સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક/મુક્તક અને સૉનેટ: Difference between revisions

અર્વાચીન ગુજરાતી કાવ્યસાહિત્યની પ્રેરણા ઘણીખરી અંગ્રેજી સાહિત્યની હતી અને અર્વાચીન કવિઓએ અંગ્રેજી કાવ્યપ્રકારો અપનાવ્યા એટલે તેમાં મુક્તક તરફ પ્રથમ કંઈક દુર્લક્ષ થયું. એક પ્રકાર તરીકે મુક્તક પ્રારંભમાં પ્રયોજાયું નથી. પણ તેમ છતાં દલપતરામમાં મુક્તક અનેક નિમિત્તે મળી રહે છે. જેમ કે દલપતરામ એક જ ટેકવાળી ચોપાઈઓ લખે છે ત્યાં દરેક કડી મુક્તક બને છે. જેમ કે ‘ફાંસ કાઢતાં પેસે સાલ’ની બધી કડીઓ મુક્તક છે.

{{Poem2Close}}

ખચિત પછી નહિ છોડે ખ્યાલ, ફાંસ કાઢતાં પેસે સાલ.  

ધનની મનમાં ઇચ્છા ધરે, જુગટા જેવો ધંધો કરે,  

{{Poem2Open}}

અહીં કાવ્ય ઊંચી કોટિનું નથી, પણ જો કાવ્ય હોય તો દરેક કડી મુક્તક છે, જોકે મુક્તક તરીકે લખાઈ નથી. તેમ જ પ્રસંગ જ એક કડીનો હોય ત્યાં પણ અનાયાસે મુક્તક થઈ જાય. દાખલા તરીકે ‘શુભ સંવતે ઓગણી પંદરામાં’ ગુજરાતમાં મહારાણી વિક્ટોરિયાનું રાજ્ય થયું ત્યારે કલેક્ટરે દારૂખાનું ફોડાવ્યું તેના વર્ણનમાં દલપતરામ સંદેહાલંકારનું એક કવિત રચે છે તે સહેજે એક મુક્તક બને છે. મુલ્લાં સુલેમાન તેમાં દારૂખાનું ફોડે છે તેનું વર્ણન દલપતરામ આ પ્રમાણે કરે છે :

{{Poem2Close}}

ગોદડે ગૂંથેલો એવો આવે હનુમાનજી.  

કાળા હાથ દારૂવાળા દાઢી મોઠું દીસે કાળું,

એને નાવે આંચ જેના રામજી જમાનજી.  

ઠેકી ઠામ ઠામ આગ લગાડીને આઘો ખસે  

{{Poem2Open}}

કવિ કાવ્યતર્ક કરે છે કે આ આગ લગાડનાર તે હનુમાનજી હશે કે મુલ્લાં સુલેમાનજી! અહીં કવિત છંદ એક જ છે. પણ તેમાં વાકયો અનેક છે, અને છતાં તેને મુક્તક કહેવું પડે.

મુક્તકોનાં સાદાં દૃષ્ટાંતો તો પાદપૂર્તિમાં સહેજે આવે. પાદપૂર્તિનો કવિસમય એવો છે કે એક જ કડી કે શ્લોકમાં કાવ્ય પૂરું થવું જોઈએ. જોકે અત્યારના કવિઓ મુશાયરાની પદ્ધતિ પ્રમાણે અનેક કડીઓથી પણ પાદપૂર્તિ કરે છે. આપણે એક પાદપૂર્તિ જોઈએ; પાદ છે : ‘પુત્ર વર્ષ પાંચનો ને બાપ માસ બારનો.’ પંક્તિનો અર્થ જોવા જતાં દેખીતી રીતે જ તે અશક્ય છે, અને છતાં કવિએ તેની પાદપૂર્તિ કરેલી છે.

