વીક્ષા અને નિરીક્ષા/‘કથા ઓ કાહિની’: Difference between revisions

એક કથાનું વસ્તુ એમણે ઉપનિષદમાંથી લીધું છે. આઠ કથાનું વસ્તુ બૌદ્ધ સાહિત્યમાંથી, ચાર કથાઓનું વૈષ્ણવ ભક્તમાલમાંથી, પાંચ કથાઓનું ટોડના રાજસ્થાનમાંથી, છ કથાઓનું શીખોના ઇતિહાસમાંથી અને બે કથાઓનું મરાઠાઓના ઇતિહાસમાંથી લેવામાં આવેલું છે. આપણે આ જ ક્રમમાં આ કથાઓ ઉપર એક ઊડતી નજર નાખીશું એટલે દરેકમાં એમણે કઈ વસ્તુને મહત્ત્વ આપ્યું છે તેનો આપણને તરત ખ્યાલ આવશે.

પ્રાચીન ભારતના પ્રતિનિધિરૂપે એમણે છાંદોગ્ય ઉપનિષદના, ચોથા પાઠકના ચોથા અધ્યાયમાંથી સત્યકામ જાબાલની વાત ઉપાડી છે. સત્યકામ ગૌતમ ઋષિના આશ્રમમાં બ્રહ્મવિદ્યા શીખવા જાય છે ત્યાં ઋષિ એને ગોત્ર પૂછે છે એને ગોત્રની ખબર નથી એટલે એ માને પૂછીને જણાવીશ એમ કહીને રજા લે છે. બીજે દિવસે ફરી ગુરુ પાસે જાય છે અને જણાવે છે કે

નહિ જાનિ કિ ગોત્ર આમાર, પુછિલામ

જનનીરે, કહિલેન તિનિ, સત્યકામ,

બહુપરિચર્યા કરિ પેયેછિનું તોરે,

જન્મેછિસ્ ભર્તુહીના જબાલાર ક્રોડે

અબ્રાહ્મણ નહ તુમિ તાત

ચારિત્ર્યનો પાયો સત્ય છે, એ વાત અહીં ઉપનિષદના જ શબ્દોમાં એટલી જ વેધકતાથી કહેવામાં આવી છે. આજે દેશમાં આપણે ક્ષણે ક્ષણે અને પગલે પગલે સત્યનું ખૂન થતું જોઈએ છીએ ત્યારે આ કથા આપણને યાદ આપે છે કે કેવળ સત્યમેવ જયતે મુદ્રામંત્ર બનાવવાથી કામ પતી જતું નથી. એને જીવનમાં ઉતારવાની જરૂર છે. ગાંધીજીએ એ કરી બતાવ્યું હતું, આપણને પણ એમ કરતાં શીખવ્યું હતું. પણ તેમના જતાં જ આપણે પાછા એ માર્ગેથી દૂર દૂર ચાતરી ગયા છીએ.

હવે આપણે બૌદ્ધ કથાઓ જોઈએ. પહેલી કથા `શ્રેષ્ઠ ભિક્ષા' છે. ભગવાન બુદ્ધનો શિષ્ય અનાથપિંડદ શ્રાવસ્તીપુરીમાં ભગવાનને નામે ભિક્ષા માગવા નીકળ્યો છે. નગરજનો હજી ગુલાબી નિદ્રામાં છે ત્યાં જ એ પોકાર કરે છે :

નિજેરે નાશિયા દૅય વૃષ્ટિધાર

સબ ધર્મ માઝે ત્યાગધર્મ સાર

`જાગો ભિક્ષા દાઓ' કરતો કરતો સાધુ ચાલ્યો જાય છે. લોકો ખોબે ખોબે રત્નો ને અલંકારો ફેંકે છે, ધનિકો સોનાથી ભરેલો થાળ આપે છે, પણ સાધુ કશું લેતો નથી અને ખાલી ઝોળી લઈને વારે વારે બૂમ પાડે છે:

ભિક્ષુશ્રેષ્ઠ તિનિ બુદ્ધ ભગવાન,

દેહો તાઁરે નિજ સર્વશ્રેષ્ઠ દાન

શાથી?

