અધીત : પર્વ : ૬ - કાવ્યસમીક્ષા/‘પરંતુ' – સર્વશક્તિનો આવિષ્કાર: Difference between revisions

પ્રગલ્ભતાપૂર્ણ આરમ્ભની સાથે જ ગીત વિકસતું જાય છે. પ્રથમ અન્તરામાં નાયિકા નાયક સાથે સ્વપ્નમાં રતિક્રીડાનો આવેગ અનુભવે છે. અહીં 'વાંસ’ અને 'ફાંસ' પ્રાસની સાભિપ્રાયતા પ્ર-માણી શકાય છે તેમ, ‘ભટકાણો ભરનીંદરમાં'ના ‘ભ’ના આવર્તન દ્વારા બળકટ અનુભવ પામી શકાય છે. આમ છતાં નોંધવું જોઈએ કે પ્રથમ અન્તરાની આરમ્ભની પંક્તિઓ મુખરતાની સરહદમાં લગભગ પ્રવેશી જાય છે. અન્તરાને અન્તે આવતો ‘વળગાડ' શબ્દ નાયકના સ્મરણ વિના ક્ષણાર્ધ પણ રહી ન શકતી નાયિકાની મન:સ્થિતિને પ્રગટ કરે છે. માન્યતા છે કે વળગાડને કારણે શરીર લેવાતું જાય, કશે ચેન ન પડે, એકના એક વિચારોથી મન ઘેરાયેલું રહે. આવું વિરહમાં પણ બનતું હોય છે. આ સાધમ્યનો લાભ કવિએ 'વળગાડ' શબ્દ દ્વારા ઉચિત રીતે લીધો છે. બીજા અન્તરામાં કવિએ પવનના સ્પર્શે ફરફરતા કમખાને વર્ણવી નાયિકાએ અનુભવેલો ઉન્માદ અને વાસ્તવિક સ્થિતિ યુગપત્ રીતે અભિવ્યંજિત કર્યાં છે.

અહીં સ્તનોને પારેવડાં કહેવામાં ઝાઝો ચમત્કાર કે નાવીન્ય નથી. પણ 'રાંક' વિશેષણ દ્વારા એકલતાનો જે ભાવ વ્યક્ત થાય છે તે ‘હાંફે અધમણ ને નવટાંક'થી દ્વિગુણિત બને છે. હાંફ સમયમાં વિસ્તરે છે, વજનમાં નહીં એની કવિને જાણ છે. તેમ છતાં નાયકના સ્પર્શ વિના રાંક બનેલાં, હાંફતાં-નિસાસા નાખતાં પીન પયોધરો છે તેનું ઇંગિત વજનના ઉલ્લેખથી થાય છે. અન્તમાં 'સવ્વા લાખ' મોતી સારતી ને ‘મખમલિયે ઓછાડ’, ‘ટચાક ટીલડી’ ટાંકતી વિરહી નાયિકાનું ચિત્ર પ્રાપ્ત થાય છે.

દ્વારા પટેલ-પટલાણીની સ્થિતિનો વિરોધ દર્શાવવામાં કવિ સફળ થયા છે. ‘કોરો ઓરસિયો' દ્વારા પટેલની સક્રિયતાના અભાવનું, 'રબ્બરદેહ’પણાનું અને 'ચન્દનડાળ’ દ્વારા પટલાણીની સજીવ સુગન્ધમયતા વ્યંજિત થાય છે. પછીના ખણ્ડમાં કાવ્ય વળાંક સાધે છે :

પરોઢે માણેલો આનન્દ માત્ર કંકુ ઘોળ્યું દ્વારા નહીં, 'કાજળકંકુ ઘોળ્યું' દ્વારા પ્રસર્યો છે. નાયિકાએ જે ચરમકોટિનો અનુભવ કર્યો તેની ઊંચાઈ અન્તિમ કડીમાં સિદ્ધ થઈ છે.

અન્ય ગીતોમાં 'હો પિયુજી' અને ‘કારેલું કારેલું' વર્ણસંવાદ - શબ્દસંવાદની વિશિષ્ટ આયોજનાથી પ્રભાવક બન્યાં છે. ‘કચક્કડાની ચૂડી રે’માં પણ કવિકર્મનો સ્પર્શ માણી શકાય છે. ‘ફાંસ જરા શી વાગી ગઈ’માં ગીત અને ગઝલ પરસ્પરમાં મળી-ભળી ગયાં છે. ‘કાગળ તે શેં લખીએ?’નું કારણ તો આંખમાં આંજેલું કાજળ ‘ઝળહળ રાતી પાઘલડીને છોગે જઈને…’ ભળતાં નાયિકાનું વિશ્વ બદલાઈ ગયું, તે છે.

