નારીવાદ: પુનર્વિચાર/અદૃષ્ટ સ્ત્રીઓ: વિકલાંગતા, જાતિ અને નારીવાદ: Difference between revisions

* ભારતમાં ૨૦૦૧ના નૅશનલ સેન્સસ ડેટા મુજબ ૨ કરોડ ૨૦ લાખ લોકો અથવા કુલ વસ્તીના ૨.૨ ટકા લોકો વિકલાંગ છે.૧<ref>૧. ૧.૬ ટકા શહેરની વસ્તી અને ૦.૬ ટકા ગ્રામ્ય વિસ્તારોની વસ્તી સાથે (નૅશનલ ડેટા સેન્સસ, ૨૦૦૧ અને નૅશનલ સેમ્પલ સર્વે ઑર્ગેનાઇઝેશન રિપૉર્ટ, ૨૦૦૨-૨૦૦૩). ભારતમાં પ્રવર્તમાન દરનો આ અડસટ્ટો ઓછો આંકવામાં આવ્યો હોય એમ લાગે છે, કારણ કે કાર્યપદ્ધતિમાં ફરક અને અપૂરતી કેળવણી પામેલા સર્વેયરોને લીધે ડેટા સરખાવી શકાય નહીં. (કન્ટ્રી સ્ટ્રૅટિજી : ઇન્ડિયા, ૨૦૦૪-૨૦૦૮, હૅન્ડિકૅપ ઇન્ટરનૅશનલ, ઇન્ડિયા દ્વારા પ્રકાશિત – મુજબ)</ref>

* પણ જો દુનિયાભરમાં પ્રવર્તમાન સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના ૫ ટકાના આંકડા ધ્યાનમાં લઈએ તો ભારતમાં આશરે ૬ કરોડ લોકો વિકલાંગ છે અને એની સીધી અસર ૬૦ કરોડ ભારતીયો પર પડે છે.૨<ref>૨. નોંધ લેશો કે ભારતની વસ્તી ૧ અબજથી વધારે ગણવામાં આવી છે અને પરિવાર દીઠ આશરે ૫ સભ્યો ગણવામાં આવ્યાં છે. (કન્ટ્રી સ્ટૅ્રટિજી : ઇન્ડિયા, ૨૦૦૪-૨૦૦૮, હૅન્ડિકૅપ ઇન્ટરનૅશનલ, ઇન્ડિયા દ્વારા પ્રકાશિત – મુજબ)</ref>

આ પેપરના અસ્તિત્વનું કારણ જ વિકલાંગતા (જાતિ-જેન્ડર), અને નારીવાદને જોડતી કડીઓ અને વિકલાંગ સ્ત્રીઓએ ભોગવવા પડતા જુલમને તપાસીને અવલોકન પૂરું પાડવાનું છે. એક વિકલાંગ ભારતીય સ્ત્રી તરીકે હું, વિકલાંગતાને લગતા એક પ્રકલ્પ માટે, વિકલાંગતા પર કામ કરનારી એક NGO સાથે એથ્નોગ્રાફિક સંશોધન કરી રહી છું, જાતજાતની વિકલાંગ સ્ત્રીઓ સાથે વાત કરી રહી છું૩<ref>૩. વિકલાંગ સ્ત્રીઓ એટલે આપણે શું કહેવા માગીએ છીએ ? શારીરિક-માનસિક સાંભળવા અને જોવાની ક્ષતિઓ, જોઈ શકાય એવી અથવા અન્ય વિકલાંગતાઓ જેમાં માનસિક બીમારી ધરાવતી અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતી સમસ્યાઓ ધરાવતી સ્ત્રીઓ, ભણવામાં નબળી અને વિવિધ લાંબો સમય ચાલનારી પરિસ્થિતિઓ, – જેવી કે ડાયાબીટીસ, હૃદય અથવા કિડનીની તકલીફો, વાઈ, એચઆઈવી / એઈડ્સ, વધારેપડતી સ્ત્રીઓને જ લગતી બીમારીઓ, જેમાં સ્તનનું કૅન્સર, વા, લુપસ, ફાઈબ્રોમાયેલ્જિયા અને ઑસ્ટિયોપોરોસિસનો સમાવેશ થાય છે. આમાં કોઈ પણ મુદ્દા, જેવા કે ગ્રામ્ય કે શહેરી વિસ્તારમાં રહેવાસ, વિકલાંગતાના પ્રકાર, કામુકતાની પસંદગી, સાંસ્કૃતિક પરિવેશ અથવા જે સમાજ કે સંસ્થામાં રહેતા હોય તેના પર ધ્યાન આપ્યા વિના જોઈએ તો અહીં દરેક ઉંમરની વિકલાંગ છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે.<br>

આ દેશમાં અથવા અન્યત્ર ક્યાંય પણ વિકલાંગ છોકરીઓ અને યુવાન સ્ત્રીઓની સંખ્યાનો આધાર ‘વિકલાંગતા’ની વ્યાખ્યા કઈ રીતે કરવામાં આવે છે એના પર આધારિત છે. વિવિધ પ્રકારનાં સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક નિર્ણાયક બળો દ્વારા કેટલીય વિભિન્ન વ્યાખ્યાઓ કરવામાં આવી છે, જે વારંવાર વિવાદાસ્પદ બની રહી છે.૪<ref>૪. ઉદાહરણ તરીકે વર્લ્ડ હેલ્થ ઑર્ગેનાઇઝેશન અથવા ઇન્ટરનૅશનલ ક્લાસિફિકેશન ઑફ ઇમ્પેરમેન્ટ્સ, ડિસેબિલિટીઝ ઍન્ડ હૅન્ડીકૅપ્સ, WHO-ICIDH, જીનીવાના ૨૦મા પાના પર વિકલાંગતાની વ્યાખ્યા આ મુજબ છે: “કોઈ ક્ષતિના કારણે, સામાન્ય માનવી આસાનીથી કરી શકે એવી કોઈ પણ પ્રક્રિયા કરવામાં મર્યાદા નડે અથવા તો પ્રતિબંધ આવે; દા. ત., ચાલવામાં, જોવામાં, બોલવામાં, સાંભળવામાં, ગણતરી કરવામાં, ઊંચકવામાં, વાંચવામાં, લખવામાં, વગેરે. વિકલાંગતા લાંબા કે ટૂંકા સમય માટેની, કાયમી કે હંગામી, આગળ વધનારી કે ફરીથી સામાન્ય થઈ જાય એવી હોઈ શકે છે અને પરિસ્થિતિ મુજબ એની હળવી કે ઊંડી અસર થઈ શકે છે.” ક્ષતિની વ્યાખ્યા મુજબ, “શરીરના આવશ્યક ભાગ અથવા કાર્યનું કાયમી અથવા હંગામી, માનસિક, શારીરિક અથવા એનૅટોમિકલ નુકસાન અથવા અસામાન્યતા. દા.