વિશાલ નગરી લાજે રહે હેંટ

સાધુ નગર છોડીને વગડામાં પહોંચી જાય છે. ત્યાં રહેતી એક દીન દરિદ્ર નારી

ઍક માત્ર વાસ નિલ ગાત્ર હતે,

બાહુટિ બાડાયે ફેલિ દિલ પથે

અને તરત જ

કહે, `ધન્ય માતઃ કરિ આશીર્વાદ,

મહાભિક્ષુકેર પુરાઈલે  સાધ

સાધુને જે જોઈતું હતું તે આ દીન દરિદ્ર નારીએ આપ્યું. શું જોઈતું હતુ— શ્રેષ્ઠદાન, સર્વસ્વનું દાન. રાજાએ કે ધનિકોએ જે આપ્યું તે તો એવું હતું કે પોતે કંઈ આપ્યું છે એની તેમને ખબરે ન પડે. પણ આ નારીએ તો પોતાનું સર્વસ્વ એકનું એક વસ્ત્ર જ આપી દીધું. એનું નામ દાન. સાધુએ પહેલા જ શ્લોકમાં એ કહેલું છે. મેઘ જેમ પોતાનો નાશ કરીને વૃષ્ટિધારા વરસાવે છે તેવો ત્યાગ તે સર્વધર્મમાં શ્રેષ્ઠ છે. બાઇબલમાં widow's miteની કથા આવે છે, તેનું અહીં સ્મરણ થાય છે.

બીજી કથા છે ‘મસ્તકવિક્રય'. કોશલરાજનું વર્ણન કરતાં પહેલી જ કડીમાં કવિ કહે છે :

કાવ્યમાં કવિ કોઈ પાત્રને વિશે કોઈ વિશેષણ વાપરી દે એટલે તે તરત જ સ્વીકારી લેવામાં આવતાં નથી. કવિએ પાત્રના વ્યવહારથી એની ખાતરી કરાવવી પડે છે. અને અહીં પહેલી કડીમાં જે વિશેષણ વાપર્યાં છે તેની ખાતરી કરાવવા આ કથા લખવામાં આવી છે. કોશલરાજ તો એમની ઈર્ષ્યા કરનાર કાશીરાજથી હારીને રાજપાટ છોડીને સાધુનો વેશ લઈને વનમાં જઈને રહેવા લાગ્યો. એને જે જીવતો પકડી આપે તેને મોટું ઇનામ આપવાનું કાશીરાજે જાહેર કર્યું છે. ત્યાં એક દિવસ તેને એક મેલાંઘેલાં વસ્ત્રોવાળો માણસ મળે છે અને કોશલ જવાનો રસ્તો પૂછે છે. `ત્યાં જઈને શું કરીશ?’ `મારાં સાત વહાણ ડૂબી ગયાં છે. સાંભળ્યું છે કે ત્યાંનો રાજા અનાથનો નાથ અને દીનોનો ઉદ્ધાર કરનાર છે.’ રાજા તેને લઈને કાશીરાજના દરબારમાં જાય છે અને કહે છે :

શરણે આવેલાને બચાવવા, મદદરૂપ થવા પોતાનું માથું વેચવા તૈયાર થનાર આ રાજા આપણને શિબિની યાદ આપે છે. અહીં પહેલી કડીમાંનું વિશેષણ સાર્થક થાય છે.

ત્રીજી કથા છે `પૂજારિણી'ની. એમાં સાચી ભક્તિ ખાતર આપેલું બલિદાન આપણને મુગ્ધ કરે છે.

ચોથી કથાનું નામ `અભિસાર' છે, પણ તેનો પ્રકાર જુદો જ છે. એ કાવ્યની કેટલીક ખૂબીઓ પ્રત્યે પણ ધ્યાન દોરવાનો લોભ હું રોકી શકતો નથી. કવિ કોઈ શબ્દ પ્રત્યે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માગે છે ત્યારે તેના ઉપાય તરીકે કોઈ વાર તે પ્રાસનો ઉપયોગ કરે છે. આ કાવ્યનું એક મુખ્ય પાત્ર સંન્યાસી ઉપગુપ્ત છે અને એનું નામ કાવ્યની શરૂઆતમાં જ પ્રાસને સ્થાને મૂકી આપણા ચિત્ત ઉપર છાપી દીધું છે. એ જ રીતે એ કાવ્યનું બીજું મહત્ત્વનું પાત્ર જે વાસવદત્તા, તેનું નામ પણ કવિએ પ્રાસસ્થાને ગોઠવ્યું છે.

