સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક/‘બૃહદ્‌ પિંગળ’ ભૂમિકા: Difference between revisions

અક્ષર એ બોલાતી વાણીનો એકમ છે. આ એકમ માટે જુદા જુદા શબ્દો ગોઠવાય છે. પણ પ્રાચીન પરંપરા<ref>જુઓ આ પ્રકરણનું પરિશિષ્ટ ૧.</ref>  અને શાસ્ત્રવ્યવસ્થાની સગવડ બંને જોતાં એ એકમ માટે અક્ષર શબ્દ યોજવો ઠીક છે. આપણે બોલાતી વાણીના એકમની વાત કરીએ છીએ એટલે ફલિત થાય છે કે બધા સ્વરો અક્ષરો છે, સ્વર વિનાના વ્યંજનને અક્ષર ગણી શકાય નહીં. કારણ કે સ્વર જ સ્વતંત્ર ઉચ્ચારી શકાય છે, સ્વર વિના વ્યંજન સ્વતંત્ર ઉચ્ચારી શકાતો નથી. પણ એક સ્વર એકલો બોલાય તો અક્ષર છે, તે સાથે એ પણ સ્વીકારવું જોઈએ કે એક સ્વરને આધારે જે વ્યંજનો બોલાય તો પણ એ અક્ષરનું જ અંગ છે. અર્થાત્‌ દરેક સ્વર, તે વ્યંજન સિવાય બોલાતો હોય ત્યારે તે એકલો સ્વર, અને વ્યંજનો સાથે બોલાતો હોય ત્યારે તે સ્વરને આધારે જે વ્યંજનો બોલાતા હોય તે સાથેનો આખો ઉચ્ચારપિંડ તે અક્ષર છે. અર્થાત્‌ ‘અક્ષર’ શબ્દમાં પ્રથમ આવતો એકલો ‘અ’ સ્વર એ અક્ષર છે, પછી આવતા ‘અ’ અને તેના આધારે રહેલા બંને વ્યંજનનો ‘કષ્‌’ સાથેનો આખો ઉચ્ચારને ‘ક્ષ’ એ પણ એક અક્ષર છે, અને ‘ર’ પણ એ પ્રમાણે એક અક્ષર છે. એટલે જ નહીં ‘ક્વચિત્‌’ શબ્દમાં ‘ક્વ’ એ પહેલો અક્ષર છે, અને ‘ચિત્‌’ એ પણ એક જ અક્ષર છે, કારણ કે છેલ્લો વ્યંજન ‘ત્‌’ આગલા ‘ઇ’ને આધારે જ બોલાય છે.

ગુજરાતીમાં તત્સમ શબ્દોના ઉચ્ચારણમાં સંયોગની અને અનુસ્વારની તીવ્રતા જળવાઈ રહે છે એવો સામાન્ય નિયમ કરી શકાય પણ તેમાં પણ એક શબ્દના પ્રારંભમાં આવતા સંયોગથી આગલા શબ્દનો અંત્ય લઘુ ગુરુ થતો નથી. જેમ કે ‘તેને એક કૂતરા ઉપર પ્રેમ હતો’ એ વાક્યમાં ‘પ્ર’ના સંયોગનો થડકારો ‘ઉપર’ના અંત્ય ‘ર’ને આપી શકાય નહીં. એટલું જ નહીં આગલો શબ્દ સંસ્કૃત હોય તોપણ તેને થડકારો અપાતો નથી. જેમ કે ‘તેણે સકલ દ્રવ્ય દાનમાં આપ્યું’ એમાં ‘સકલ’ના છેલ્લા ‘લ’ને થડકારો અપાતો નથી. તત્સમ સમાસમાં થડકારો અપાય છે, જેમ કે ‘રણક્ષેત્ર’, ‘લોકપ્રિય’, ‘શસ્ત્રક્રિયા’. આમાં સમાસના અંતિમ શબ્દના આદ્યસંયોગને લીધે આગલા શબ્દના અંત્ય સ્વરને સામાન્ય રીતે થડકારો અપાય છે. પણ ‘લોકપ્રિય’ શબ્દના ઉચ્ચારણમાં થડકારાનો અભાવ ઘણી વાર દેખાશે, કેટલાંક એના થડકારાને પાંડિત્ય-પ્રદર્શન પણ કહેશે. ઘણી વાર આ ફરક સંસ્કૃત શબ્દના શુદ્ધ ઉચ્ચારણના પક્ષપાતને લઈને થાય છે, અને છતાં પ્રાકૃત ભાષાઓનું વલણ થડકારો લુપ્ત કરવા તરફ છે એ સ્વીકારવું જોઈએ. ‘શંકરપ્રસાદ’ નામના ઉચ્ચારણમાં તો સંસ્કૃત પક્ષપાતી પણ ‘ર’ને થડકારો નહીં આપે. જેમ ગુજરાતી ભાષામાં ઘણી જગ્યાએ જેમ હ્રસ્વદીર્ઘનો અનિર્ણય છે તેમ આ થડકારાનો પણ અનિર્ણય પ્રવર્તે છે.<ref>જુઓ આ પ્રકરણનું પરિશિષ્ટ ૨.</ref>