ત., અંગવિચ્છેદ, પોલિયોની અસરથી થનાર લકવો, ડાયાબીટીસ, મંદબુદ્ધિ, બધિરતા, નજીકની દૃષ્ટિને લગતી તકલીફ વગેરે.” અપંગતાની વ્યાખ્યા આ મુજબ કરવામાં આવી છે: “કોઈ વ્યક્તિના જીવનમાં અમુક સમયે જે કાર્ય કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવતી હોય, એ કરવામાં નડતરરૂપ હોય (દા. ત. પોતાની જાતની દેખભાળ, પોતાના વિચારો કે સમસ્યાઓ વિશે વાતચીત કરવી, સ્વતંત્ર રીતે આર્થિક પ્રવૃત્તિ કરવી).”<br>

અહીં અગાઉના વિકલાંગતાના બે દૃષ્ટાંતરૂપ નમૂનાઓનું વિવરણ કરવું જરૂરી બને છે. પહેલું મોરાલિટી મૉડલ (નૈતિકતા-આધારિત નમૂનો) સૂચવે છે કે નૈતિકતામાં ભૂલ કરવાને કારણે વિકલાંગતા આવે છે અને એટલે જ, એ જે-તે વ્યક્તિ અને એના પરિવાર માટે શરમજનક બની રહે છે. વિકલાંગતાને એક લાંછન તરીકે જોવામાં આવે છે, જે આંતરિક અનિષ્ટ અથવા નીતિભ્રષ્ટતાને ઉઘાડાં પાડે છે અને વિકલાંગ વ્યક્તિ કલંકયુક્ત વ્યક્તિ બની રહે છે, જેને સજા મળવી જોઈએ, જેને બધાથી અલગ અને ખરાબમાં ખરાબ રીતે એકલી પાડી દેવી જોઈએ, એને ટાળવી જોઈએ અથવા તો સારામાં સારી રીત વાપરીને એની દયા ખાવી જોઈએ. ઐતિહાસિક રીતે, કોઈ એક વ્યક્તિના ગુનાની એને સજા કરવા માટે, એનું વિકલાંગ તરીકે નિરૂપણ કરવું એ એક સામાન્ય આચરણ૫<ref>૫. આ મુદ્દા પર એક કુતૂહલ પ્રેરે એવો દૃષ્ટિકોણ મેળવવા માટે વાંચો જે ઇવાન્સ, “ઇન્ફન્ટેલિઝમ, પ્રોજેક્શન ઍન્ડ નૅચરાલિઝમ ઇન ધ કન્સ્ટ્રક્શન ઑફ મેન્ટલ ડિસેબલમેન્ટ”, ઇન ધ ક્રિચર્સ ટાઇમ ફરગોટ : ફોટોગ્રાફી ઍન્ડ ડિસેબિલિટી ઇમેજરી, બાઈ ડેવિડ હેવી એટ-આલ (એડિટર્સ), (લંડન : રટલેજ).</ref> બની રહેતું અને ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં, જેમાં આપણી પોતાની સંસ્કૃતિનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે, આ આચરણ આજ સુધી ચાલુ જ રહ્યું છે. હું એમ નથી કહેતી કે આ જે છે એ વ્યવસ્થાની વિકલાંગ ન હોય એવા સમાજે, પોતાના ફાયદા માટે, પદ્ધતિસર યોજના કરી છે; પણ આ અત્યાચારી માળખાં એક એવી ઐતિહાસિક પ્રક્રિયાને કારણે ઉદ્ભવ્યાં હોઈ શકે છે, જેની શરૂઆત કરનારા તો ક્યારના જતા રહ્યા હશે. દાખલા તરીકે પશ્ચિમમાં ચાર્લ્સ ડાર્વિન અને એમના સમકાલીન હર્બટ સ્પેન્સર, જેમણે “સર્વાઈવલ ઑફ ધ ફિટેસ્ટ”(‘બળવાનનો જ જગતમાં વિજય છે’)નો સિદ્ધાંત પ્રચલિત બનાવ્યો; યુજીનિક થિયરી (સુપ્રજાજનોનો સિદ્ધાંત) ડાર્વિનના સિદ્ધાંતનું સમાજીકરણ એ દૃષ્ટિ માન્ય રખાવે છે કે “જન્મજાત ગુણો અને વ્યક્તિગત સામર્થ્યમાંના વૈષમ્યમાંથી જ હાલનું સામાજિક વર્ગીકરણ પરિણમ્યું છે.” (ઇવાન્સ, ૧૩૬) ભારતમાં આમ તો અન્ય વિભિન્નતાઓને માન્યતા આપીને એનું મૂલ્ય પણ સમજવામાં આવે છે, પણ તે છતાંય વિકલાંગતાની સામે નકારાત્મક અને બહિષ્કૃતતાસભર સામાજિક અભિગમ રખાતો હોય એવું દેખાય છે. સંશોધન દર્શાવે છે કે પરિવારમાં એક વિકલાંગ બાળક હોવાને કર્મના પ્રશ્ન તરીકે જોવામાં આવે છે અને એ પૂર્વજન્મમાં કરેલ કોઈ કર્મ અને દૈવી દંડના પરિણામે થાય છે. (અલુર, ૭). માટે વિકલાંગ લોકો અને એમના પરિવારોએ તેમના નસીબનો હિંમત અને ધૈર્યથી સ્વીકાર કરવો જરૂરી છે અથવા આ એક માનવહક્કો કરતાં પણ વધુ તો દાન-ધર્મને લગતો મુદ્દો છે. આ અભિગમ લેવાથી સંભાળ અને સહિષ્ણુતાની ખાતરી મળે છે, પણ વિકલાંગોમાં અન્ય પર આધાર રાખવાની વૃત્તિને પ્રોત્સાહન મળે છે. અહીં દાનના પ્રકાર, રકમ અને હકદાર વિશેના નિર્ણયો લેવા માટે દાતા અધિકારી બને છે.