યૌવનના મદથી છકેલી એ નટીનો પગ કોટની રાંગે સૂતેલા સંન્યાસી ઉપર પડતાં જ તે અટકી જાય છે અને

સૌમ્ય સહાસ તરુણ બયાન

કરુણાકિરણે વિકચ નયાન

શુભ્ર લલાટે ઇન્દુ સમાન

આ એક સંન્યાસીનું વર્ણન છે, એમાં તેના સૌમ્ય મુખનું, કરુણાભરી આંખોનું અને મુખ પર વ્યાપેલી સ્નિગ્ધ શાંતિનું વર્ણન છે. સાથે સાથે તેના તારુણ્યનું પણ વર્ણન કરેલું છે. પણ પેલી નટીને માત્ર એનું યૌવન જ દેખાય છે :

`ક્ષમા કરો મોરે કુમાર કિશોર,

દયા કરો યદિ ગૃહે ચલો મોર,

એ ધરણીતલ કઠિન કઠોર,

આ એક સંન્યાસીને ઉદ્દેશીને બોલાયેલાં વચનો છે. પણ એ સંન્યાસી સાચે જ પહેલાં વર્ણવ્યો તેવો સૌમ્ય, કરુણાળુ અને શાંત સાધુ છે, એટલે આ વચનોથી લગારે ક્ષુબ્ધ થયા કે રોષે ભરાયા વગર, એ નટીની સ્થિતિ પામી જઈ તેની ઉપર કરુણા લાવીને કહે છે :

ઍખનો આમાર સમય હયનિ,

જેથાય ચલેછ જાઓ તુમિ ધની,

સમય જે દિન આસિબે આપનિ,

એ નથી તિરસ્કાર કરતો, નથી ઉપદેશ આપતો, માત્ર એટલું જ કહે છે, `હજી મારો વખત થયો નથી, તું જ્યાં જતી હોય ત્યાં જા. જે દિવસે વખત આવશે, તે દિવસે હું જાતે તારી પાસે આવીશ.’

આ વાતને હજી વરસે થયું નથી ત્યાં તો નટીનો સૌંદર્યમંડિત દેહ રોગથી ગદગદી જાય છે અને નગરના લોકો તેને ખાઈને સામે પાર નાખી આવે છે. હવે સાધુના અભિસારનો સમય આવે છે. એ જઈને માથું ખોળામાં લઈ પાણી ટોય છે, ચંદન લગાડે છે અને તેના માથા આગળ મંત્ર ભણે છે. આ ઉપચારથી સહેજ ભાનમાં આવી નટી પૂછે છે :

શુધાઇલ નારી, સંન્યાસી કય—  

`આજિ રજનીતે હયેછે સમય,

જેમ પહેલા પ્રસંગે સંન્યાસીએ જાતે આવવાનું કહ્યું હતું ત્યારે પ્રકૃતિએ અટ્ટહાસ્ય કર્યું હતું તેમ આ મિલન અભિસારને પણ પ્રકૃતિ વધાવી લે છે.  

અને નાયકના નામથી શરૂ થયેલું કાવ્ય નાયિકાના નામથી સમાપ્ત થાય છે.

એ પછી `પરિશોધ' આવે છે. એમાં શ્યામા જેના ઉપર પોતે મોહી પડી છે તે વજ્રસેનને પામવા માટે પોતાના એક પ્રેમીનો ભોગ આપે છે. એ પાપ પછી બંનેના જીવનને ઝેર બનાવી દે છે, એ પાપની આકરી સજા બંનેને ભોગવવી પડે છે. અહીં ધારો કે વજ્રસેન ઉપરનો એનો પ્રેમ સાચો હોય, કેવળ મોહ નહિ હોય, તોયે પોતાના પ્રેમપાત્રને પ્રાપ્ત કરવા તે અશુદ્ધ સાધન વાપરે છે તેને લીધે એના ઉપર અભિશાપ ઊતરે છે. આમાં હું સાધનશુદ્ધિના આગ્રહનો ધ્વનિ જોઉં છું. વજ્રસેનના શબ્દો, સાંભળો :

તોમાર કિ કાજ છિલ! એ જન્મેર લાગિ

તોર પાપમૂલ્યે કેના મહાપાપભાગી,

એ જીવન કરિલિ ધિક્કૃત! કલંકિની,

ધિક્ એ નિશ્વાસ મોર તોર કાછે ઋણી!

