ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો/હરીશ નાગ્રેચા: Difference between revisions

‘એન્ટી મરાલી’ વાર્તામાં કથનકેન્દ્ર સર્વજ્ઞનું છે, પરંતુ કથક કથાનાયિકા મરાલીના આંતરજગતમાં ચાલતી ભરતી-ઓટને અત્યંત ઝીણવટથી દર્શાવે છે. કથકની સહાનુભૂતિ મરાલી સાથે છે, પણ કથકની તટસ્થતાને લીધે વાર્તા લાગણીવેડામાં સરી જતી નથી. આ વાર્તામાં મરાલી પોતાની જ અધરસેલ્ફ – એન્ટી મરાલી સાથે સંઘર્ષ કરતી, વાર્તાના અંતે શકુંત પ્રત્યેના ઉત્કટ પ્રેમથી એન્ટી મરાલીના પંજામાંથી મુક્ત થવાની દિશામાં આગળ વધતી જોવા મળે છે. આખી વાર્તામાં ભૌતિક સમય તો મરાલી આયના સામે ઊભી રહીને તૈયાર થઈને, શકુંતને મળવા જવું કે નલિનને મળવા આવવા દેવો - એ વિચાર કરતી ઊભી છે તેટલો માત્ર થોડા કલાક પૂરતો જ છે. આ ટૂંકા ભૌતિક સમયમાં મરાલીની સ્મૃતિઓ અને તેના એન્ટી મરાલી સાથેના સંઘર્ષ વડે મરાલીના બાળપણથી માંડીને મા-બાપ તથા ભાઈ-બહેન સાથેના સંકુલ સંબંધો, તેના ભણતર, યુવાની અને શકુંત સાથેના સંબંધોને તથા આ તમામ પ્રસંગોનું મરાલીના ચૈતસિક સંવેદનો પર થયેલ અસરને વણી લે છે. એ રીતે વાર્તાકાર ભાવકને મરાલીના ચૈતસિક જગતમાં લઈ જઈને મરાલીની દૃષ્ટિએ તેના આંતરિક વિશ્વને દર્શાવે છે. મરાલી સાડી પહેરતી હોય, મેક-અપ કરતી હોય અને તેની સમાંતરે તેને ભૂતકાળનો કોઈક પ્રસંગ યાદ આવતો જાય - એ રીતે ભૂતકાળ અને વર્તમાનની ગૂંથણી થતી જાય એ રીતની સંકલના વાર્તાને ઉપકારક બની છે. આયનો પણ અગત્યની પ્રયુક્તિ છે. આયના વડે મરાલીની અધર સેલ્ફને - એની ભીતિ, ગભરામણ, એની સાથેના મરાલીના તીવ્રતમ સંઘર્ષને દર્શાવ્યો છે.  

‘એમને ગમશે એમ ધારી સુરેખ વાળેલાં ફ્રેન્ચ – રોલને આરસામાં જોઈ ઉતાવળે એણે બ્લાઉઝ કાઢી બ્રેસિયર્સનું હૂક ટાઈટ કર્યું. તંગતા શ્વાસમાં ઊતરી ગઈ. એ અકળાઈ. એને હૂક છોડી, પડખે ખૂંપેલી ધારનો આંક પંપાળવા માંડ્યો. હથેલી ભર માંસલ અંગસ્પર્શથી એને ગર્વ થયો: હું ક્યાં દૂબળી છું? મમ્મીની  જેમ...! એને મા યાદ આવી. પથારીવશ માનું એણે ઘણી વખત બ્લાઉઝ બદલ્યું હતું. એને ઉઘાડી માને ચૂમવાનું મન થયું, પણ ગભરાઈ પાછલા પગે એ ઉંમરની સીડી ઊતરી, સ્વ–સ્પર્શમાં ખોવાઈ ગઈ. મા...માનું દૂધ...,એનો સ્વાદ...! ફોઈ શું કહેતાં: સૌ દૂબળી, માંદલી કહ્યા કરો  તે બીચારીનું શરીર વળે ક્યાંથી, માનું છાંટોય દૂધ પામી છે! ભાભીની તો છાતી જ વસુકાઈ ગઈ’તી મીલના ભડકામાં...!