{{Poem2Close}}

કચ્છી રજપૂત સુત સારા સરદારનો;  

પિતા તેનો આવ્યો પછી પુત્રની સંભાળ લેવા  

દાખે દલપત સોંપ્યો ભાર કારભારનો;  

પછી તે સ્વદેશ જવા પોતાનો પગાર માગે  

{{Poem2Open}}

પાદપૂર્તિ સુંદર છે પણ એટલું પણ કહેવું જોઈએ કે પાદપૂર્તિની દૃષ્ટિ વિના આ કવિત વાંચતાં તેનું વક્તવ્ય પછી કાવ્યોચિત રહેતું નથી. કોઈ કોઈ વાર કેવળ ઉક્તિવૈવિધ્યથી અને દૃષ્ટાંતવૈવિધ્યથી કોઈ કાવ્ય મુક્તક બની જાય છે.

{{Poem2Close}}

એ તે ખાડીમાં ઊંડા ઉતારવા કે તારવા?  

વૈદક ભણ્યા વિનાનો વૈદ બની વૈદું કરે  

એ તે અગ્નિ ભારેલો ઉભારવા કે ભારવા?  

દાખે દલપત શસ્ત્ર વિના જૈ સંગ્રામ સજે  

{{Poem2Open}}

પણ દલપતરામનો કાવ્યસાહિત્યનો ચિરંજીવ ફાળો તે તો તેમનાં હાસ્યનાં કાવ્યો – નિર્દેશ, સમગ્ર જનતા તરફના સમભાવશીલ હાસ્યનાં. દલપતરામના અનેક સંગ્રહોમાં અને શાળાનાં પાઠ્યપુસ્તકોમાં એ આવી ગયાં છે. છતાં એ પુનઃપઠન સહી શકે એમ છે. હું એક જ દૃષ્ટાંત લઉં છું.

{{Poem2Close}}

રાગરાગણી વગાડવામાં વખણાણો છે;

એકને જ જાચું એવી ટેક છેક રાખી એક  

ગાયક ન લાયક તું ફોગટ ફુલાણો છે;

પોલું છે તે બોલ્યું તેમાં કરી તેં શી કારીગરી

છેલ્લી બે પંક્તિઓ તો લગભગ કહેવતરૂપ થઈ ગઈ છે. દલપતરામનાં હાસ્યનાં મર્મનાં કેટલાંય કાવ્યો શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓને હૃદ્‌ગત થઈ જવાં જોઈએ.

{{Poem2Open}}

આ પ્રમાણે દલપતકાવ્યમાંથી મુક્તકો મળે છે પણ તે મુક્તકના પ્રકાર તરીકે ભાનપૂર્વક લખાયેલાં નથી. અને મુક્તકના શબ્દાર્થમાં એક પ્રકારની ભાષાની કરકસર, અર્થની વેધકતા વગેરે આવે છે તેને માટે મનહર કે કવિત બહુ ઉચિત ન ગણાય. મનહરનો વણાટ ફીસો છે. જોકે અસરકારક પઠનને લીધે તેનું હંમેશનું મહત્ત્વ રહેલું છે. મનહર કે કવિત કરતાં બે પંક્તિનો હડૂલો મુક્તકને વધારે બંધબેસતું ખોળિયું છે. દલપતરામનો એક હડૂલો ‘કવીશ્વર દલપતરામ’માં નોંધાયેલો છે. વઢવાણમાં વરસાદ વરસતો હતો, કાગડા છાપરાંની પાળમાં ભરાઈ બેઠા હતા. મૂળીમા ઘંટી ફેરવતાં હતાં. કવિ દલપતરામ સાંગમાંચી ઉપર બેઠા હતા. એ સ્થિતિ જોઈ કવિને હડૂલો સૂઝ્યોઃ

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

કશા પણ ગંભીરપણાના દાવા કે પ્રયત્ન વિના, માત્ર ઠાવકી મર્માળી ઘડીભર દિલમાં ઝબકી જાય એવી વાણી. હું ઇચ્છું છું કે આપણા મુશાયરામાં આવા પ્રયત્નો થાય. લોકસાહિત્યના હડૂલા મેં સાંભળ્યા છે. તે આથી જરા જુદા હતા. સંભળાવનાર ભાઈના કહેવા પ્રમાણે એ હડૂલામાં ત્રણ ચરણ સોરઠા આવે છે અને ચોથા ચરણની જગ્યાએ ટૂંકો ગદ્યખંડ આવે છે.