`સામાન્ય ક્ષતિ'માં કઠોર રાજ્યધર્મનું નિરૂપણ થયું છે. અહીં પણ કાવ્યનું પ્રધાન પાત્ર રાણી કરુણાનું નામ પહેલી જ કડીમાં પ્રાસસ્થાને ગૂંથેલું છે. અને એ નામ સાભિપ્રાય આપેલું છે. નિષ્ઠુર રીતે ગરીબ પ્રજાનાં ઝૂંપડાં પોતાની ટાઢ ઉડાડવા બાળી મૂકનાર રાણીનું નામ પાડ્યું છે કરુણા. ઝૂંપડાંઓને લગાડેલી આગનું વર્ણન એક વાર વાંચ્યા પછી ભુલાય એવું નથી :

દેખિતે દેખિતે હુહુ હુંકારી,

ઝલકે ઝલકે ઉલ્કા ઉગારી,

શત શત લોલ જિહ્વા પ્રસારી,

પાતાલ ફુઁડિયા ઉઠિલ જૅન રે,

ફણા નાચાઇયા અંબરપાને,

માતિયા ઉઠિલ ગર્જનગાને,

પ્રલયમત્ત રમણીર કાને,

મને અહીં પ્રિન્સ ક્રૉપોટકિનની આત્મકથામાં આવતું આગનું વર્ણન યાદ આવે છે. બંને વચ્ચે વિલક્ષણ સામ્ય છેઃ

`ત્યાંનો દેખાવ ભયાનક હતો. ફૂંફાડા મારતા એક જબરા સર્પ સમો એ હુતાશન દશે દિશામાં પ્રસરતો હતો. વચ્ચેના સઘળા માંડવાઓને વીંટી લેતો એ એકાએક ઊંચા સ્તંભરૂપે અંતરીક્ષમાં ચડ્યો અને બીજી જ પળે, વધુ માંડવાઓને પોતાની પ્રલંબ જિહ્વાઓ વડે ચાટી લેવા લાગ્યો. ત્યાં ધુમાડા અને અગ્નિનો જાણે ઝંઝાવાત ઊપડ્યો હતો.’

દલે દલે કાક કરે કોલાહલ,

ઉત્તરવાયુ હઇલ પ્રબલ,

કુટિર હઇતે કુટિરે અનલ,

છોટો ગામખાનિ લેહિયા લઇલ

આ રીતે પોતાની ટાઢ ઉડાડીને ઘેર જતી રાણીનું વર્ણન કરતાં કવિ કહે છે :

લોકોની ફરિયાદ આવતાં રાજા પૂછે છે—

ગૃહ જ્વાલાઇલે અભાગા પ્રજાર,

રાણી રોષે ભરાય છે.

ગૅછે ગુટિકત જીર્ણ કુટિર,  

કતટુકુ ક્ષતિ હયેછે પ્રાણીર?  

કત ધન જાય રાજમહિષીર,

[રાજાની રાણી રોષે ભરાઈને બોલી, `શું સમજીને તમે એને ઘર જાણો છો! જૂનાં ખખડી ગયેલાં થોડાં ઝૂંપડાં ગયાં એમાં એ જીવોને કેટલુંક નુકસાન થઈ ગયું? મહારાણીના એક પહોરના આનંદ-વિનોદમાં તો કેટલુંય ધન વપરાઈ જાય!']

આ કડીમાં યોજાયેલા `ટ' `ત’વગેરે વર્ણો તુચ્છતા અલ્પતાનો અર્થ સૂચવવામાં કેવા ઉપકારક થાય છે એ જોવા જેવું છે.