આ વર્ણનમાં એક સાથે કેટ કેટલી વાતો ગૂંથી લેવાઈ છે. બ્રેસિયર્સના તંગ હૂક મરાલીના તંગ મનોજગતને સૂચવે છે. બ્લાઉઝ પહેરતાં અનુભવાતી પોતાના શરીરની રતિ અને તેની પડખે માના સ્નેહને ઝંખતી નાની મરાલી, તેની પાછળ સ્મૃતિરૂપે બાળપણની માંદગી અને તે વેળાએ તેનો પક્ષ લેતી, વારંવાર મીલ સળગ્યાની દુર્ઘટના યાદ કરતી અણગમતી ફોઈ. આ બધાં આઘાતજનક પ્રસંગોને છાતીમાં ધરબી દેતી હોય તેમ બ્લાઉઝ પહેરતી મરાલી. મીલ સળગી અને મરાલીનો જન્મ – આ બે ઘટના સાથે બની હોઈ મરાલીને બાળપણથી પપ્પાનો પ્રેમ મળ્યો નથી. તેમાં વળી શ્યામવર્ણી હોઈ બાળપણથી તેની મજાક થતી રહી છે. મીલ સળગી તેના આઘાતમાં માની છાતીમાં દૂધ સુકાઈ ગયું. એટલે મરાલીને તો માનો ખોળો અને માનું દૂધ બંને મળ્યા નથી. આ પ્રસંગોને અંતરમાં ઊંડે દબાવીને તે આગળ વધવા માંગે છે. એ વાતે મરાલીએ કરવો પડતો સંઘર્ષ બ્લાઉઝને કવચની ઉપમા આપીને સચોટ રીતે દર્શાવાયો છે. સાડીના છેડાની જેમ જ ભૂતકાળના પડ પણ ઉઘડ્યા કરે છે, એમાંથી તો મરાલી છૂટવા માંગે છે. બાળપણના આ પ્રસંગોને લીધે જ મરાલી શકુંત સામે સાચી વાતો કહી દેવાય પછી ક્ષોભ અનુભવે છે. શા માટે? તેના બે ઉત્તર વાર્તામાંથી મળે છે. એક તો, મરાલી શકુંતનો ઉત્કટ પ્રેમ ઝંખે છે, તેની કરુણા કે સહાનુભૂતિ નહીં. બીજી બાજુ, મરાલીને ભીતિ એ વાતની છે કે બાળપણથી માંડીને યુવાની સુધી તેની સાથે કોઈ સારી ઘટના બની જ નથી. ઘરમાં સ્વજનો પાસેથી હૂંફ મળી નહોતી એટલે બાળપણમાં તે રોતલું અને ઝઘડાળુ થઈ ગઈ હતી. શું આ જાણ્યા પછી શકુંત તેને સ્વીકારશે? હેત, હૂંફ ઝંખતી મરાલીને માન્યામાં જ ન આવે કે કોઈ તેને પણ ઉત્કટ રીતે ચાહી શકે. બાઉલ્બી કહે છે તે મુજબ બાળપણના પ્રસંગોને લીધે તેની માનસિક સંરચના જ એવી બની ગઈ છે કે તે એમ માની જ ન શકે કે કોઈ તેને ચાહે છે.  આ ભીતિ કેવી રીતે વાર્તામાં દર્શાવવી? વાર્તાકાર દર્પણ વડે મરાલીના ચેતનમાં ઊંડે ઊંડે ધરબાઈ રહેલી આ ભીતિને એન્ટી મરાલીને જીવંત કરીને દર્શાવે છે. આ રીતે શકુંત અને નલિન પણ મરાલીના  દ્વિભાજિત વ્યક્તિત્વના જ જાણે કે અડધિયા બની રહે છે. શકુંત કદાચ નકારે તો આઘાત ન લાગે એ બીકે જ મરાલી નલિનને હા પાડી બેઠી છે. આ વાતે તો તે શકુંતને મળવા જતાં ખચકાટ અનુભવે છે.