બીજો નમૂનો મેડિકલ મૉડલ (ચિકિત્સા-સંબંધિત નમૂનો) છે, જેનાં મૂળ રોગનિદાનશાસ્ત્રમાં રહેલાં છે અને ઐતિહાસિક રીતે તપાસતાં, સ્વાસ્થ્યલાભની સેવાઓ પૂરી પાડનારાઓ અને એ વિશેની નીતિઓ ઘડનારાઓ આ નમૂનો અપનાવે છે. મોરાલિટી મૉડલ કરતાં આ નમૂનો થોડો ઓછો ઘૃણાજનક છે, પણ હજી આમાં પણ વિકલાંગ વ્યક્તિ અથવા તો વિકલાંગતાના અનુભવ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે વિકલાંગતા પર જ ધ્યાન અપાય છે. એનો મુખ્ય હેતુ જ સુધારવાનો અને સાજાં કરવાનો છે. વિકલાંગતાને એક મોટી દુર્ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે, જે કોઈક રીતે સમારવાની ચીજ બનીને રહી જાય છે. વિકલાંગતા વિશેનાં માનસશાસ્ત્રીય લખાણો પણ હલકાં પાડનારાં હોય છે, જેમાં વિકલાંગતાને જીવનના એક અનુભવ તરીકે ગણીને એને સંબંધોના સંદર્ભમાં સમજવાનું જરૂરી ગણવાને બદલે, એને એક અંગત કરુણ ઘટના ગણીને વિકલાંગ વ્યક્તિએ એની સાથે બાંધછોડ કરી લેવી જરૂરી છે, એમ માનવામાં આવે છે.૬<ref>૬. જોકે ફ્રૉઇડના સિવિલાઇઝેશન્સ ઍન્ડ ઇટ્સ ડિસકન્ટેન્ટ્સથી શરૂ કરીને યુ.કે.ના જુલિયેટ મિચેલ અને સુઝી ઓર્બાક અને યુ.એસ.એ.ના નેન્સી ચોડોરો અને જેસિકા બેન્જામિન જેવા લેખકોનું કામ તપાસીએ તો, ધરમૂળથી ફેરફારો કરવામાં માનનારા અમુક મનોવિશ્લેષકો દલીલ કરે છે કે સામાજિક દમનમાંથી જ ઘણીબધી માનસિક બીમારીઓ જન્મે છે.</ref> મેડિકલ મૉડલને અનુસરનારી મુખ્ય પ્રવાહની સારવાર ઘણી વિકલાંગ વ્યક્તિઓને આઘાતજનક અનુભવો તરફ દોરી જાય છે. તેઓ જણાવે છે કે તેઓને એક નિર્જીવ વસ્તુ તરીકે જોવામાં આવે છે, તેમની સાથે વિકૃત વર્તન કરવામાં આવે છે અને તેઓની મર્યાદા અને ગોપનીયતાનો અનાદર કરીને ડૉક્ટરોની સામે જાહેરમાં નગ્ન કરીને તેઓની શારીરિક પ્રતિભા અને આત્મસન્માન ગુમાવવા તરફ વાળી દે છે. જોકે એક વાત તો કબૂલવી જ પડે કે મેડિકલ મૉડલ અને એની સાથે જોડાયેલ પુનર્વસન, ક્ષતિઓને લીધે ઊભી થનારી ઘણી અગવડો અર્થપૂર્ણ રીતે દૂર કરે છે અને ઘણી વિકલાંગ વ્યક્તિઓને જીવનમાં મળી શકનારી અનેક તકો સુધી દોરી જાય છે; પણ તે છતાંય આ જ કારણોસર ‘તેઓ પર અસર પડે છે’ અને વ્યાવસાયિક મંડળોની મદદ વિના તેઓ પોતાની જિંદગીની પરિસ્થિતિ બદલી શકવાને અસમર્થ હોય એવી વિભાવના ઊભી કરે છે. આ કારણે ભાગલા પાડવાની વૃત્તિને વધુ પ્રોત્સાહન મળે છે. આમ દરેક મૉડલ સ્પષ્ટતા દર્શાવે છે કે આ સમસ્યા શું છે, આ સમસ્યા કોની છે તેમ જ કોણે અને કેવી રીતે આ સમસ્યા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.