ત્યારે રાજા ક્રોધ ગળી જઈને કહે છે :

દીનેર કુટિરે દિનેર કી હાનિ,

બુઝિતે નારિબે જાનિ તાહા જાનિ-

તેનાં વસ્ત્રાભૂષણ ઉતારી લઈ ભિખારણનો વેશ પહેરાવી રસ્તા ઉપર લઈ જઈ રાજા કહે છે :  

એક પ્રહરેર લીલાય તોમાર,

જે કટિ કુટિર હલ છારખાર,

જત દિને પાર સે કટિ-આબાર,

વત્સરકાલ દિલેમ સમય,

સભાય દાઁડાયે કરિયા પ્રણતિ,

સબાર સમુખે જાનાબે યુવતી,

હયે છે જગતે કતટુકુ ક્ષતિ,

`મૂલ્યપ્રાપ્તિ'માં માણસને પૈસાથી જ સંતોષ થતો નથી, એને અંતરની શાંતિ પણ જોઈએ છે. અને એ મળે છે ત્યાર પછી એને કશું માગવાનું જ રહેતું નથી. રાજા અને શેઠ વચ્ચે હરીફાઈમાં કમળની કિંમત ચડતી જતી હતી. આ જોઈને માળીને થાય છે કે જેને આપવા ફૂલ લઈ જવા આ લોકો આવી હરીફાઈ કરે છે, તેને જ હું આપું તો મને કેટલુંય વધારે મળશે. અને પોતે જ બુદ્ધ પાસે જાય છે. જુએ છે તો

દૃષ્ટિ હતે શાંતિ ઝરે સ્ફુરિછે અધર પરે

સુદાસ રહિલ ચાહિ નયને નિમેષ નાહિ

તેમને ચરણે કમળ ચડાવીને પગે લાગે છે, ત્યાં તો અમૃત વરસાવતા હોય એમ હસીને બુદ્ધ ભગવાન પૂછે છે, વત્સ, તારી શી પ્રાર્થના છે?

`નગરલક્ષ્મી' આજે રવિશંકર મહારાજની યાદ આપે છે. શ્રાવસ્તી નગરીમાં દુકાળ પડેલો છે. ભૂખ્યાંને અન્ન આપવાનો ભાર કોણ લેશો એવા બુદ્ધના પ્રશ્નના જવાબમાં રત્નાકર શેઠ, સામંત જયસેન, ધર્મપાલ સૌ પોતાની અશક્તિ જાહેર કરે છે ત્યારે અનાથપિંડદની દીકરી સુપ્રિયા લજ્જાનમ્ર શિરે આંખમાં આંસુ સાથે ઊઠીને કહે છે કે હું એ ભાર લઈશ.

બધા તેને એ `તું કેવી રીતે કરીશ?’ એમ પૂછતાં કહે છે:

તોમરા ચાહિલે સબે એ પાત્ર અક્ષય હબે,

આજે મહારાજ એ જ કામ કરી રહ્યા છે. જે રાજ્ય નથી કરી શકતું, શેઠિયા નથી શકતા તે લોકોના સહકારથી નિષ્કંચન મહારાજ કરે છે. આજે આપણા દેશને એવા માણસોની જરૂર છે, જે સાચી હૃદયની લાગણીથી દીનદુ:ખીની સંભાળ રાખે.

`ભક્તમાળ'માંની ત્રણ કથાઓ કબીર, તુલસીદાસ અને સનાતનના જીવનપ્રસંગો દ્વારા સાધુજનોચિત ત્રણ ગુણો પ્રત્યે ધ્યાન દોરે છે. પહેલીમાં કબીર પોતાની અપાર સહિષ્ણુતાથી પતિત નારીને પ્રશ્ચત્તાપથી પાવન કરે છે અને પોતાના અપમાનને જ વરદાનમાં પલટી નાખે છે.

બીજીમાં તુલસીદાસ પતિ પાછળ સતી થવા તૈયાર થયેલી સ્ત્રીને તેના અંતરમાં પતિનું સાંનિધ્ય સાધી આપી ફરી જીવન પ્રત્યે અભિમુખ બનાવે છે. અને ત્રીજીમાં સનાતન પોતાની નિ:સ્પૃહી વૃત્તિના પ્રભાવથી જીવનના હૃદયમાંથી લોભનો કાંટો કાઢી નાખે છે. તેને સોંપેલો પારસમણિ તે પાછો નદીમાં ફેંકી દે છે.

