અધીત : પર્વ : ૫ - કાવ્યવિચાર/કાવ્યમાં ધ્વનિ - ૨: Difference between revisions

આ વ્યઙ્ગ્યાર્થ કે ધ્વન્યર્થ કે જેને આનંદવર્ધન પ્રતીયમાન અર્થ પણ કહે છે. ધ્વન્યર્થ વિશે આનંદવર્ધન કહે છે કે પ્રસિદ્ધ અવયવોથી ભિન્ન નળીના દેહમાં વિલસતા લાવણ્ય જેવી જ, વાચ્યાર્થ કે લક્ષ્યાર્થ કે તાત્પર્યાર્થથી ભિન્ન આ પ્રતીયમાન અર્થ પણ જુદી જ ચીજ છે. અને મહાકવિઓની વાણીમાં આ અર્થ વિલસી રહ્યો હોય છે.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

ધ્વન્યાલોકમાં બીજા એક સ્થળે ધ્વનિ કાવ્યની વ્યાખ્યા આપતાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, જ્યાં શબ્દ અને અર્થ પ્રતીયમાન અર્થ માટે પોતાની જાતને ગૌણ બનાવી દે છે અને કાવ્યનો વિશેષ પ્રકાર સર્જે તો તે કાવ્યવિશેષને વિદ્વાનો ધ્વનિકાવ્ય એવું નામ આપે છે.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

‘ધ્વનિ' શબ્દના અનેક અર્થ છે. સંસ્કૃતમાં ધ્વનિ’ મૂળે તો વ્યાકરણના ક્ષેત્રમાંથી ઉપાડેલો પારિભાષિક શબ્દ છે.

{{Poem2Close}}

શબ્દસ્ય ધ્વનિ: ઇતિ વ્યવહાર કૃતઃ

{{Poem2Open}}

વિદ્વાન વૈયાકરણો મુખ્ય એવા સ્ફોટરૂપ વ્યઙ્ગ્યના વ્યુંજક શબ્દ માટે ધ્વનિ શબ્દ પ્રયોજે છે. સ્ફોટ એ વ્યઙ્ગ્ય છે અને એને વ્યંજિત કરનાર શબ્દ ધ્વનિ છે. મુખથી જે શબ્દ ઉચ્ચારીએ એટલે કે જે અવાજ, ધ્વનિ થાય તે અવાજથી સ્ફોટ વ્યક્ત થાય છે. આ સ્ફોટ અર્થનો બોધ કરાવે છે. આ સ્ફોટને વ્યક્ત કરનાર શબ્દને ધ્વનિ રહે છે.

એક ઉદાહરણ લઈએ.

{{Poem2Close}}

થઈ રખે જતી અંધ વિયોગથી

દિન રૂપે સુભગા બની રહે ગ્રહી  

{{Poem2Open}}

ગુજરાતી સાહિત્યની મહાનવલ 'સરસ્વતીચંદ્ર'માંથી આ પદ્ય અહીં લેવામાં આવ્યું છે. આ મહાનવલકથામાં નાયક સરસ્વતીચંદ્રે, ગૃહત્યાગ કરતી વખતે, નાયિકા કુમુદને પત્રરૂપે આ કવિતા લખી હતી. આ કવિતાને આપણે ધ્વનિકાવ્ય ગણી શકીએ.

પણ આ તો એક નાનકડો દોષમાત્ર છે. એટલે કાલિદાસની સહાય લઈને (સંસ્કૃતના પંડિત ગોવર્ધનરામ પણ આવા સમર્થનથી રાજી રાજી થઈ જાય !) કહીએ તો

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

ચંદ્રનાં કિરણોમાં જેમ ડાઘ તેમ ગુણોના સમૂહમાં એકમાત્ર દોષ ગરકાવ થઈ જાય છે.

આપણે ઉપર્યુક્ત પદ્યની ચર્ચા કરતાં, ધ્વનિકાવ્યના પ્રકારોની વાત પણ છેડી. (જેમાં, અલંકારધ્વનિ એક પ્રકાર અને બીજો પ્રકાર છે રસધ્વનિનો) આની સાથે એક ત્રીજો વસ્તુધ્વનિનો પણ પ્રકાર છે, જેમાં કોઈ વસ્તુ, વિચાર કે હકીકત વ્યંજિત થયાં હોય તો તે વસ્તુધ્વનિ કહેવાય.

{{Poem2Close}}

ગોદા નદીકચ્છકુંજવાસિના દૃપ્રસિંહેન ॥

ફરો બાવાજી નિરાંતે, શ્વાનને આજ મારિયો,  

(બાવાજી નિરાંતે ફરો, તે કૂતરાને તો આજે ગોદાવરીને તીરે આવેલી ઝાડીમાં રહેતા દુર્દાન્ત સિંહે મારી નાખ્યો છે.)

{{right|(અનુવાદક : નગીનદાસ પારેખ) }}<br>

કોઈ વાર વાચ્ય નિષેધરૂપ હોય અને પ્રતીયમાન વિધિરૂપ હોય છે.

{{Poem2Close}}

સાસુ અહીં ધ્રોટે છે, અહીંયાં હું, જોઈ તે દિવસે,  

{{Poem2Open}}

અહીં વાચ્યાર્થ નિષેધરૂપ છે પણ વ્યંગ્યાર્થ આમંત્રણરૂપ એટલે કે વિધિરૂપ છે.

કોઈ વાર વાચ્ય અને વ્યગ્યનો વિષય જુદો હોય છે. વાચ્યાર્થ એકને માટે હોય છે અને વ્યઙ્ગ્યાર્થ બીજાને માટે હોય છે.