ક્ષતિની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા એ છે કે કોઈ એક અંગના બંધારણ અને કામગીરીમાં વ્યક્તિગત ધોરણે મર્યાદા, અક્ષમતા કે વિકલાંગતા એટલે ક્ષમતાનો અભાવ, જેને અગાઉ ક્ષતિના પરિણામસ્વરૂપ માની લેવામાં આવતી (ગોફમેન, ૭<ref>૭. માઈકલ ઓલિવરનો વિચાર. માઇક ઓલિવર, સોશિયલ વર્ક વિથ ડિસેબલ્ડ પિપલ (લંડન : મૅકમિલન, ૧૯૮૩) વાંચો.</ref>). કોઈ એક કામગીરી કરવાની અક્ષમતાથી પણ આગળ ઉપર વધવાને આજે વિકલાંગતા તરીકે વિચારવામાં આવે છે. આ વિકલાંગતાનું સોશિયલ મૉડલ (સામાજિક નમૂનો) કહેવાય છે, જે વિકલાંગતાની વિભાવના માટેની ભૂમિકા બદલનારું એક ગહન ઉદાહરણ છે. આ દર્શાવે છે કે કોઈ એક વ્યક્તિનો વિકલાંગતાનો જટિલ અનુભવ એ કંઈ જે-તે વ્યક્તિની ભૌતિક ક્ષતિ અને એની સામાન્ય શરીરની ઊણપ નથી, પણ એ તો વિકલાંગતા ધરાવનારી વ્યક્તિને સામાજિક અને રાજકીય રીતે ઘડેલા કાચ વડે જે રીતે જોવામાં આવે છે એ છે. પ્રાઈડ અગેઇન્સ્ટ પ્રેજ્યુડાઈસમાં જેની મોરિસ વિકલાંગ વ્યક્તિના આ પ્રકારના અભિગમને તપાસે છે. “અમારું દુ:ખ એ કંઈ ‘વિકલાંગતા સાથે બાંધછોડ કરવામાં અસફળતા’ નથી. અમારા જીવન સાથેનો અમારો અસંતોષ વ્યક્તિત્વમાં રહેલી ખોડ નથી, પણ અમે જે બોજ અનુભવી રહ્યા છીએ એને જે ઠંડે કલેજે પ્રત્યુત્તર મળે છે, એમાં છે.” (મોરિસ, ૧૯૯૬)

ડિસેબિલિટી સ્ટડીઝની માહિતી આપનાર (માઇનૉરિટી મૉડલ) તરફ પણ આપણે નજર નાંખવી જરૂરી છે. એ વિકલાંગતા વિશેનો અભ્યાસ નથી, પણ વિકલાંગતાના મજિયારા અનુભવોનો અભ્યાસ છે. સાઇકોથેરપિસ્ટ અને ખુદ વિકલાંગતા ધરાવનાર એક સ્ત્રી, ર્હોડા ઓલકિન, આ મજિયારા અનુભવ વિશે કહે છે કે આ અનુભવ બધા જ લઘુમતી સમૂહોનો છે : ‘પૂર્વગ્રહ, ભેદભાવ અને લાંછન.’ આ લાંછનના સિદ્ધાંત મુજબ, “જ્યારે શારીરિક વિકલાંગતા ધરાવનાર વ્યક્તિ કોઈ અજાણી વ્યક્તિને મળે છે, ત્યારે એ અજાણ વ્યક્તિ તરત જ એ વ્યક્તિના ‘અપ્રતિષ્ઠાદાયી લક્ષણ’ વિશે જાગ્રત થઈ જાય છે, જે આવા કિસ્સાઓમાં શારીરિક ક્ષતિ હોય છે. આમ ક્ષતિ લાંછનમાં પરિણમે છે અને એ અજાણી વ્યક્તિ પેલા - પેલીના માત્ર આ એક લક્ષણ પર આધારિત અનેક લક્ષણો ધારી લે છે, જેમ કે એ અનાકર્ષક છે, નપુંસક છે અથવા નિર્માલ્ય છે. આ વ્યક્તિને પ્રેમી અથવા મિત્ર બનાવવાની શક્યતા તરત જ ઘટી જાય એવું બને છે. આમ વિકલાંગતા એક સોંસરવું ઊતરી ગયેલ, દિગ્મૂઢ કરી નાંખનાર વર્ગીકરણ બની રહે છે, જે વ્યક્તિની અન્ય ખાસિયતો, કૌશલ્યો અને આવડતોની ઉપર કાળા ધાબાની જેમ છવાઈ જાય છે.”૮<ref>૮. કે. ડવી ઍન્ડ જે. ગ્રેફેમ, “ધ એક્સપિરીયન્સ ઑફ ડિસેબિલિટી : સોશિયલ કન્સ્ટ્રક્શન ઍન્ડ ઇમ્પોઝ્ડ લિમિટેશન”, ઇન્ટિમેટ એન્કાઉન્ટર્સ પ્રદર્શન માટે લખાયેલ “ઍન એસે ઑન બૉડી ઇમેજ”માં જ્યૉર્જ ટેલ્પોરસ ટાંકે છે.</ref>જે લોકો મુખ્ય પ્રવાહના લોકસમૂહના ભાગ ન હોય, તેઓને પરંપરાગત રીતે ઊતરતા અને માનસિક રીતે અશક્ત તરીકે જ જોવામાં આવે છે. એ લોકો માટે કળા અને અન્ય માધ્યમોમાં ઘણા ઓછા પૉઝિટિવ રોલ મૉડલ્સ મોજૂદ હોય છે; નાણાકીય સ્રોતો માટે એમની પહોંચ ઘણી ટૂંકી હોય છે; એ લોકો પાસે ઓછી અથવા નહિવત્ રાજકીય સત્તા હોય છે. ટૂંકમાં, તેઓને મુખ્ય પ્રવાહના જીવનની શક્યતાઓ મેળવવામાંથી બાકાત રાખવામાં આવે છે.” (ઓલ્કિન, ૧૯૯૯)