માગિ આમિ નતશિરે,’ ઍત બલિ નદીનીરે

રાજસ્થાનની કથાઓ મોટે ભાગે સ્વમાન, ટેક અને વીરત્વને વખાણે છે. એમાંથી એક કથા `હોરિખૅલા' મને આખા વાતાવરણમાં સહેજ મેળ વગરની લાગે છે. એમાં રજપૂતો પઠાણોને ખોટી લાલચ આપીને મારી નાખે છે, એ મને ખૂંચે છે.

શીખોની કથાઓમાં ધર્મ માટે ઠંડે કલેજે પ્રાણ ન્યોછાવર કરવાની વિરલ શક્તિનો મહિમા કરવામાં આવ્યો છે. `બંદી વીર'માં મોગલો સાથે લડતાં હારીને કેદ પકડાયેલા બંદા અને તેના સાતસો સાથીઓની કુરબાની આપણને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરે છે. રોજ સવારમાં સો સો જણને તલવારને ઘાટ ઉતારવામાં આવે છે પણ કોઈ મચક આપતો નથી. બંદાની તાવણી સૌથી આકરી થાય છે. એને એના પોતાના જ કિશોર પુત્રને પોતાને હાથે મારવાનું કહેવામાં આવે છે. બંદા એક અક્ષરે બોલ્યા વગર પુત્રને છાતી સરસો લે છે, માથા ઉપર હાથ મૂકે છે, ફેંટાને ચુંબન કરે છે અને ત્યાર પછી ભેટમાંથી છરી કાઢી ‘જય ગુરુજીકી’ કહીને પુત્રની છાતીમાં હુલાવી દે છે. અને બાળક `ગુરુજીની જય' બોલીને ઢળી પડે છે.

બંદાર દેહ છિંડિલ ઘાતક

સ્થિર હયે બીર મરિલ ના કરિ

દર્શકજન મુદિલ  નયન

શરૂઆતમાં જે છંદ શીખોમાં આવેલું નવચેતન અને ત્યાગની ભાવનાનાં પૂર સાથે તોફાને ચડેલા સાગરની પેઠે હેલે ચડેલો હતો

લક્ષ પરાણે શંકા ના જાને

ના રાખે કાહારો ઋણ.

વીરગણ જનનીરે

રક્તતિલક લલાટે પરાલો

તે જ અંતે નિ:સ્તબ્ધતાનો અનુભવ કરાવે છે.

આવી જ ઠંડી સ્વસ્થ તાકાત પ્રાર્થનાતીત દાનમાં પણ જોવા મળે છે. કેદ પકડાયેલા તરુસિંહને નવાબ છોડી દેવાને તૈયાર થાય છે, ફક્ત એક જ માગણી કરે છે કે માથાના વાળ ઉતારી આપ. તરુસિંહ જવાબ આપે છે :  

જા ચેયેછ તાર કિછુ બેશિ દિબ,

તમે માગ્યા માત્ર વાળ છે, હું થોડું વધારે આપીશ: વાળ સાથે માથું પણ આપીશ.

‘શેષ શિક્ષા’માં ગુરુ ગોવિંદસિંહ પોતાને હાથે અન્યાયથી મરણ પામેલા પઠાણના પુત્રને એવી રીતે ઉછેરે છે કે એમના સાથીઓ ચિંતામાં ચડી જાય છે; તેઓ કહે છે :

આમાદેર શંકા લાગે. વ્યાઘ્રશાવકેરે

જત જત્ન કર, તાર સ્વભાવ કિ ફેરે?

જખન સે બડો હબે તખન નખર

ત્યારે ગુરુ જવાબ આપે છે :

અંતે ગુરુ સાથે રમત રમતાં હારી જતાં ગુરુ તેને મહેણું મારે છે કે જે બાપનું ખૂન કરનાર સાથે રમવા બેસે તે કદી જીતે ખરો? અને પઠાણ વીજળી જેવી છરી કાઢીને ગુરુની છાતીમાં હુલાવી દે છે. ગુરુ હસતે મોઢે કહે છે :

કી કરિયા અન્યાયેર લય પ્રતિશોધ.