{{Poem2Close}}

કાંઈ ન સૂઝે કામ, પછી તો સૂવું જ ના!  

કટ્ટી હોયે ગાય, વણનોંધણે વળૂંધીએ,  

{{Poem2Open}}

નર્મદે પણ મુક્તક તરીકે મુક્તકો લખ્યાં નથી. એના સ્નેહ સંબંધી દોહરામાં કે એવાં કાવ્યોમાં છૂટાં મુક્તકો મળી આવે, જેમ કે :

{{Poem2Close}}

થાય ન પસ્તાવો કદી, સુખ રહે દિન રાત.

સજન નેહ નિભાવવો, ઘણો દોહ્યલો યાર,

{{Poem2Open}}

દરેક દોહરો અકેકું મુક્તક છે. અને દોહરો મુક્તક માટે બહુ જ ઉચિત શરીર છે. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં જે સ્થાન અનુષ્ટુપનું છે, પ્રાકૃતમાં જે ગાથાનું સ્થાન છે, તે અપભ્રંશ અને ગુજરાતી માત્રામેળ રચનામાં દોહરાનું સ્થાન છે. તેનો ઘાટ સફાઈવાળો છે, અને કોઈ ભાવ કે વિચાર ટૂંકમાં કહેવો હોય તો દોહરામાં તે ચોટથી કહી શકાય છે. ગુજરાતી ભાષાને આ ત્રણેય, અનુષ્ટુપ, ગાથા અને દોહરો વારસામાં મળ્યાં છે.

નર્મદનું એક મુક્તક, છૂટો જ દોહરો, જેમાં નર્મદ પોતે પોતાના સ્વભાવનું વર્ણન કરે છે તે જોઈએ :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

અને એનું એક હિંદી મુક્તક :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

આ પણ નર્મદના સ્વભાવનું જ વ્યંજક છે.

કાન્તમાં મળે છે અને તે શુદ્ધ મુક્તક જ છે, જોકે તે મુક્તક તરીકે યોજ્યું નથી. ‘પૂર્વાલાપ’ના પ્રારંભમાં ઈશ્વરસ્તુતિ માટે તેમણે એક શાર્દૂલવિક્રીડિત લખ્યો. અને એ નિમિત્તે એ એક મુક્તક બન્યું. આપણે જોઈએ :

{{Poem2Close}}

ઉદ્ધારાર્થ મનુષ્યના અવતરે જે માનવી માતથી,  

જે ધાતા જગનો, પવિત્ર, પ્રભુ, જે ત્રાતા સ્વયં નંદન,

{{Poem2Open}}

અત્યાર સુધી જોયેલાં કાવ્યો કરતાં અહીં નવી જ બાની, ગૌરવ, સુઘડતા, અક્ષરની ગૂંથણી, વગેરે દેખાશે.

મુક્તક માટે કવિત કે મનહર ફીસો છે, અને તેને શ્લોકને દૃઢબંધ કેવો અનુરૂપ છે તે આ એક જ વાર સાંભળતાં પણ સમજાશે. સ્તુતિ શ્રી સાંબની છે, છતાં તેમાં અંબા તે ક્રાઇસ્ટની માતા કુમારી મૅરી હોવાનો પૂરો સંભવ છે. આખો શ્લોક એક સારા મુક્તકનો નમૂનો છે. કલાપી, ખબરદાર, બોટાદકર, લલિતજી, મણિલાલ નભુભાઈ, મેઘાણી, એમનાં કાવ્યોમાં મુક્તકો નથી. કલાપીનાં કાવ્યોમાં એવા શ્લોકો મળી શકશે જેને જુદા પાડી મુક્તકો ગણી શકાય, જેમ કે :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

સુંદર અનુષ્ટુપ છે. જોકે મુક્તક દૃષ્ટિએ જોતાં આમાં વિચાર થોડો બેવડાય છે. મુક્તક ટૂંકામાં ટૂંકું જોઈએ.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

આ બધી રીતે સુંદર મુક્તક છે. પણ વિષયના સંદર્ભમાંથી છૂટું કરીને મૂકી શકીએ એટલા ઉપરથી આપણે એને મુક્તક નહીં કહીએ. એટલે કલાપીને મુક્તકોના વિષયમાં લઈ શકાય નહિ. એ જ વાત કવિ નાનાલાલ માટે પણ સાચી છે. મેઘાણીને પણ આમાં સ્થાન નથી.