ડિસેબિલિટી સ્ટડીઝ રીડરમાં ડેવિસ સૂચવે છે કે “આપણે સર્વસામાન્ય સ્વરૂપોની દુનિયામાં જીવીએ છીએ. વિકલાંગતાની સમસ્યા એ જ કંઈ વિકલાંગતા કે વિકલાંગતા ધરાવનાર વ્યક્તિ નથી, પણ વિકલાંગતા ધરાવનાર વ્યક્તિની ‘સમસ્યા’ સર્જવા માટે જે રીતે સર્વસામાન્યતા ઘડવામાં આવી છે એ છે.” (ડેવિસ, ૧૯૯૭). ઉલરિક શિલ્ડ્સમેન કહે છે, “સર્વસામાન્યતાના માપદંડ પરના આંકા એ દર્શાવે છે કે સમાજ શાને સ્વીકાર્ય અને સહ્ય ગણે છે; અને એણે જ માર્ગદર્શિકા તરીકેની ગરજ સારવાની છે. જો લોકો એ માર્ગદર્શિકાને અનુસરે તો એ લોકોને સલામત પરિમાણોની અંદર રહ્યાની ખાતરી આપવામાં આવે છે.” (શિલ્ડ્સમેન, ૭). વિકલાંગતાની વ્યાખ્યા કરતી વખતે આપણે હંમેશાં સમાજમાં મોજૂદ સર્વસામાન્યતાને એની બાજુમાં મૂકીએ છીએ. એ તો સર્વસામાન્યતાની ઊલટી બાજુ છે અને એ તો વિચલનનો એક પ્રકાર છે, અને વિકલાંગતા ધરાવનાર લોકોને મોટા ભાગે ‘અસામાન્ય’ જેવું સંપૂર્ણ વર્ગસૂચક નામ આપી દેવામાં આવે છે; અને એટલે જ તેઓ અણગમતા બની જાય છે. જેમ થોમસને કહ્યું છે, વિકલાંગતા એટલે “એવા દેહધારી લોકોનો સમૂહ કે જેઓની વચ્ચે માત્ર અસામાન્ય હોવાનું જ સામ્ય હોય છે.” (થોમસન, ૧૯૯૭.) સર્વસામાન્યતાનો કાચ વાપરીને શિલ્ડ્સમેન વિકલાંગતાને પુન: પરિભાષિત કરે છે: “વિકલાંગતા બે બાજુઓ ધરાવતો એક સિક્કો છે, જેની એક બાજુ વિકલાંગ બનવાની છે અને બીજી બાજુ વિકલાંગ હોવાની છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે વિસામાન્ય વ્યક્તિના દરજ્જા પર નિયંત્રણ રાખવા માટે, એને સામાન્યતાના હાંસિયા ઉપર અથવા તો હાંસિયાની બહાર રાખવા માટે, સમાજ ચોક્કસ ધારાધોરણો, અંકુશો અને કાયદાકીય કલમો લાદીને એનો અમલ કરે છે. આ પ્રક્રિયાના પરિણામે વિકલાંગ વ્યક્તિ શિસ્તમાં રહે છે અને સંભવત: એની અંગત છૂટછાટો પણ અંકુશમાં રહે છે. વિકલાંગ વ્યક્તિએ આ કથિત સામાજિક સર્વસામાન્યતાઓ માન્ય રાખવાની હોય છે અને સૂચિત જિંદગી જીવવા માટે પોતાનું અનુકૂલન કરી લેવાનું હોય છે.” (શિલ્ડ્સમેન, -૫)૯<ref>૯. ધ રિજેક્ટેડ બૉડી : ફેમિનિસ્ટ ફિલૉસોફિકલ રિફ્લેક્શન્સ ઑન ડિસેબિલિટી(૮૮)માં, સુઝન વેન્ડેલ “ધ ડિસિપ્લિન્સ ઑફ નૉર્માલિટી”-માં લખે છે: આ એવી માનસિક તાલીમની વાત છે, “જે આપણી પાસેથી શારીરિક સર્વસામાન્યતાઓની બરાબરી કરવાની, આપણા શરીરને ઑબ્જેક્ટિફાઇ કરવાની અને એના પર નિયંત્રણ રાખવાની માગ રાખે છે. આપણાં શરીર એ સામાજિક સર્વસામાન્યતાઓથી જેટલાં વધુ દૂર હોય, એટલું વધુ અસ્વસ્થ આપણું સામાજિક સ્થાન હોય. આ સર્વસામાન્યતાઓ આપણી – પોતાની અને એકબીજાની – કિંમત નક્કી કરે. – આપણે એ મુજબ અભિપ્રાયો બાંધીએ.”

ચોક્કસ અને જરૂરી બાયોલોજિકલ અને સાંસ્કૃતિક લક્ષણો વડે ‘સ્ત્રી’વર્ગ વિકલાંગતાની વિભાવનાઓ સાથે ગૂંથાયેલ છે. આ કંઈ એક નિયમવિહીન સંયોગ નથી, પણ એ ચોક્કસ સામાજિક અને રાજકીય હિતસંબંધોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જોકે ‘સ્ત્રી’ એ એક સામાજિક રીતે પ્રસ્થાપિત અને સ્થિર વર્ગ હોવા છતાં આપણે જોઈએ છીએ કે વિકલાંગતા એક ઓછી સ્થિરતા વડે અંકિત થઈ ચૂકેલ ફ્લેક્સિબલ વર્ગ છે. પણ નારીવાદ અને વિકલાંગતાની અર્વાચીન વિભાવનાને ઝીણવટપૂર્વક તપાસીએ તો એવું સૂચિત થાય છે કે નારીવાદ અને વિકલાંગતાવાદ એ બંને અલગ ‘વાદ’ નથી. ‘સ્ત્રીઓ’ અને ‘વિકલાંગ વ્યક્તિઓ’ એ બંને શબ્દો વચ્ચેનો એક સામાન્ય તાર એ છે કે સર્વસામાન્ય રીતે, અમુક એકધારાં સ્વરૂપો અને પૂર્વગ્રહોનો ખડકલો એમના પર કરવામાં આવ્યો છે. આપણે કલ્પનાના બહુ ઘોડા દોડાવવા ન પડે એ માટે એમાંથી અમુકની સૂચિ અહીં આપી છે : નિષ્ક્રિય, દુર્બળ, બોજારૂપ, અતિ સંવેદનશીલ, દૃઢ નિશ્ચય વિનાની અથવા અત્યંત આક્રમક, પ્રભાવી, તર્ક-અસંગત, ખોટાબોલી, પ્રપંચી, લુચ્ચી, કપટી, હલકટ, ધોખેબાજ, લોભી, મુશ્કેલ, માગણ, પરાધીન, અપર્યાપ્ત અને દોષયુક્ત, નીતિવિહોણી, માનસિક અને શારીરિક અંકુશ-વિહોણી, અસમર્થ, ભરોસાપાત્ર ન હોય એવી, ઊર્મિશીલ, લાગણીપ્રધાન, ચારિત્ર્યભ્રષ્ટ, મૂર્ખ, આળસુ જેના વિશે પૂર્વાનુમાન ન કરી શકાય એવી, રક્ષણની જરૂરિયાત ધરાવનારી, વિશ્વાસ ન રાખી શકાય એવી, બીકણ, સ્વકેન્દ્રી, અસ્થિર, ઓછી અથવા વધુપડતી કામોત્તેજના ધરાવનારી, વિકૃત, જોખમી હોવાની સંભાવના ધરાવનારી, ન જીવવા જેવી જિંદગી ધરાવનારી અને આ સૂચિ તો હજી પણ આગળ લંબાવી શકાય.૧૦<ref>૧૦. એક રસપ્રદ નિબંધ “વિમેન, જેન્ડર ઍન્ડ ડિસેબિલિટી : હિસ્ટોરિકલ ઍન્ડ કન્ટેમ્પરરી ઇન્ટરસેક્શન્સ ઑફ અધરનેસ” www.academyanalyticarts.org / perrywhiteside.htm. ૬માં ડેલા પેરી અને રૂથ કેસ્ઝીઆ નોંધે છે કે ડૉ. ડેનિયલ બ્રોવર અને ડૉ. હેન્રી બેનિસ્ટર દ્વારા લખાયેલ એક એકૅડેમિક મેડિકલ પ્રકાશન, જે ૧૯૦૨માં છપાયું’તું, એમાં “એ પ્રૅક્ટિકલ જેન્યુઅલ ઑફ ઇન્સેનિટી ફૉર ધ મેડિકલ સ્ટુડન્ટ ઍન્ડ જનરલ પ્રૅક્ટીશનર”માં આ પ્રકારની કેટલીક બીબાઢાળ મનોવૃત્તિઓ જોવા મળે છે.</ref> આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે આમાંનાં મોટા ભાગનાં લક્ષણો કોઈ પણ વાતનું વધુપડતું અથવા સાવ ઓછું પ્રમાણ દર્શાવતાં હોવાને કારણે એનું તંદુરસ્ત સમતોલન કરવાનું અશક્ય બની જાય છે.

ભારતીય સમાજ જે રીતનું વલણ દાખવે છે, એ ઘણી સ્ત્રીઓ માટે સૌથી વધુ સજારૂપ વિકલાંગતા છે.૧૧<ref>૧૧. ડીપીઆઈ – ઇન્ડિયા સાથે NCPEDP અને રાજસ્થાન સરકાર દ્વારા આયોજિત નૅશનલ કૉન્ફરન્સ ઑન એમ્પાવરમેન્ટ ઍન્ડ મેઈનસ્ટ્રીમિંગ ઑફ વિમેન વિથ ડિસેબિલિટીઝમાં ભારતના દરેક ભાગમાંથી વિકલાંગ સ્ત્રીઓ, વિકલાંગ પુરુષો, માતા-પિતા અને વ્યાવસાયિકોએ જે ૧૬ મુદ્દાનો ઉકેલ કાઢ્યો હતો એ વાંચો.</ref> ઘણા પરિવારોમાં સ્ત્રીઓ ‘ગુપ્ત’ અથવા અજાણ સભ્યો હોય છે. ખાસ કરીને આપણા ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં, આજે પણ વિકલાંગ સ્ત્રીઓને સામાજિક પ્રતિબંધો અને લાંછનના કારણે નજરથી દૂર રાખવામાં આવે છે. (ઓનિયલ, ૧૨; ઘોષ, ૧૩.) વરસોની મથામણ પછી, અમુક અંશે, વિકલાંગ પુરુષો તેઓનો ‘અવાજ’ બુલંદ કરવામાં સફળ બન્યા છે, પણ વિકલાંગ સ્ત્રીઓની સમસ્યા હજી પણ ભારતની અન્ય સ્ત્રીઓ જેવી જ છે. તેઓ શિક્ષણથી વંચિત હોવાને કારણે એમાં અન્ય જટિલ સમસ્યાઓ – જેવી કે ગરીબી, નિર્ણય લેવાની શક્તિનો અભાવ અને પર્યાયોના અભાવનો ઉમેરો થાય છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે કરાયેલ અમુક અભ્યાસ જણાવે છે કે વિકલાંગ છોકરીઓને શાળામાં મોકલવામાં આવતી નથી; વિકલાંગ છોકરાઓ કે પુરુષોની સરખામણીમાં તેઓને પુનર્વસન અને સ્વાસ્થ્યસંભાળ, શિક્ષણ, મદદગાર ટેક્નૉલોજી, વ્યાવસાયિક તાલીમ અને રોજગાર જેવી સેવાઓ ઘણી ઓછી મળે છે; મોટા ભાગે પુખ્ત વયે તેઓ પરણતી નથી અને તેઓ પાસે વારસાગત કે ખુદની સ્થાવર મિલકત હોતી નથી; અને પરિણામે તેઓ ગરીબોમાં પણ સૌથી વધારે ગરીબોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં હોય છે. યુવાન વિકલાંગ છોકરીઓનાં મા-બાપ બમણા જોશથી તેઓનું વધુપડતું રક્ષણ કરતાં હોય છે, કારણ કે તેઓ માની લે છે કે એમની દીકરીઓ સ્ત્રીજાતિની હોવા ઉપરાંત વિકલાંગ હોવાને