અન્યાયનો પ્રતિકાર થવો જ જોઈએ. જે અન્યાયનો પ્રતિકાર ન કરે તે જીવવાને યોગ્ય નથી. રવીન્દ્રનાથે અન્યત્ર કહેલું છે તે સાંભરે છે કે

મરાઠા ઇતિહાસમાંથી લીધેલી બંને કવિતા ખૂબ મહત્ત્વની વાત કહી જાય છે.

પહેલી ‘પ્રતિનિધિ'માં સાતારાના કિલ્લા ઉપર બેઠાં બેઠાં ગુરુ રામદાસને ભીખ માગતા જોઈ શિવાજીને થાય છે કે મારા જેવો રાજાધિરાજ પણ જેને ચરણે નમે છે તેનો પણ લોભ છૂટતો નથી. શું આપું તો લોભ શમે. એમ વિચારી આખું રાજ સોંપી દેતી ચિઠ્ઠી તેમના ભિક્ષાપાત્રમાં નંખાવે છે. તે વાંચીને બીજે દિવસે ગુરુ તેને ભિક્ષા માગવા સાથે લઈ જાય છે. સાંજે શહેરને એક છેડે નદી કિનારે બેસીને બંને ભિક્ષાન્ન જમે છે. જમતાં જમતાં હસીને શિવાજી કહે છે, `તમે તો રાજાનો ગર્વ ઉતારી તેને રસ્તાનો ભિખારી બનાવ્યો; પણ હું તૈયાર છું. હજી તમારી શી ઇચ્છા છે, કહો.’ એટલે રામદાસ કહે છે :

એઇ આમિ દિનુ કયે મોર નામ મોર હયે  

તોમારે કરિલ વિધિ ભિક્ષુકેર પ્રતિનિધિ

પાલિબે જે રાજધર્મ જેનો તાહા મોર કર્મ

વત્સ, તબે એઇ લહ મોર આશીર્વાદ સહ

વૈરાગીર ઉત્તરીય પતાકા કરિયા નિયો’

આજે સત્તા માટે જે સાઠમારી ચાલે છે, છળકપટ ખેલાય છે. નીતિનિયમોને નેવે મુકાય છે, પ્રજાને આપેલાં વચનોનો છડેચોક ભંગ કરવામાં આવે છે, પાટલીબદલુઓને ફોડવા માટે જે ઉપાયો યોજાય છે, એ બધામાં `રાજ્ય લયે રબે રાજ્યહીન’નો ભાવ ક્યાંય શી રીતે ડોકાય!

‘વિચારક'માં રઘુનાથરાવ પેશવા હૈદરઅલી ઉપર ચડાઈ કરવા નીકળ્યો ત્યારે ન્યાયાધીશ રામશાસ્ત્રીએ તેને રોક્યો. `ભાઈના દીકરાના ખૂનનો તારા ઉપર આરોપ છે. તું કેદી છે. તારાથી નહિ જવાય.’ પણ, `રાજા કોઈ મના માનતો નથી, હું તમારું ન્યાયશાસ્ત્રનું ભાષ્ય સાંભળવા માગતો નથી’ એમ કહી રઘુનાથરાવ હસે છે. ત્યારે રામશાસ્ત્રી કહે છે,

આમિઓ દંડ છાડિનુ એબાર

ફિરિયા ચલિનુ ગ્રામે આપનાર

વિચારશાલાર ખૅલાઘરે આર

અને ગૌરવભર્યું ન્યાયાધીશપદ છોડીને ને સંપત્તિને ઠોકરે મારીને દીન દરિદ્ર બ્રાહ્મણરૂપે પાછા ગામડામાં જઈને ઝૂંપડીમાં રહે છે.

આ નિર્ભીક ન્યાયનિષ્ઠા અને સ્વમાનિતાની આજે આ૫ણને કેટલી બધી જરૂર છે?

રતનરાવ રાજાએ કહ્યું, `છોડી દો.’

રવીન્દ્રનાથને મતે ભારતનો જીવનાદર્શ કેવો હતો એની ઝાંખી આપણને આ નાની નાની કથાઓ સચોટ રીતે કરાવે છે.

{{Poem2Close}}

<br>

{{HeaderNav2

}}