અહીં ‘ગૃ’ના થડકારાથી ‘જ’ ગુરુ બોલાય છે.<ref>સંસ્કૃતમાં પણ આવા દાખલા મળે છે :<br>

{{Block center|'''<poem>ચાર ચાર ગાઉ ચાલતાં, લાંબા પંથ કપાય<ref>હોપ વાચનમાળામાં હું આ પાઠ ભણેલો.</ref></poem>'''}}

આ પ્રકરણમાં ભાષાના ઉચ્ચારણના એકમને માટે અક્ષર શબ્દ વાપરેલો છે તે અંગ્રેજી સિલેબલ (syllable)ના સમાનાર્થી શબ્દ તરીકે વાપર્યો છે. આ અર્થમાં પિંગલમાં વર્ણ શબ્દ પણ વપરાયો છે. અહીં જેને અક્ષરમેળ કહેલો છે તેને ઘણા વર્ણમેળ પણ કહે છે. ‘વૃત્તરત્નાકર’ પણ છંદોને માત્રાછંદ અને વર્ણછંદ એમ વિભેદ<ref>पिंगलदिभिराचार्यैर्यदुक्त लौकिकं द्विधा ।<br>

- ८. र. नि., १, ४</ref> છે. પણ વર્ણ એ સ્વરવ્યંજન બંનેનો સામાન્યવાચક શબ્દ છે. વર્ણમાલામાં સ્વરવ્યંજન બંનેનો સમાવેશ થાય છે. એટલે વર્ણ શબ્દ ઉચ્ચારણના એકમ માટે કામ આવે એવો નથી. ‘ઋક્‌પ્રાતિશાખ્ય’ એને માટે અક્ષર શબ્દ વાપરે છે. અક્ષર શબ્દના અર્થમાં અંગ્રેજી સિલેબલનો અર્થ આવી જાય છે, પણ શબ્દોચ્ચારણમાં એકમો છૂટા પાડવાની પ્રાતિશાખ્યની પદ્ધતિ અંગ્રેજી સિલેબલ છૂટા પાડવાની પદ્ધતિથી જરા ભિન્ન છે. એટલે પ્રાતિશાખ્યનો મત તેનાં સૂત્રો ટાંકીને જ નીચે દર્શાવું છું. પહેલાં પટલનાં ૧૬ સૂત્રોમાં વર્ણમાલા આપ્યા પછી કહે છે : ओजा ह्रस्वाः सप्तमान्ताः स्वराणाम्। ।१७ ।।  પહેલાં આઠ સમાનાક્ષરો અ આ ઋ ઋૃ ઇ ઈ ઉ ઊ માંથી ઓજ એટલે એકી અક્ષરો હ્રસ્વ છે. 'अन्य दीर्घाः । ।१८ ।। બાકીના દીર્ઘ છે. उभये त्वक्षराणि । । १९ ।। બંને અક્ષરો કહેવાય છે. गुरूणि दीर्घाणि ।।२० ।। — દીર્ઘ સ્વરો ગુરુ ગણાય છે. तथेतरेषां संयोगानुस्वारपाणि यानि ।। २१ ।। દીર્ઘ સિવાયના બીજા એટલે હ્રસ્વો, જેની પછી સંયોગ કે અનુસ્વાર આવતો હોય તે પણ ગુરુ કહેવાય છે. સંયોગ એટલે વ્યંજનોનો સંયોગ : અર્થાત્‌ સંયુક્ત વ્યંજનો; અને અનુસ્વાર પહેલાંનો હ્રસ્વ પણ ગુરુ ગણાય છે. अनुस्वारो व्यंजनं चाक्षराङ्गम् ।। २२ ।। અનુસ્વાર અને વ્યંજન અક્ષરનું અંગ છે. નીચે ભાષ્યકાર ઉવટ કહે છે, અક્ષરનું અંગ એટલે સ્વરનું અંગ. જે વ્યંજનો સ્વરોની વચ્ચે ન આવતા હોય તે અહીં ઉદાહરણ બને છે. જેમ કે ‘પ્ર’ માં ‘પ્‌’ ‘ર્‌’  ‘અ’નું અંગ છે. ‘વર્ક્‌’માં ‘વ્‌’ ‘ર્‌’ અને ‘ક્‌’ ત્રણેય ‘અ’નું અંગ છે.