{{Poem2Close}}

પદ્મ ભ્રમરવાળું સૂંઘી, વાર્યું કરનારી સહે હાવાં.

{{Poem2Open}}

આવા વસ્તુધ્વનિના અનેક પ્રકારો સંભવી શકે છે. અલંકાર ધ્વનિનું ઉદાહરણ :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

ઉપાદાનસામગ્રી વગર અને ભીંત વગર જ જગતનું ચિત્ર ચીતરનાર કલાશ્લાધ્ય પિનાકીને હું નમસ્કાર કરું છું.  

રસધ્વનિનું ઉદાહરણ આપણે સરસ્વતીચંદ્ર નવલકથામાંથી જોયું. સંસ્કૃત સાહિત્યમાંથી જોઈએ તો

{{Poem2Close}}

નિદ્રાવ્યાજમ્-ઉપાગતસ્ય સૂચિરં નિર્વિણ્યર્ય પત્યુર્મુષમ્  

વિસ્રબ્ધં પરિચુમ્બ્ય જાતપુણકામ આલોક્ય ગંડસ્થર્લી  

{{Poem2Open}}

વાસગૃહ સૂનું જોઈ, ધીમેથી શયનમાંથી સહેજ બેઠી થઈ, ઊંઘવાનો દેખાવ કરતા પતિનું મુખ બહુ વાર સુધી જોઈ તેને (ઊંઘે છે એમ માની) વિશ્વાસથી ચુંબન કરતાં, તેના કપોલે રોમાંચ થયેલા જોઈ, બાળાએ લજ્જાથી મુખ નીચું નમાવી દીધું. ત્યાં તો પ્રિયતમે હસતાં હસતાં તેને લાંબા સમય સુધી ચૂમી.

કેટલીક વાર કેવળ ભાવ વ્યંજિત થતો હોય છે.

{{Poem2Close}}  

{{Poem2Open}}

આ પ્રમાણે નારદ જ્યારે બોલતા હતા ત્યારે પિતાની પાસે, નીચું મુખ રાખીને ઊભેલી પાર્વતી પોતાની પાસેના લીલાકમળનાં પત્રો ગણવા લાગી.

અમરુશતકમાંથી વ્યંજનાંનો વળી એક નવલો પ્રકાર જોઈએ.

{{Poem2Close}}

ઇદાનીં નાથ: ત્વં વયં અપિ કલત્રં કિમ્ અપરં  

{{Poem2Open}}

પહેલાં તો આપણી બેઉની આ કાયા ખસૂસ અભિન્ન હતી, પછી તું પ્રિય બન્યો, અમે પણ હતભાગી પ્રિયતમા! હવે તો, તમે નાથ અમે તમારી બૈરી, બીજું શું? દુર્ભાગી વજ જેવા કઠિન પ્રાણોનું તો આ ફળ છે.

એક બીજું ઉદાહરણ લઈએ.

{{Poem2Close}}

ગંગાવારિણિ-અગાદહે ઝરિતિ હરજટાજૂટતો દત્તઝમાઃ ।

સદ્ય: શીત્કારકારી જલ-જડિમ-રણત્-દન્તપંક્તિઃ ગુહો વઃ  

{{Poem2Open}}

પિતા શિવની છાતી પર સ્વેચ્છાએ આળોટી ચિતાની ભસ્મથી તેનાં અંગો ખરડાઈ ગયાં હોવાથી, હરની જટાજૂટ પર ચઢી નામ કાર્તિકેયે અંદર નજર કરી તો, અરે, ત્યાં તો ગંગા વહેતી હતી. એટલે કાર્તિકેયે ગંગાનાં ઊંડાં પાણીમાં વૈગથી કૂદકો માર્યો પછી કાર્તિકેય (ઠંડા પાણીમાં સ્નાન કરવાથી, ઠંડી ચઢી જવાથી) શીત્કાર કરવા લાગ્યા, તેમના દાંત ઠંડીથી કકડવા લાગ્યા.

ધ્વનિકાવ્ય ન બનતાં કેવળ અલંકારમાત્ર બનીને અટકી જતું પણ એક ઉદાહરણ સંસ્કૃત સાહિત્યમાંથી જોઈએ.

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

આકાશરૂપી કઢાઈમાં વીજળીરૂપી જીભ ચારે બાજુ ફેરવતો આ મેઘરૂપી મોટો બિલાડો ચાંદનીરૂપી ખીરને ચાટી રહ્યો છે.

આની સાથે, આ જ પ્રકારનું વર્ણન કરતું ટી.એસ. ઇલિઅટનું કાવ્ય સરખાવવા જેવું છે.

{{Poem2Close}}

upon the window-panes;  

The yellow smoke that ruts its muzzle  

પીળો ધુમાડો પોતાનું મોઢું બારીએ ઘસે છે,  

સાંજના ખૂણાઓમાં પોતાની જીભ ચાટે છે,  

{{Poem2Open}}

ઉપર્યુક્ત સંસ્કૃત કવિતા અને ટી.એસ. ઇલિઅટની કવિતા બંનેમાં રૂપક અલંકાર તો છે જ પણ, સંસ્કૃત કવિતા રૂપક અલંકાર આગળ અટકી જાય છે જ્યારે ઇલિયટની કવિતા, ઔદ્યોગિક સંસ્કૃતિનું સર્વભક્ષી વિનાશકારી કુત્સિત ચિત્ર જે રીતે વ્યંજિત થાય છે તે કવિતાની દૃષ્ટિએ પરમ આહ્લાદકારી છે.