આમ, એક સ્ત્રીના મનોજગતની ભરતી ઓટનું માનસ શાસ્ત્રીય ચોકસાઈથી થયેલું આલેખન, કથકની પસંદગી અને ચુસ્ત સમય સંકલનાને કારણે આ વાર્તા હૃદયસ્પર્શી બની છે.

‘સુમન મળી હતી’ અને ‘લીલા’ના મુખ્ય નાયકો અનુક્રમે ચેતન અને ચંદ્રકાંત અંતર્મુખી સ્વભાવના છે. ‘લીલા’નું કથાવસ્તુ આ મુજબનું છે. એક સવારે વિધુર ચંદ્રકાંત મનમાં ચાલતા વિચારોની ગતિ પ્રમાણે પેપર વાંચતો બેઠો હોય છે અને તેની સાથે વાત કરવાની તક શોધતો, તેને જોતો તેનો દીકરો ઈશાન બેઠો હોય છે. ચંદ્રકાંત ઈશાનને પૂછે છે કે શું જોઈએ છે? જવાબમાં ઈશાન કહે છે, ‘જોઈતું કંઈ નથી. આજે તો આપવું છે... અ વુમન ટુ ધીસ હાઉસ એન્ડ ટુ યુ અ ડોટર-ઈન-લો, પુત્રવધૂ.’ (પૃ.૧૫૨)

‘લીલા ઊભી હતી. ચંદ્રકાંત, યાદ છે ને? કૉલેજનો પિરિયડ પૂરો થવાનો ત્રણે મિનિટ બાકી હતી ત્યાં જ તું વર્ગમાંથી બિલ્લીપગે સરી જઈ, દાદર ઠેકી, દરરોજની જેમ દોડી જ્યારે હાંફતો બસસ્ટોપ પર પહોંચ્યો ત્યારે લીલા ઊભી હતી. તું અવાક્ અટકી ગયો. બસ આવી. ઊભી રહી. બસ ખાલી હતી, છતાં લીલા ઊભી જ રહી, ગઈ નહીં. બસ ચાલી ગઈ. ચંદ્રકાંત જે તેં સતત બે વર્ષ સુધી આચર્યું હતું એ લીલાએ પડઘારૂપે કર્યું ને તને ધ્રાસકો પડ્યો... નાલાયક..! ચંદ્રકાંતે રોષમાં એકદમ  જાત સામે પડેલું પેપર ઉરાડી મૂક્યું...ચિત્ત પર સળવળતી ભોંઠપની લાગણી ચહેરા પર ફૂટી નીકળી હોય તેમ એને કપાળે પરસેવો વળી ગયો. પહેરણની બાંયથી બાળકની જેમ પરસેવો લૂછતાં એ અકળાયો.’ (પૃ.૧૫૪)

{{Poem2Close}}

૨. ‘અને... છતાં... પણ…’ (ઈ.૧૯૯૮)     

