાં ગયા ચહેરા કપાયેલાં - વગેરે અરુઢ કે જુદી પડતી રદીફો કવિના કેવળ પ્રયોગશીલ મિજાજની જ નહીં પણ ગઝલનાં મિજાજની પ્રતીતિ પણ કરાવે છે. જેમ કે - | ‘છે વન્સમોર’, ‘ગૉડ જિસસ’, ‘આયે ન બાલમ’, ‘દો મુકામ પોસ્ટ માણસ, ‘તોતિંગ’, ‘લ્યો, ટેબલને તાળું મારો’, ‘નયન દેસાઈ એસ. એસ. સી’, ‘પોલિસમાં ફરિયાદ કરો કોઈ’, ‘મુંબઈ ઈલાકાનો એક માણસ’, ‘ભચાક ભાભા’, ‘સુજ્ઞ વાચક’, ‘એક ચોરસ, ‘પથ્થર શરીર વગર’, ‘સમાધિનું વિશ્વ છે’, ‘સૂરજ સૂરજ સૂરજ’, ‘હેઈસો’, ‘હવે હવે?’ , ‘છે આ અંધારું ક્યાં જશે ?’, ‘રાફડા’, ‘ક્યાં ગયા ચહેરા કપાયેલાં - વગેરે અરુઢ કે જુદી પડતી રદીફો કવિના કેવળ પ્રયોગશીલ મિજાજની જ નહીં પણ ગઝલનાં મિજાજની પ્રતીતિ પણ કરાવે છે. જેમ કે - | ||
| Line 29: | Line 29: | ||
{{Block center|'''<poem>‘દોડો રે દોડો આ ભીંત પર છબીમાંથી વરસે છે પડછાયા‘ દેમાર તોતિંગ, | {{Block center|'''<poem>‘દોડો રે દોડો આ ભીંત પર છબીમાંથી વરસે છે પડછાયા‘ દેમાર તોતિંગ, | ||
ફોટામાં હસતાં આ મજકૂર ઈસમને પણ વળગ્યો છે વરસોનો ભેંકાર તોતિંગ.’ | ફોટામાં હસતાં આ મજકૂર ઈસમને પણ વળગ્યો છે વરસોનો ભેંકાર તોતિંગ.’ | ||
(“ભીંત, છબી વગેરે વિશે ગઝલ’)</poem>'''}} | {{Right|(“ભીંત, છબી વગેરે વિશે ગઝલ’)}}</poem>'''}} | ||
{{Block center|'''<poem>‘મળ્યો એક રોકડો ડૂમો ને પરચૂરણમાં કૈં ડૂસકાં, | {{Block center|'''<poem>‘મળ્યો એક રોકડો ડૂમો ને પરચૂરણમાં કૈં ડૂસકાં, | ||
અહીં બીજું તો શું પામે નયન દેસાઈ એસ. એસ. સી.?’ | અહીં બીજું તો શું પામે નયન દેસાઈ એસ. એસ. સી.?’ | ||
| Line 52: | Line 52: | ||
{{Block center|'''<poem>‘ઢોલિયે ઢાળું હું મારો દેહ ને; | {{Block center|'''<poem>‘ઢોલિયે ઢાળું હું મારો દેહ ને; | ||
બાથમાં લૈ લેતી નીંદર સાંભરે’ | બાથમાં લૈ લેતી નીંદર સાંભરે’ | ||
(‘પિયર ગયેલી ભરવાડણની ગઝલ’)</poem>'''}} | {{Right|(‘પિયર ગયેલી ભરવાડણની ગઝલ’)}}</poem>'''}} | ||
{{Poem2Open}} | {{Poem2Open}} | ||
‘દરિયાનો આકાર માછલી’માં નયન દેસાઈ વળી જુદા મિજાજ સાથે પ્રગટ થાય છે. આ સંગ્રહની ગઝલોને એમણે ‘ઍબ્સ્ટ્રેક્ટ’ કહી છે. આ સંગ્રહની અન્ય વિશેષતા એ પણ છે, કે ગઝલને અનુરૂપ ચિત્રકાર મહેશ દાવડાના ઍબ્સ્ટ્રેક્ટ ચિત્રો પણ મૂક્યાં છે. ગઝલ અને ચિત્રનું આ સાયુજ્ય એક જુદું જ પરિમાણ ઊભું કરે છે. - | ‘દરિયાનો આકાર માછલી’માં નયન દેસાઈ વળી જુદા મિજાજ સાથે પ્રગટ થાય છે. આ સંગ્રહની ગઝલોને એમણે ‘ઍબ્સ્ટ્રેક્ટ’ કહી છે. આ સંગ્રહની અન્ય વિશેષતા એ પણ છે, કે ગઝલને અનુરૂપ ચિત્રકાર મહેશ દાવડાના ઍબ્સ્ટ્રેક્ટ ચિત્રો પણ મૂક્યાં છે. ગઝલ અને ચિત્રનું આ સાયુજ્ય એક જુદું જ પરિમાણ ઊભું કરે છે. - | ||
| Line 65: | Line 65: | ||
{{Block center|'''<poem>‘એક પાછી રકાબી ફૂટી - | {{Block center|'''<poem>‘એક પાછી રકાબી ફૂટી - | ||
શેઠીઆના રોજ રોજ કંકાસે ત્રાસીને પાંચસાત નોકરી છૂટી;’ | શેઠીઆના રોજ રોજ કંકાસે ત્રાસીને પાંચસાત નોકરી છૂટી;’ | ||
(હૉટલ બૉયનું ગીત) - ટૂંકા લયથી માંડીને</poem>'''}} | {{Right|(હૉટલ બૉયનું ગીત) - ટૂંકા લયથી માંડીને}}</poem>'''}} | ||