તેમના મિત્ર કાન્તની પત્રધારા ઉપરનું તેમનું મુક્તક સુંદર છે :

{{Poem2Close}}

દડતા ધીમે  ગતિય ગતિમાં તેજ તારું ધરંતાં.

પડતા ધોધે  

વર્ષા ગ્રીષ્મો અકળ ખમતાં હાય તે શુષ્ક હાવાં  

{{Poem2Open}}

પ્રો. ઠાકોર તેમના પિંગલના પ્રયોગો માટે પણ પ્રસિદ્ધ છે. અહીં છંદમાં એક નાનો સરખો ફેરફાર એટલે ઉમેરો કર્યો છે તે ધ્યાનમાં આવ્યું હશે. તેમના અનેક પ્રયોગોથી, પિંગલચર્ચાથી, અને કાવ્યના સામાન્ય વિકાસથી અત્યારે આપણે છંદની એક પંક્તિને પણ સંપૂર્ણ સંવાદવાળી ગણીએ છીએ, એટલે અત્યારે અકેક પંક્તિનાં મુક્તકો પણ લખાય છે, તેમજ શ્લોક ચાર જ પંક્તિનો હોવો જોઈએ એ અભિપ્રાય પણ તૂટ્યો છે એટલે મુક્તકો સાત સુધીની ગમે તેટલી પંક્તિમાં મળી આવે છે. એક દૃષ્ટાંત લઈએ :

{{Poem2Close}}

કોની સાચી કોની ખોટી પરીક્ષા,  

એ પ્રશ્નોને તે જ જાણે ઉકેલી

ઊકેલતો સાર નિઃસારની જે,  

{{Poem2Open}}

પાંચ પંક્તિનું મુક્તક અને એક જ મુક્તકમાં ત્રણ છંદોની પંક્તિઓ સંવાદી બનીને એક જ અર્થને પ્રકટ કરે છે. નવા પ્રકારનાં મુક્તકોનો આ સુંદર દાખલો છે. એક બીજા પ્રકારના દૃષ્ટાંત તરીકે તેમનું ‘ઈ. સ. ૧૯૧૮ની એક પ્રશસ્તિ’ એ કાવ્ય લઈએ. એ મુક્તકમાં ભવભૂતિના ઉત્તરરામચરિત્રના ‘દૃષ્ટિસ્તૃળીકૃતજગત્‌ત્રયસત્ત્વસારા’ એ શ્લોકના શબ્દો આવે છે, પણ પ્રશસ્તિ મહાત્માજીની છે. મૂળ શ્લોકના શબ્દોમાં થોડો જ ફેરફાર કરી શ્લોક મહાત્માજીને લાગુ પડે તેવો કરી આપ્યો છે.

{{Poem2Close}}

ધીરોદ્ધતિ ગતિ તણી ધરણી ધ્રુજાવતી;  

જાતે વણિક પણ તપે નમવે મહર્ષિ,  

{{Poem2Open}}

૧. બધો ઠલવ, દૈવ, ખાર : નમશે કદી ન આ પ્રાણિયો

૨. ડીલ સ્વચ્છ, સાફ દિલ, જીવ સાચવરણી,  

૩. પતંગ, ઊડ! જા ચગંત ગળી જા ઝગંતે નભે!

૪. જીર્ણ જે નકામ દુષ્ટ સદ્ય તેહને હણો  

અને કોઈ કોઈ વાર તો તેઓ કાગળમાં પણ જરા બેસતી કરી એકબે પંક્તિ લખી દેતા. એવી ત્રણ પંક્તિઓ તેમણે સદ્‌ગત નરસિંહરાવને એક પત્રમાં લખેલી મળી આવે છે, વિષય રુચિવૈવિધ્યનો છે :

{{Poem2Close}}

ઘોડી ખરી મહિષડી  

{{Poem2Open}}

‘રુચે પચે તે પી’ એટલો ખંડ તો કહેવત બની જાય એવો છે. એમ આ સાહિત્ય વિશાલ છે અને વિકાસશીલ છે. પ્રો. ઠાકોર પછીના નવા કવિઓએ આ સાહિત્યને સારું ખેડેલું છે.