‘જે એન્ટી આનંદ છે, એન્ટી માનવ, ભ્રષ્ટતાનું ભ્રૂણ છે, એ ભય, સતત મારા બે ચહેરા વચ્ચેના સંઘર્ષને વધુ તીવ્ર, અસહ્ય કરતો રહે છે...જો વિવેક, શિસ્ત, આદર, સેવા, અહોભાવની ઓળખાણ કરાવી, તો ઉછેર દરમિયાન, ભયની તાસીરનો કોઈએ મારી જોડે પરિચય કેમ ન કરાવ્યો? આ સર્વસ્પર્શી ભયને જાણવો શું જીવવા માટે અનિવાર્ય, શ્રેયસ્કર નહીં! મનમાં ઘર કરી બેઠેલી સંસ્કારપ્રેરિત દેવોભવની આદરણીય વ્યકિતઓએ ડગલે ને પગલે, વશમાં રાખવા ગુનાહિત ભાવ પ્રેરી બિવડાવતા, શું – ખોટું – શું – અનિષ્ટ, એના જો પાઠ ભણાવ્યા તો એ ખોટાં કે અનિષ્ટોને પહોંચી વળવા, કેમ લડવું એ, અભિમન્યુના આઠમા કોઠા જેવો પાઠ કોઈએ મને કેમ ના શિખવાડ્યો ? એમનેય ભય હતો  શું કે શીખવાડીશું તો પાછો ક્યાંક આપણી જ સામો ન થાય ! ...નાનપણથી જ અસુરક્ષિતતા કનડે કે મન ભાગી છૂટે, પણ ભયની આત્મગ્લાનિથી કેમ છુટાય?  થાય, અમૃત મળે તો અમર થઈ જવાય, પણ જો ભયમાંથી ન છુટાય તો એવા અમરત્વનો શો અર્થ? નિર્ભય કેમ થવાય? ભયને ઓળખીને? એને કેમ ઓળખવો? ...કૃષ્ણ જીવવાની રીત છે કે માણસાઈ અનિષ્ટને સાંખવામાં, દુષ્ટને અવગણવામાં નથી, એને પડકારી, ઉઘાડા પાડવામાં છે, પછી એ સ્વજનમાં હોય કે પોતાનામાં.’