‘પૃથ્વી’માં રચાયેલાં આ સૉનેટોમાં તથા ‘Ecotasy’માં કવિનું છદપ્રભુત્વ તરત જ ધ્યાનમાં આવે છે. રવાનુકારી તથા તત્સમ શબ્દો વડે સૉનેટોનું વિશિષ્ટ પોત પણ રચાયું છે. ‘એક અનુભૂતિ-કાવ્યસર્જનની’માં 'ધ્રબધ્રબ્ધ્રિબાંગ્’ જેવા નાદમૂલક વર્ણસમૂહો મૃદંગવાદનમાંથી નીપજતા નાદને કે મૃદંગના શાસ્ત્રીય તાલતોડાને ઉચિત રીતે વ્યક્ત કરી શકતા ન હોવા છતાં આન્તરિક ખળભળાટને વ્યક્ત કરી શકે છે એ નોંધવું જોઈએ.

કાવ્યસંગ્રહના આરમ્ભે વિનોદે શ્રી બાલમુકુન્દ દવેની પંક્તિઓ ટાંકીને ‘પ્રીતનાં ગીતો’ ગાવાનો પોતાનો સંકલ્પ જાહેર કર્યો છે. એક જ વિષયના પરિધિમાં કામ કરવાનું આહ્વાન સ્વીકારવાની સાથે એકસૂરીલાપણાનો ભય પણ અવગણવા જેવો નથી. ‘પરંતુ’માંનાં સોપારી ગીતો, ‘ભૂલચૂક લેવીદેવી', 'કાલનો દી' જેવી રચનાઓ-રચનાંશો રમતમાં કે ચબરાકિયાપણામાં સરી જતી, જતાં લાગે છે. ‘ભીની ભીની લ્હેરખી' ‘ઝાટકે રે' જેવાં ગીતો તથા ‘બાળપણ સ્મૃતિ, નામનું સૉનેટ ખાસ વિશિષ્ટતા સિદ્ધ કરી શકતાં નથી. ‘કરી કાળોતરો’ જેવા ગીતમાં પ્રયોજાયેલું રૂપક ખૂબ વપરાઈને લીસું થઈ ગયું છે. આવા રૂપક દ્વારા કોઈ અસાધારણતા સિદ્ધ ન કરી શકાય તો એને પ્રયોજવાની લાલચ કવિએ ન રાખવી જોઈએ. ‘આપન્નસત્ત્વા નવોઢા'માં આવતા ‘પરિયત’ (પર્યન્ત) અને 'કલ્પતરુ' જેવા સંસ્કૃત શબ્દો પ્રસ્તુત ગીતની બાનીમાં આગંતુક લાગે છે. એ જ રીતે ગીતનું ભારેખમ શીર્ષક પણ ખૂંચે છે. ‘હો પિયુજી'માં ‘સરવરિયાં તળિયાં લગ વીંખ્યાં મળી કમળની કૂંચી રે’ જેવી સર્જનાત્મકતા સિદ્ધ કરતી પંક્તિઓ ગીતમાં મળતી હોવા છતાં પ્રથમ અન્તરા અને બીજા-ત્રીજા અન્તરા વચ્ચે સૂક્ષ્મ તિરાડ રહી ગઈ છે.  ‘કમળની કૂંચી’ મળ્યા પછી ‘આંગળિયે અવાવરું પરપોટા’ ને ‘ઘરવખરીમાં પડતર પીંછું અને પવન કદરૂપા’ હોવા પાછળનું કારણ યા તેનું સૂચન ગીતમાં શોધી શકાતું નથી. ‘કાગળ તે શેં લખીએ’ની અન્તિમ બે પંક્તિઓ પર અનિલ જોષીના પ્રસિદ્ધ ગીત 'કન્યાવિદાય'ની ‘કેસરિયો સાફો ઘરનું ફળિયું લઈને ચાલે’ પંક્તિની સૂક્ષ્મ અસર નોંધી શકાય.

‘પરંતુ’ ‘કવિલોક'ની નવ્ય કવિ શ્રેણીનું પ્રથમ પ્રકાશન છે. 'કવિલોક' ટ્રસ્ટને શ્રેણીના સાહસ માટે અભિનન્દન!

2. જે કવિઓ લોકગીતોની ‘લોકઢાળોની અસરો ઝીલી’ આગવી રીતે, ભાષાકર્મના વિશેષથી કાવ્યત્વ સિદ્ધ કરે છે તેને 'અદ્યતન’ કહી શકાય?