અને તે સાથે કાન્તે છંદમાં એક પંક્તિમાંથી ઊભરાઈ બીજીમાં જતાં, પંક્તિમાં ગમે તે સ્થાનેથી શરૂ થતાં વાક્યોનો કેવી રીતે વિન્યાસ કર્યો છે તેનો પણ ખ્યાલ આવે. શીર્ષક છે : ‘પ્રણયની ખાતર જ પ્રણય’, નાયિકા નાયકને કહે છે કે મને ચાહે તો પ્રણયની ખાતર જ ચાહજે, મારા સૌંદર્ય માટે નહિ, કારણ કે સ્થૂલ સૌંદર્ય ક્ષણજીવી છે, મારાં આંસુ ખાતર પણ નહિ, કારણ કે તારી સાથે રહ્યા પછી આંસુ પડવા જેવું દુઃખ જ ન રહે. માટે પ્રણયની ખાતર જ પ્રણય હોવો જોઈએ. આપણે કાવ્ય જોઈએ :

{{Poem2Close}}

વિના બીજા માટે નહિ, નહિ જ આવું મન કહીઃ  

“સ્મિતા માટે ચાહું, દૃગ મધુર માટે, વિનયથી  

ખુએ તે એ પ્રીતિ, સદય! નિજ આંસુ વીસરતાં!  

ચહો વ્હાલા! માટે પ્રણય જ તણી ખાતર મને :  

{{Poem2Open}}

આખું કાવ્ય ૧૪ પંક્તિનું છે. પહેલી પાંચ પંક્તિઓમાં કહે છે કે સૌન્દર્ય માટે ન ચાહતો. પછી ત્રણ પંક્તિઓમાં તેનું કારણ આપે છે કે એ બધી ચીજો ફરી જાય અથવા ‘તને લાગે તેવી’; એટલે તને ફરી ગયેલી લાગે. પ્રથમ તું એનાથી અભિમુખ થયેલો ‘તે એ રીતે વિમુખ પણ રે થાય વખતે!’ આઠ પંક્તિઓ થઈ. અને મારાં જલભરિત નયનો જેને તું લૂછે છે તેમાં રહેલી દયા માટે પણ નહિ. કાંકે – કારણ કે જે તારી નિકટ રહે, ચિર આશ્વાસન લહે તે, નિજ આંસુ વીસરતાં તારી પ્રીતિ ખુએ. ત્યાં બાર પંક્તિ થઈ. છેલ્લી બે પંક્તિમાં કહે છે કે માટે તું પ્રણયની ખાતર જ પ્રણય કરજે જેથી એ પ્રણય નિરવધિ યુગોમાં અમરતા ગ્રહે. પહેલી આઠ પંક્તિમાં એક તરંગ છે. પછીની ચારમાં બીજો છે, અને છેલ્લી બેમાં આખા કાવ્યને એક સમગ્રતા અર્પતો ભાવ છે. ખંડો હોવા છતાં કાવ્યમાં સમગ્રતા તો જોઈએ જ. તે પછી કાન્તનું ‘ઉપહાર’ સૉનેટ જોઈએ. એમાં આ ‘પૂર્વાલાપ’ કાવ્યસંગ્રહ છે. ઠાકોરને સખે! એવું સંબોધન કરીને અર્પેલો છે. તેમાં ચચ્ચાર પંક્તિઓના ત્રણ ખંડો છે અને છેવટે બે પંક્તિનો એક ખંડ આવી ૧૪ પંક્તિ થાય છે. પ્રથમ ખંડ જોઈએ.