ધૂમકેતુ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત આ સંગ્રહની વાર્તાઓ વિષયવસ્તુ અને ટેકનિકની દૃષ્ટિએ ધ્યાન ખેંચે છે. આ વાર્તાઓમાં કૌટુંબિક સંબંધોનું આલેખન જોવા મળે છે. આ સંગ્રહની અઢાર વાર્તાઓ પૈકીની ઘણીખરી વાર્તાઓમાં માનવસંબંધોને ગ્રસી જતાં, બાળપણમાં ચિત્તમાં ઘર કરી જતા, સ્ત્રી – પુરુષના સ્વસ્થ સંબંધનું ગ્રહણ બની જઈને આ સંબંધને તોડી નાંખતા – એમ અનેકવિધ પ્રકારના ભયનું માનસશાસ્ત્રીય ઝીણવટથી હરીશ નાગ્રેચાએ નિરૂપણ કર્યું છે. સર્જકે નિવેદનમાં નોંધ્યું છે તેમ આ વાર્તાઓ વાચકને આવા નાનાવિધ ભયના રૂપો અને તેની માનવચેતના પર થતી અસરોને દર્શાવે છે. સ્ત્રીના સંવેદનોની, સ્ત્રીના દૃષ્ટિકોણથી વાત કરતી ‘કુલડી’, ‘કેટ-વોક’, ‘ચુટકી’, ‘ખુશબો’, ‘કલહ’ જેવી વાર્તાઓ મળે છે. આપ ઓળખની વાત છે, સમાજમાં સ્ત્રીના માન-સ્થાનની સ્ત્રીની નજરે વાત છે, એકપક્ષીય પ્રેમ, મા-બાપ વિના મોટી બહેનોના સ્નેહ વડે ઊછરતી યુવતીની ગર્ભવતી થવાની યાત્રા સુધીની વાત છે તો લઘુતાગ્રંથિથી પીડાતી યુવતીની મનોવૃત્તિઓને પણ સર્જક આલેખે છે. સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધોની વાર્તાઓમાં મુંબઈના પરિવેશને લીધે ઉપભોક્તાવાદી માનસ આ સંબંધને કેવી રીતે ગ્રસી રહ્યો છે તેનું નિરૂપણ થયું છે. ‘રોનદિવૂ’માં લગ્નથી દૂર ભાગતા તન્વી-સુકેતુની અકકીના ઘરે મળવાની યોજના અને તે દ્વારા આ સંબંધની સંકુલતાને સર્જક તાગે છે.  ‘ગાંડીતૂર’ વાર્તામાં મૃત સનાતનના જીવંત રહેલા હૃદયના ધબકારાને સાંભળવાની ઉત્કટ ઝંખનાના પરિણામે આવાસ પાસે દોડી જતી ઉષ્માનું નિરૂપણ થયું છે. ‘ચુટકી’ વાર્તામાં સ્નિગ્ધા ઉર્ફે ચુટકી મનોજગતમાં જન્મેલા એકપક્ષીય પ્રેમનું કલાત્મક રીતે નિરૂપણ થયું છે. પપ્પાની લોન્ડ્રીની દુકાન સંભાળતી ચુટકી એક યુવકને મનોમન ખૂબ ચાહે છે, પણ તેની સાથે વાત કરી શકતી નથી.  સર્જકે ચુટકીના પ્રેમ, તેની ભીતિ, અકળામણ, ઝંખના આદિનું ચુટકીના કથનકેન્દ્રથી નિરૂપણ કર્યું છે. ‘બીકનું બંડલ’ વાર્તામાં ગરોળીથી ગભરાતી પત્નીની ચેષ્ટાઓ વડે સર્જક લગ્નજીવન અને સ્ત્રી – પુરુષ સંબંધમાં પ્રિયજનથી દૂર થઈ જવાની, પ્રિયજનથી વિખૂટા પડવાની વ્યાપક રીતે ઊંડે ઊંડે ધરબાયેલી એવી ભીતિને હળવાશભરી શૈલીમાં આલેખે છે.  ‘લૂણો’ વાર્તામાં પત્રની પ્રયુક્તિ વડે ચંદ્રા-અને સોમાભાઈ વચ્ચેના, ભાઈ-બહેન વચ્ચેના સ્નેહની વાત કરવામાં આવી છે.  ‘રિસાઈ ગયેલો સૂરજ’ વાર્તામાં ડૉક્ટર અનિકેત મુનશી અને તેની પત્ની ઈરાના દાંપત્યજીવનમાં પડતી તિરાડની તેમની નાનકડી દીકરી યોષિના ચિત્ત પર થતી અસરનું અત્યંત ઝીણવટથી નિરૂપણ કર્યું છે. સુખાંત એવી આ વાર્તા અંગત સંબંધમાં એક નાનકડી ઘટનાથી ઊઠતા વમળોની અને પરિણામે અપરાધબોધથી જન્મતાં ભયનું નિરૂપણ થયું છે.  ‘ખુશબો’ વાર્તામાં નાની વયે મા- બાપ ગુમાવી દેનાર નાયિકા કિન્નરી ગર્ભવતી હોવાના સમાચાર જાણે અને ભૂતકાળની ઘટનાઓના ભારથી દબાતી, ચંપાતી રજસ્વલા થઈ જાય તેનું નિરૂપણ થયું છે. ‘ગાભલું’ અને ‘સસલું’ વાર્તામાં નાના બાળકોના સંવેદનોની વાત રજૂ થઈ છે. જો કે, ‘સસલું’માં ઝિંગુ અને ટોશી રમખાણોની વચ્ચે ફસાઈ જાય છે એ રીતે આખી વાતનું પરિમાણ વિસ્તરે છે. ‘ગાભલું’ વાર્તામાં એક નાનકડા બાળકને ઓરડામાં પૂરી દીધા બાદ ઓરડામાં એકલા હોવાની વાતે ડર અનુભવતો બાળક કલ્પનાના ઘોડા દોડાવીને એ ડરનો જે રીતે સામનો કરવાનો પ્રયાસ કરે તેનું નિરૂપણ થયું છે.  