કારણે બે બાજુએથી દંડાઈને આસાનીથી કોઈના હુમલાનો ભોગ બની જઈ શકે છે; અથવા તો, જેમ વિકલાંગ પુરુષોને ‘ઓછું પૌરુષ’ ધરાવતા ગણવામાં આવે છે, એમ જ ભારતીય સ્ત્રીના પત્ની, ગૃહિણી અને માના સ્વરૂપને તેઓ પૂરતો ન્યાય નહીં આપી શકે એમ ગણી લેવામાં આવે છે – અને સૌંદર્ય અને નારીત્વના સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય ધોરણો મુજબના ન હોવાને કારણે એ લોકોને વધુપડતા અવગણવામાં આવે છે અને તેઓ પ્રતિબંધો અને વહેમના ભોગ બને છે. વિકલાંગ પુરુષો માટેની થેરપીઓમાં, પરંપરાગત રીતે માન્ય રખાયેલા પૌરુષને મહત્ત્વ આપીને, તેઓને વ્હીલચેરમાં બેસીને રમતો રમવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે, જ્યારે વિકલાંગ સ્ત્રીઓને પોતાની જાતને વધુ સ્ત્રીત્વ દર્શાવી શકે એવી રીતે રજૂ કરવા માટે મેક-અપ અથવા ટાપટીપ કરવાના વર્ગોમાં જ મોટા ભાગે મોકલવામાં આવે છે. આમ બંનેના માથે પરંપરાગત પાઠ ભજવવાનું જ ઠોકી બેસાડવામાં આવે છે, ‘જુદા દેખાવાનું લાંછન’ જેમ બને એમ ઓછું કરવા માટે આ પ્રકારના પાઠ ભજવવાનું તેમને કહેવામાં આવે છે. આપણો સમાજ પુરુષોને ‘કુટુંબનું ભરણપોષણ કરનાર વ્યક્તિ’ ગણે છે, માટે જે વિકલાંગ પુરુષો આર્થિક સ્વાયત્તતા ધરાવતા હોય તેઓ સારા પતિ અને પિતા બનવાની કસોટીમાંથી પાર ઊતરે છે (વિકલાંગ હોવા છતાંય વધુ સારા બની શકવાના સિદ્ધાંતની જેમ – ‘સુપરક્રીપ’ ઘટના). આપણા સમાજમાં લગ્નો ગોઠવવાની વ્યવસ્થા અતિ જુલમી વ્યવસ્થા છે; કારણ કે એમાં મા-બાપ મુરતિયો શોધે છે અને દીકરીને દહેજ પણ આપવો પડે છે. આનો અર્થ એવો થાય છે કે જો વિકલાંગ છોકરીનાં લગ્ન વિકલાંગ ન હોય એવા છોકરા સાથે કરવાં હોય તો વધારાનો દહેજ આપવો પડતો હોય છે. વિકલાંગ પુરુષો અને છોકરાઓ વિકલાંગ છોકરી કરતાં વિકલાંગ ન હોય એવી બાજુએથી – વિકલાંગ ન હોય એવા છોકરા અને પુરુષો તેમ જ વિકલાંગ પુરુષો – તરફથી જુલમ જ કરવામાં આવે છે.૧૨<ref>૧૨. www.Laura Hershey@compuserve.com પર લોરા હર્શી, ઍન ઇન્ટરવ્યૂ વિથ ડૉ. અનીતા ઘાઈ, વન ઑફ ઇન્ડિયાઝ ઍડવોકેટ્સ ફૉર રાઇટ્સ ઑફ ડિસેબલ્ડ વિમેન વાંચો.</ref> આ જ પરીક્ષણોમાં બહાર આવ્યું છે કે વિકલાંગ ન હોય એવી સ્ત્રીઓની સરખામણીમાં વિકલાંગ સ્ત્રીઓ બેથી ત્રણગણા વધારે શારીરિક અને જાતીય અત્યાચારોની ભોગ બને છે અને પ્રજનનતંત્રના સ્વાસ્થ્યને લગતી સ્વાસ્થ્યસંભાળ વિશે, ગર્ભનિયમન અથવા જાતીય સમાગમ કરવા વિશે અથવા બાળકો વિશેની કોઈ માહિતી એમને આપવાની કોઈ જરૂરિયાત જ ગણવામાં આવતી નથી; એટલે જ તેઓને પ્રજનનતંત્રને લગતી સમસ્યાઓ વધારે પ્રમાણમાં થવાની સંભાવના વધતી જાય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં તો એ લોકોને ‘જાતિ-ભેદ બાબતના અજ્ઞાન’ને કારણે નહીં, પણ તેઓ જાણે સ્ત્રી જ ન હોય અથવા તો તેઓને જાણે જાતીય જરૂરિયાતો જ ન હોઈ શકે એમ જ માની લેવામાં આવે છે. (એલ્વાન, ૧૯૯૯.) મિશેલ ફાઈન અને એડ્રિયન એશ તો આને જાણે કોઈ ‘ભૂમિકા જ ન ભજવવાની હોય એવી પરિસ્થિતિ’ કહે છે, જે સાંસ્કૃતિક રીતે પરાણે ઘુસાડી દેવામાં આવેલી સામાજિક અદૃષ્ટતા અને સ્ત્રીત્વનો (‘ફેમિનિટી’)-નો ઇન્કાર છે. (ફાઈન ઍન્ડ એશ, ૧૯૮૮.) આપણા પિતૃસત્તાક સમાજમાં, પુરુષોને જવલ્લે જ અનુભવવો પડતો હોય એવો સંસ્થાકીય અને વૈયક્તિક ભેદભાવ સ્ત્રીઓએ વેઠવો પડે છે. આ ક્ષેત્રમાં તેઓની ચોક્કસ જરૂરિયાતો પૂરી પાડવા માટેની નીતિઓ અને આચરણો પણ ઘડવામાં આવ્યાં નથી.