{{Poem2Close}}

સવારોને જોતો વિકસિત થતાં શૈલશિખરે;  

અને કુંજે કુંજે શ્રવણ કરતો ઘાસ પરના  

{{Poem2Open}}

યુવાન વયમાં વિદ્યાર્થી અવસ્થામાં ઊંચે સુધી વિસ્તરતા સ્ફૂર્તિદાયક સૌમ્ય પ્રકાશવાળા નવા ભાવનાપ્રદેશો ફરતાં ફરતાં બન્નેએ સાથે જોયેલા, અને કુંજ કુંજના મયૂરોની કેકા, અનેક કવિઓની ગગનગામી કેકા બંનેએ સાથે સાંભળી એવો અર્થ છે. માત્ર કાવ્યનું ઉચ્ચારમાધુર્ય કેવું હોય છે તે પણ કાન્તની મધુરકોમલકાન્તપદાવલીમાં સહેજે જણાશે. જરા ફરી જોઈએ :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

પછીની ચાર પંક્તિઓમાં ફરતાં ફરતાં એક રમણીય સરિતા જોઈ તે કહે છે :

{{Poem2Close}}

વિલોકીને વેર્યો વિમલ કુસુમોનો ગણ, અને  

સરી ચાલ્યો તે તો રસિક રમણીના ઉર પરે,  

{{Poem2Open}}

પછીની ચાર પંક્તિઓ જોઈએ :

{{Poem2Close}}

કર્યા ઉદ્‌ગારો, તે બહુ બહુ હવામાં વહી ગયા;

સખે! થોડા ખીણો ગહન મહીં તોયે રહી ગયા,

કલાથી વીણામાં ત્રુટિત સરખા તે અહીં ભરું.

અને તેને આજે તરલ ધરું તારા ચરણમાં,

{{Poem2Open}}

આખા કાવ્યમાં ઉપસંહારની છેલ્લી બે પંક્તિઓમાં જ માત્ર પ્રાસ છે, બાકી પ્રાસ નથી. આથી વધારે સૉનેટો કાન્તે લખ્યાં નથી. એમણે બાર પંક્તિનાં, સોળ પંક્તિનાં કાવ્યો લખ્યાં છે પણ સૉનેટનો પ્રયત્ન નથી કર્યો. સૉનેટને વિસ્તાર્યું, વિકસાવ્યું, રમાડ્યું એ તો પ્રો. ઠાકોરે. એમના પ્રયત્નોથી સૉનેટ લોકપ્રિય તો થયું કે ન થયું, પણ કવિપ્રિય તો જરૂર થયું, તે એટલે સુધી કે ઘણાખરા નવા કવિઓને સૉનેટ લખવાની જ રઢ લાગી હતી. પ્રો. ઠાકોરે છુટ્ટાં સૉનેટ તેમ સૉનેટમાળા પણ લખી છે. આપણે તેમનાં સૉનેટોના ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારનાં દૃષ્ટાન્તો જોઈએ. તેમનાં ઘણાંખરાં સૉનેટ સંસ્કૃત વૃત્તોમાં લખાયેલાં છે, અને તેમાં પણ મુખ્યત્વે પૃથ્વી છંદમાં આપણે પહેલું ‘ભણકાર’ લઈએ; જેના ઉપરથી એમના પુસ્તકનું નામ એમણે ‘ભણકાર’ કદાચ રાખ્યું હોય.

{{Poem2Close}}

વચ્ચે સ્વપ્ને મૃદુ મલકતાં શાન્ત રેવા સુહાવે;  

ઊંચાંનીચાં સ્તનધડક શાં હાલતાં સુપ્ત વારિ,  

સ્વર્ગંગાની રજત રજ કે વાદળી ફેનમાંથી,  

—પુષ્યે પાને વિમલ હિમમોતી સરે, તેમ છાની  

{{Poem2Open}}

આપણા સાહિત્યનું એક સુંદર સૉનેટ છે. કલ્પના સુંદર છે, વર્ણન સુંદર છે, શબ્દવિન્યાસ સુંદર છે, ઉચ્ચારણ મધુર છે. એમનું એક બીજું સૉનેટ કાલિદાસ ઉપરનું જોઈએ; તે પૃથ્વીમાં છે.

