સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક/‘બૃહદ્‌ પિંગળ’ ભૂમિકા: Difference between revisions

આ પ્રકરણ પૂરું કરતાં પહેલાં લઘુ ગુરુ પ્લુતની સંજ્ઞા આપણે નિયત કરી લઈએ. જ્યાં અક્ષરસંજ્ઞાની જરૂર પડે ત્યાં લઘુને માટે સર્વત્ર ‘લ’ રાખીશું; જે ગુરુને મેં લઘુ પ્રતિ અપ્રમેય ગણ્યો તેને માટે ‘ગા’ સંજ્ઞા રાખીશું; અને જે ગુરુને આપણે લઘુથી બમણી કાલમાત્રાનો ગણ્યો છે તેને માટે અક્ષરસંજ્ઞા ‘દા’ રાખીશું. બીજી રીતે કહીએ તે દા એટલે બે માત્રા જે ગુરુથી અથવા બે લઘુથી પૂરી શકાય; લ એટલે એક માત્રા. રેખાત્મક ચિહ્નો લઘુ માટે U આવું અર્ધચંદ્રાકાર ને ગુરુ માટે – આવી આડી લીટી રાખીશું; ને આપણે લિપિમાં ગુરુ અક્ષરને લઘુ દર્શાવવા અને લઘુને ગુરુ દર્શાવવા અક્ષર ઉપર મૂકવાના ચિહ્ન તરીકે અત્યાર સુધી વાપરતા આવ્યા છીએ. પ્લુતને માટે અક્ષરની પોતાની માત્રા ઉપરાંતની આ રેખાચિહ્નોથી જ હું બતાવીશ. જેમ કે ગુરુ પ્લુત થયો હોય ત્યારે ગા U એટલે ત્રણ માત્રાનો પ્લુત ગુરુ, ગા – એટલે ચાર માત્રાનો પ્લુત ગુરુ, ગા U – અથવા ગા – U  એટલે પાંચ માત્રાનો પ્લુત ગુરુ. અને લઘુ પ્લુત થયેા હોય ત્યારે લU U  કે લ –  બરાબર ત્રણ માત્રાનો પ્લુત લઘુ. ક્યારેક લઘુ ગુરુને સ્થાને હોય તેનો નિર્દેશ હું લથી કરીશ અને અક્ષરની ઉચ્ચારશૂન્ય માત્રા બતાવવા રેખાચિહ્નો ઉપર હું પોલું મીંડું મૂકીશ જેમ કે ૦ કે ૦.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

આ પ્રકરણમાં ભાષાના ઉચ્ચારણના એકમને માટે અક્ષર શબ્દ વાપરેલો છે તે અંગ્રેજી સિલેબલ (syllable)ના સમાનાર્થી શબ્દ તરીકે વાપર્યો છે. આ અર્થમાં પિંગલમાં વર્ણ શબ્દ પણ વપરાયો છે. અહીં જેને અક્ષરમેળ કહેલો છે તેને ઘણા વર્ણમેળ પણ કહે છે. ‘વૃત્તરત્નાકર’ પણ છંદોને માત્રાછંદ અને વર્ણછંદ એમ વિભેદ૫<ref>૫. पिंगलदिभिराचार्यैर्यदुक्त लौकिकं द्विधा ।<br>