અમુક સામાજિક નમૂના બનાવનારાઓ આવી બાબતોની ટીકા કરતાં કહે છે કે આ બાબતો વિકલાંગ ન હોય એવા લોકોને વિકલાંગ લોકોની દયા ખાવા માટે પ્રેરે છે. બીજા (મોટા ભાગે, સિદ્ધાંત ઘડનારા પુરુષો) કે આવી બાબતોને કારણે સમાજ બદલવાની લડાઈ તરફથી ધ્યાન બીજે દોરાઈ જાય છે. (વેન્ડેલ, ૭૩.) આ બેધારી વિચારધારા જાહેર જનતા / રાજકીયને ખાનગી / અંગતથી જુદાં પાડી દે છે. પણ મોરિસ વિરોધપૂર્વક કહે છે કે અંગત વિષયને ‘સ્ત્રૈણ’ (ફેમિનાઇન) ગણવામાં આવે છે, માટે એને નજરઅંદાજ કરવામાં આવે છે, અને આ વિભાજિત વિષયોને ફરી પાછા ભેગા કરવાની મથામણપૂર્વક દલીલ કરે છે કે વ્યક્તિગત જિંદગીઓનું મૂલ્ય સમજવા માટે અંગત અવાજો સાંભળવા જરૂરી છે, અને “વ્યક્તિગત એ જ રાજનૈતિક” એ વાત “જાહેર નીતિઓ અંગત અનુભવો મુજબ જ ઘડાવી જોઈએ” એ મુદ્દા પર આધારિત છે.૧૩<ref>૧૩. ફિન્કલસ્ટાઇન ભારપૂર્વક જણાવે છે કે “ભેદભાવના અનુભવને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો એ તો માત્ર દમનની વાતને સોશિયલ મૉડલની પરિભાષામાં જોવા જેવું જ છે.”. “ધ ડિસેબિલિટી મૉડેલ હૅઝ રન આઉટ ઑફ સ્ટીમ”, ડિસેબિલીટી નાઉ, ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૬, પૃષ્ઠ ૧૧ પર વિ. ફિન્કલસ્ટાઇનને વાંચો.</ref> મોરિસ ભારપૂર્વક કહે છે કે ડિસેબિલિટી સ્ટડીઝમાં આ મુદ્દાઓનો સમાવેશ થવો જ જોઈએ. સુઝન વેન્ડેલ મોરિસની વાતનો પડઘો પાડતાં કહે છે કે ભલે વિકલાંગ લોકો વિભિન્ન હોય અને અમુક લોકો ભલે “બીજા વિકલાંગતા ધરાવનારાઓ સાથે એકાત્મતા ન અનુભવતા હોય અથવા વિકલાંગતા વિશે સમાન માન્યતા ન ધરાવતા હોય”, પણ તે છતાંય વિકલાંગતા સાથે જીવતા હોય, તેઓ પણ વિકલાંગતા ન ધરાવનારા લોકો કરતાં જુદા સામાજિક અનુભવો ધરાવતા હોય જ છે. વિકલાંગ સ્ત્રીઓ પાસે જે અર્થપૂર્ણ જ્ઞાન છે, અને વિકલાંગ ન હોય એવી સંસ્કૃતિ દ્વારા જેનો અનાદર કરવામાં આવ્યો છે અને એને દબાવી દેવામાં આવ્યું છે, એનો વધુ વિકાસ કરવો જોઈએ અને એને સુસ્પષ્ટ બનાવવું જોઈએ. (મોરિસ, ૧૯૯૧, ૧૮૩; પીટર્સ, ૨૨૭.) વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓના મુદ્દાઓ પરિચિત તત્ત્વજ્ઞાનનાં દર્શનો પર પ્રકાશ પાડી શકે છે; જેમ કે વિકલાંગતાની નારીવાદી જ્ઞાનમીમાંસા ઉત્સાહ પ્રેરી શકે માહિતી પૂરી પાડી શકે અને સૌથી વધુ તો સશક્તિકરણ કરી શકે.

આ પ્રકારના અભિગમના મૂળમાં, સ્વ-અન્ય સંબંધ, જે સ્વ-અન્ય પ્રતિકાર કરતાં ઘણો જુદો પડે છે, એ કલ્પન રહેલું છે (જેના વિશે આપણે ચર્ચા કરી ચૂક્યા છીએ), ઘણુંખરું કહેવાતો પશ્ચિમી વિચાર... જોકે અન્ય એટલે સ્વનો વિરોધી એમ ન ગણાતું હોવાને કારણે, સ્વનાં લક્ષણો માત્ર અન્યનાં લક્ષણોથી વિરોધી એવી વ્યવસ્થા કરવામાત્રથી બની જતાં નથી. અગણિત વિવિધ રીતે અન્ય લોકો એકબીજા જેવા જ અથવા તો ભિન્ન હોઈ શકે છે. આ સંબંધ બિલકુલ દ્વિપદી નથી હોતો, એટલે જ એને સ્વ અને અન્ય સંબંધ તરીકે વધુ સારી રીતે સમજાવી શકાય, કારણ કે સંબંધો જ, ભૂતકાળના અને હાલના વ્યાવહારિક અને ઐચ્છિક સ્વનું ઘડતર કરે છે.૧૪<ref>૧૪. www.academyanalyticarts.org/perrywhiteside.htm, ૮ પર ડેલા પેરી અને રૂથ કેસ્ઝીઆ વ્હાઈટસાઇડ દ્વારા “વિમેન, જેન્ડર ઍન્ડ ડિસેબિલિટી : હિસ્ટોરિકલ ઍન્ડ કોન્ટમ્પરેરી ઈન્ટરસેક્શન્સ ઑફ ‘અધરનેસ”’માં ટાંકવામાં આવેલ છે.</ref>

જેનિફર નેડેલ્સ્કી ચિંતનપૂર્વક જણાવે છે કે : “જો આપણે આપણી જાતને પૂછીએ કે કઈ બાબત લોકોને ખરેખર સ્વાયત્ત બનાવે છે, તો એનો જવાબ એ છે કે સંબંધો, નહીં કે એકલતા... સંબંધો જ સ્વાયત્તતા અને અનુભવના વિકાસ માટે જરૂરી આધાર અને માર્ગદર્શન પૂરા પાડે છે.”૧૫<ref>૧૫. www.metafuture-org / articlesbycolleagues / Jen-niferfitzgerald / Bioethics, ૧૧ પર “બાયોએથિક્સ, ડિસેબિલિટી ઍન્ડ ડેથ : અનકવરિંગ કલ્ચરલ બાયસ ઇન ધ યુથેનેશિયા ડિબેટ”માં જેનિફર ફિટ્ઝજેરાલ્ડે ટાંકેલ છે.</ref>