<ref>આ ‘વકર્‌’ ધાતુ પરિચિત નથી. તો દૃષ્ટાંતની ખાતર ‘તકર્‌’ કે એવો કોઈ બીજોે લઈ શકાય. અહીં ‘અ’ પહેલાં આવતો ‘ત્‌’ અ ‘અને’ પછી આવતો ‘ર્‌’ અને ‘ક’ ત્રણેય વ્યંજનો ‘અ’નું અંગ છે. </ref> स्वरान्तरे व्यंजनान्युत्तरस्य । । २३ ।। બે સ્વર વચ્ચે આવતા વ્યંજનો બેમાંથી પાછળ આવતા સ્વરનું અંગ ગણાય, આગળ આવતા સ્વરનું નહીં. દૃષ્ટાંત તરીકે : ‘દેવ’ શબ્દમાં ‘વ્‌’ વ્યંજન ‘એ’ અને ‘અ’ સ્વરોની વચ્ચે આવે છે, તે ‘વ્‌’ પાછળ આવતા ‘અ’નું અંગ ગણાય, અર્થાત્‌ ‘વ’ સવ્યંજન એક આખો અક્ષર થયો. ૨૨મા સૂત્રમાં ‘વકર્‌’માં ‘અ’ પછી આવતા વ્યંજનો પૂર્વના ‘અ’નું અંગ ગણાતા હતા, માટે અહીં સ્પષ્ટ કર્યું.  पूर्वस्यानुस्वारविसर्ज नीयौ।।२४ ।। અનુસ્વાર અને વિસર્ગ બંને પૂર્વસ્વરનું અંગ ગણાય. અનુસ્વાર માટે અલગ સૂત્ર મૂકવાનું કારણ એ છે કે આ ‘પ્રાતિશાખ્ય’ અનુસ્વારને સ્વર અને વ્યંજન એમ બંને વર્ગમાં મૂકે છે (अनुस्वारो व्यंजनं वा स्वरो वा। આ જ પટલનું પાંચમું સૂત્ર). આથી અનુસ્વાર અને વિસર્ગ આગળના સ્વરનું અંગ બને છે. આગળ ૨૧મા સૂત્રમાં આવી ગયું કે અનુસ્વારની આગળનો હ્રસ્વ ગુરુ ગણાય. અહીં એટલું ઉમેર્યું કે અનુસ્વાર આગળના સ્વરનું અંગ બને છે. અલબત્ત, સૂત્રમાં કહ્યા પ્રમાણે વિસર્ગનું પણ એમ જ થાય છે. संयोगादिर्वा ।। २५ ।। સંયોગમાં આદિવ્યંજન વિકલ્પે આગલા સ્વરનો ગણાય. એનો અર્થ એ થયો કે સંયુક્ત વ્યંજનોનો પહેલો વ્યંજન આગલા સ્વરનો પણ ગણાય, પાછલા સ્વરનો પણ ગણાય. અર્થાત્‌ ‘અગ્ને’ શબ્દના અક્ષરો બે રીતે જુદા પાડી શકાય. અ+ગ્ને એ રીતે, તેમ જ, આ સૂત્ર પ્રમાણે, અગ્‌ + ને. અક્ષરમાં સિલેબલો માત્ર આ બીજી રીત જ છૂટી પડે છે. દાખલા તરીકે, magnate શબ્દમાં સિલેબલો magnate મૅગ + નેટ્‌ એ પ્રમાણે જ પડી શકે છે. ma-gnate મૅ-ગ્નેટ એ પ્રમાણે પડતાં નથી, એ નોંધવા જેવું છે. આ ઉપરથી સ્પષ્ટ થયું હશે કે ‘પ્રાતિશાખ્યે’ એને અક્ષર કહ્યો છે તેમાં ‘સિલેબલ’નો અર્થ સંપૂર્ણપણે આવી જાય છે. હજી ‘પ્રાતિશાખ્ય’ને સંયુક્ત વ્યંજન સંબંધી થોડું કહેવાનું છે. "च परक्रमे द्वे" ॥ २६ ॥ અને જ્યાં ક્રમ હોય ત્યાં બંને વ્યંજનનો પણ પૂર્વસ્વરના અથવા ઉત્તર-સ્વરના અંગભૂત થઈ શકે. અહીં ‘ક્રમ’ શબ્દ પારિભાષક છે. વેદમાં ઘણી વાર વ્યંજનો બેવડાતાં. જેમ કે ‘અગ્નિ’ને બદલે ‘અગ્ગ્નિ’ એમ બોલાતું. આ બેવડા વર્ણને ‘ક્રમ’ કહેલો છે. આવો ‘ક્રમ’ આવે ત્યારે તે બેવડાયેલો વ્યંજન આગલા અથવા પાછલાનું અંગ વિકલ્પે બની શકે. એટલે કે અ + ગ્ગ્ને એમ અક્ષરો જુદા કરાય અથવા અગ્‌ગ્‌ + ને એમ પણ કરાય.