‘ઘણી વખત થાય છે હું પુસ્તક હોત તો મને જોયા તો કરત, લઈ-લઈને ફર્યા તો કરત, પસવારતો! મારામાં ગ્લેમર નથી. હું ગોર્જીયસ નથી., સ્માર્ટ તો છું જ, શોભીશ, શરમાવીશ તો નહીં જ એને.’ (પૃ.૦૭)  

ચુટકીની આંખે તેનું વર્ણન જોવા જેવું છે.

ત્યાં તો થોડીવાર બાદ એક વિધવા સ્ત્રી ચાવી શોધતી આવી પહોંચે અને રહસ્ય ઊઘડે કે તે સ્ત્રી પેલા યુવાન વરુણની બહેન છે. ગામડેથી દીકરીને લઈને વેકેશન હોવાથી આવી છે. આ સત્ય જાણતાંવેંત ચુટકીનો મૂડ બદલાઈ જાય.   

‘મૂર્ખ, જેનાથી દાઝી’ તી એમાં જ હૂંફ શોધે છે! ચુટકીએ ડપકું મૂક્યું.ઘડીક હું ચૂપ રહી, પછી એકાએક એની સામે જીભડો કાઢી, ડેસ્ક પર પડેલાં કપડાં, મારાં હોય તેમ બાથમાં સમેટી કબાટ પાછળ જઈ, કપડાં સ્પેશ્યલ વોશમાં નાખ્યાં, પરંતુ ‘વી’ ફોર વરુણની ઇનિશ્યલવાળા પેન્ટ – શર્ટ હાથમાં જ રહી ગયાં, અલાયદાં...ને એકાએક લાગણીઓના એ ડોલતા દરિયા વચ્ચેથી ડોલફિનની જેમ, ચુટકીના મનમાં કોણ જાણે કેમ, પણ એક ઈચ્છા ઊછળી: એમનાં કપડાં હું જ ધોઈ નાખું તો!’ (પૃ.૧૨)

‘જો બેટા, મમ્મી કામ પર ના જાય તો મમ્મીને પૈસા પણ ના મળે; પૈસા વિના આપણને ઘરમાં કેટલી તાણ પડે! પણ હા, મારા રાજા બેટાના પપ્પા સાહેબ થશે ને, એટલે પછી મમ્મી નહીં જાય...બસ! પણ ત્યાં સુધી તો મમ્મી ઓફિસ જાય કે નહીં!.. આ જો ગઈકાલની કાળા રંગની તારીખ શુક્રવાર. એ તો ગયો.. આ બીજી કાળી તારીખ શનિવારની; તે આજ. ને આ લાલ રંગની તારીખ રવિવારની, સન્ – ડે ની! સન્ – ડે આવે લાલ તારીખ દેખાય એટલે મમ્મીને રજા! રજા એટલે મમ્મી ઓફિસ ના જાય; તારી જોડે કરે મજા!’ (પૃ.૩૬)

નિરામયીની દીકરા સાથે રહેવાની ઈચ્છા અને સામે મોં ફાડીને ઊભેલો મૂડીવાદનો, શહેરી મોંઘવારીનો અજગર – આ  બંને વચ્ચે ભીંસ અનુભવતી નિરામયી ઑફિસે જેમતેમ કરીને પહોંચે છે, પણ તેનું ચિત્ત તો કલાપીમાં જ ખોવાયેલું છે. શનિવાર હોઈ અડધા દિવસની જ ઑફિસ હોઈ બે વાગતાં સુધીનો સમય ચિંતા, ઉચાટમાં વિતાવીને તે ઝડપથી ઘરે આવી પહોંચે છે. આ તરફ મમ્મીની વાતે હઠ કરતો કલાપી કૅલેન્ડરના પાનના પરની બધી તારીખો લાલ રંગની કરી દે છે. આ જોઈને નિરામયીની આંખો ભીની થઈ જાય છે ત્યાં વાર્તા પૂરી થાય છે.