{{Block center|'''<poem>‘આ ગમ તાપી ઓ ગમ આંસુ વચમાં તારી દખણા છે, | {{Block center|'''<poem>‘આ ગમ તાપી ઓ ગમ આંસુ વચમાં તારી દખણા છે, | ||
ઓ! જજમાન રાજા | ઓ! જજમાન રાજા | ||
મંતર બોલું છું પણ મનમાં ઉમ્મરલાયક દીકરીની કૈં રટણા છે, | મંતર બોલું છું પણ મનમાં ઉમ્મરલાયક દીકરીની કૈં રટણા છે, | ||
ઓ! જજમાન રાજા’ | ઓ! જજમાન રાજા’ | ||
(‘બચુ ગોરનું ગીત’)</poem>'''}} | {{Right|(‘બચુ ગોરનું ગીત’)}}</poem>'''}} | ||
{{Poem2Open}} | {{Poem2Open}} | ||
- જેવા પ્રલંબ લયમાં પણ નયન દેસાઈ ગીત સિદ્ધ કરે છે. | - જેવા પ્રલંબ લયમાં પણ નયન દેસાઈ ગીત સિદ્ધ કરે છે. | ||
| Line 82: | Line 82: | ||
બારીમાં કૂદે ભફાંગ કી વાછટ ને વીજળી વેરાય મૂઠે મૂઠે... | બારીમાં કૂદે ભફાંગ કી વાછટ ને વીજળી વેરાય મૂઠે મૂઠે... | ||
સુરતનો એવો વરસાદ...’ | સુરતનો એવો વરસાદ...’ | ||
(‘સૂરતનો વરસાદ’)</poem>'''}} | {{Right|(‘સૂરતનો વરસાદ’)}}</poem>'''}} | ||
{{Poem2Open}} | {{Poem2Open}} | ||
જો કે, દ્વિરુક્ત શબ્દોનું કવિને વળગણ હોય એ રીતે એમણે મોટા ભાગની રચનાઓમાં પ્રયોજ્યા છે. એમાંય, ‘Phontic ગઝલ’ માત્ર પ્રયોગ બની રહે છે. | જો કે, દ્વિરુક્ત શબ્દોનું કવિને વળગણ હોય એ રીતે એમણે મોટા ભાગની રચનાઓમાં પ્રયોજ્યા છે. એમાંય, ‘Phontic ગઝલ’ માત્ર પ્રયોગ બની રહે છે. | ||
| Line 89: | Line 89: | ||
{{Block center|'''<poem>‘પ્રાકથી હમણાં સુધી તમણા સુધી ભ્રમણા સુધી, | {{Block center|'''<poem>‘પ્રાકથી હમણાં સુધી તમણા સુધી ભ્રમણા સુધી, | ||
પક્ષ્મ વિણ વાયસનું ઊડવું ગર્ભવંતી ખાકથી.’ | પક્ષ્મ વિણ વાયસનું ઊડવું ગર્ભવંતી ખાકથી.’ | ||
(‘ગઝલઃ પરકમ્મા’)</poem>'''}} | {{Right|(‘ગઝલઃ પરકમ્મા’)}}</poem>'''}} | ||
{{Poem2Open}} | {{Poem2Open}} | ||
- આવી અભિવ્યક્તિમાં ગઝલનો મિજાજ જળવાતો નથી. રતિક્રીડાની અભુભૂતિ વ્યક્ત કરતી વખતે કે સ્ત્રીનાં અંગોનું વર્ણન કરતી વખતે શંૃગારની ગરિમા પણ ક્યાંક જળવાતી નથી- | - આવી અભિવ્યક્તિમાં ગઝલનો મિજાજ જળવાતો નથી. રતિક્રીડાની અભુભૂતિ વ્યક્ત કરતી વખતે કે સ્ત્રીનાં અંગોનું વર્ણન કરતી વખતે શંૃગારની ગરિમા પણ ક્યાંક જળવાતી નથી- | ||
| Line 95: | Line 95: | ||
{{Block center|'''<poem>‘લે, સાંજ તારી બ્રેસિયરની હુકમાં ઢળી, | {{Block center|'''<poem>‘લે, સાંજ તારી બ્રેસિયરની હુકમાં ઢળી, | ||
ગોરાં સ્તનોની પાંખનો છે ફડફડાટ અથવા-’ | ગોરાં સ્તનોની પાંખનો છે ફડફડાટ અથવા-’ | ||
(‘ગઝલ : કૉલાજ’)</poem>'''}} | {{Right|(‘ગઝલ : કૉલાજ’)}}</poem>'''}} | ||
{{Block center|'''<poem>‘એક હાથમાં છરી તેજ ને માંસલ નિતંબ ઊછળે, | {{Block center|'''<poem>‘એક હાથમાં છરી તેજ ને માંસલ નિતંબ ઊછળે, | ||
ત્યાં જ સગર્ભા શેરી જાગે તસતસતી મદમાતી રે!’ | ત્યાં જ સગર્ભા શેરી જાગે તસતસતી મદમાતી રે!’ | ||
(માછણ વિશે)</poem>'''}} | {{Right|(માછણ વિશે)}}</poem>'''}} | ||
{{Poem2Open}} | {{Poem2Open}} | ||
જો કે, ‘સમ્ભોગસિમ્ફની ગઝલ’ રવાનુકારી શબ્દપ્રયોગો અને પ્રતીકને કારણે ગરિમાપૂર્ણ રચના બની રહે છે - | જો કે, ‘સમ્ભોગસિમ્ફની ગઝલ’ રવાનુકારી શબ્દપ્રયોગો અને પ્રતીકને કારણે ગરિમાપૂર્ણ રચના બની રહે છે - | ||