{{Poem2Close}}

છટા મધુર ને સદા સરલ વાસ્તવે વર્ણવે  

ફૂલો, કિસલયો લતાતરુવરો, નદી પર્વતો,  

સુકાવ્ય કવતો સનેહરસસિદ્ધ અદ્વૈતનું!  

નહીં ફિકર લેશ ભાવિતણી માનવીજાતિના  

{{Poem2Open}}

આટલી ચૌદ પંક્તિમાં કાલિદાસને પૂરો ન્યાય આપ્યો છે. કાલિદાસના વર્ણનવિષયનું વૈવિધ્ય બરાબર બતાવ્યું છે અને તે સાથે કલ્યાણમય દાંપત્યનું તેનું નિરૂપણ પણ યોગ્ય રીતે દર્શાવ્યું છે. અંતે એવા દાંપત્ય ઉપરની પ્રો. ઠાકોરે પોતાની શ્રદ્ધા પણ સુંદર રીતે વ્યક્ત કરી છે.

સંસ્કૃત વૃત્ત નહિ એવા એક નવા છંદમાં લખેલું એક સૉનેટ લઈએ. એને એમણે ગુલબંકી કહ્યો છે. જેમાં લગાનાં કે ગાલનાં આવર્તનો આવે છે. શીર્ષક છે ‘સર્જક કવિ અને લોકપ્રિયતા’ :

{{Poem2Close}}

સ્વલ્પ બિંદુયે દયાનું ના ખપે હુંને.  

ખીલો તમે ઉછાળતાં અજબ છટા ઊંચે,  

જુઓ ઉઘાડું છે જી દ્વાર, જાઓ જો જવું જ નીસરી.

શબ્દ ના; ન કંપ લેશ, ચક્ષુ ઝાંય ના કળાય  

{{Poem2Open}}

પ્રોફેસર ઠાકોરે અનેક સુંદર વિધવિધ વિષયનાં સૉનેટ લખ્યાં છે, તેમાંથી પસંદગી કરવી પણ અઘરી છે. એટલે આટલેથી બંધ કરીશું. અને આ પછી સદ્‌ગત કવિશ્રી ખબરદારનું એક સૉનેટ લઈશું. ખબરદાર સૉનેટ માટે સંસ્કૃત વૃત્તોને અનુકૂળ માનતા નથી. તેઓ માત્રામેળ જેવા છંદોને અનુકૂળ માને છે. આપણે તેમનું નર્મદ ઉપરનું પ્રસિદ્ધ સૉનેટ જોઈએ, ‘નર્મદનું મંદિર’!

{{Poem2Close}}

તુજ વીરછબી નીરખી ચખ અક્ષુ ભરે!

કંઈ પુષ્પ નવાં ખીલતાં તુજ પ્રેમ કરે,  

જહીં દેશપૂજા પ્રિતથી કરવા શીખવે.

વળી પ્રેમ સુશૌર્ય બન્યું વીરજીવન જ્યાં,  

{{Poem2Open}}

અંગ્રેજી સૉનેટોમાં આવતા બધા જ અટપટા પ્રાસો આમાં યોજેલા છે. એ પ્રાસો કોઈ કોઈ જગાએ બબ્બે પંક્તિને અંતરે પણ આવે છે, ત્યાં તેની અસર નહિ જેવી જ થાય એમ હું માનું છું. આ સૉનેટ સુંદર છે. લ લ ગા લ લ ગા લ લ ગા લ લ ગા લ લ ગા એવાં પાંચ આવર્તનોનો એ છંદ છે. તેમની પછીના કવિઓએ આ પ્રકારના છંદોને સૉનેટને અનુકૂળ ગણ્યા નથી.

મુક્તક અને સૉનેટ બંને મર્યાદિત સંખ્યાવાળી પંક્તિઓનાં ટૂંકાં કાવ્યો છે, પણ તેની વેધકતા જબરી છે. પ્રો. ઠાકોરે ટૂંકાં કાવ્યો વિશે કહ્યું છે તે આ બન્નેને સારી રીતે લાગુ પડે છે :

{{Poem2Close}}

૧૫-૧૧-’૫૪

<br>