‘રખે ને જો...’વાર્તામાં મુખ્ય પાત્રો અશ્વિન શાહ અને તર્જની છે. અશ્વિન અંતર્મુખી સ્વભાવ ધરાવે છે. તર્જની દેખાવડી છે. અશ્વિન અને તર્જની ધીમે ધીમે નજીક આવતાં જાય પણ બોસ તર્જનીને પોતાની પી.એ. રજા પર જતી હોવાથી પી.એ.ના સ્થાને રાખવાનો નિર્ણય લે અને તર્જની શોષણ ન સ્વીકારતાં રાજીનામું આપીને જતી રહે છે. તે અશ્વિનને ટિફિન અને સાથે ચિઠ્ઠી મોકલાવે, અશ્વિન તે ચિઠ્ઠી વાંચે અને તર્જનીને ફોન કરું કે ન કરું એમ વિચારતો હોય ત્યાં વાર્તા પૂરી થાય છે.  શોષણનો પણ ક્યાંય સીધો ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ સુજ્ઞ ભાવકે સંકેતોથી તે સમજવાનું રહે છે. લકવાગ્રસ્ત મા સાથે રહેતી તર્જની અને ઘરેથી ભાગી નીકળેલો એમ.બી.એ. પૂરું કરીને નોકરી મેળવવાના સ્વપ્ન જોતો અશ્વિનની આ સરળ પ્રેમકથા તેની માવજતના લીધે ધ્યાનપાત્ર બને છે.   

‘ખીંટી’ વાર્તામાં નાયિકા હેતલને પ્રશ્ન છે કે દીકરી હોવા છતાં, ત્રણ ભાઈઓ હોવા છતાં ઘરની જવાબદારી તેના જ માથે કેમ છે? તે કહે છે કે તેના પિતામાં બે વ્યક્તિત્વ છે. જયંતી અને બાપ. જયંતીને તે અને તેની મા પુષ્પા ગમતાં નહોતા. પુષ્પાના જવા બાદ જિદ્દી જયંતી હેતલને ઊભીને ઊભી જ રાખતો. હેતલ જયંતીને ટપી જઈ બાપને મળવા ઇચ્છતી પણ તેમ બનતું નહીં. બે ભાઈઓ પોતાનું સેટલ કરી ઊપડી જાય છે. રહી જાય છે નોકરી કરી માનસિક રીતે મંદ બુદ્ધિવાળો ભાઈ અને તોછડો જયંતી. સમાજમાં હેતલના ત્યાગના ઉદાહરણ અપાય, પરંતુ તેની લાગણીઓને કોઈ સમજતું નહીં. પોતે જ્યારે પંકજ સાથે લગ્ન કરવાની વાત જયંતી સામે તે મૂકે છે ત્યારે પોતાનું સુખ જતું રહેશે તે ભયે જયંતી તેને છીનાળું કરતી કહે છે. લગ્ન કરે તો ઘરની બહાર કાઢી મુકવાનું અલ્ટિમેટમ જયંતીએ હેતલને આપી દીધું છે. હેતલ પંકજ સાથે લગ્ન કરવા મક્કમ છે, પરંતુ પંકજને તો હેતલ જોઈએ છે પોતાની બીમાર માની ચાકરી કરવા માટે. તે પણ હેતલને બે દિવસનો સમય આપે છે વિચારવા માટે. અહીં સર્જક કમાતી દીકરીના જીવનનો જુદો જ પ્રશ્ન આલેખે છે. હેતલને બંને પુરુષો પોતપોતાની જરૂરિયાત સંતોષવાના સાધન તરીકે જુએ છે, દીકરી કે પ્રેમિકા તરીકે નહીં.  

  ૪. ‘એક ક્ષણનો ઉન્માદ’ (ઈ.૨૦૦૭)

{{Right|હીરેન્દ્ર પંડ્યા}}<br>

{{Right|નવલકથાકાર, વિવેચક}}<br>