નારીવાદ: પુનર્વિચાર/પ્રતિકારની રજૂઆત: ભારતમાં સ્ત્રીઓની રંગભૂમિનું એક નારીવાદી વિવરણ: Difference between revisions

સ્ત્રીઓને મુશ્કેલીભરેલી પરિસ્થિતિમાં ફસાવી દેનારા માનવીય સંબંધોની સામેની તેમની મથામણોની ભજવણી માટે આ નાટકો એક જાહેર અને વિધ્વંસક વૈકલ્પિક સ્થાન પૂરું પાડે છે. વિવિધ સ્તરોએ વિરોધનો પ્રેરક સૂર છતો થાય છે. આ નાટ્યલેખિકાઓ પોતાના અનુભવોને સુસંગત રીતે વ્યક્ત કરવા માટે જુદાજુદા દૃષ્ટિકોણ, નવી ભાષાઓ અને નવા ઘાટ અપનાવે છે. સ્ત્રીઓનાં નાટક તરીકે આ નાટકોને સામૂહિકપણે જોઈએ તો આ નાટકોનાં સ્ત્રી-પાત્રોનાં કથન, એમની પારસ્પરિક પ્રતિક્રિયાઓ અને સ્મૃતિઓ, દમનને મૂક મંજૂરી આપવાનું નકારે છે અથવા તો તેઓ એની સામે વિરોધ કરતાં હોય એમ લાગે છે.

ઉષા ગાંગુલીએ એમના નાટક “અંતર્યાત્રા : ધ જર્ની વિધિન”માં આ જ વાત દેખાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. બંગાળી રંગભૂમિમાં ઉષા ગાંગુલીનું નામ પ્રતિષ્ઠિત ગણાય છે. ‘અંતર્યાત્રા’માં એમનો એકપાત્રી અભિનય આત્મકથાનક નિરીક્ષણનું રસપ્રદ કથન બની રહે છે – એમાં રંગભૂમિનાં મશહૂર સ્ત્રી-પાત્રો અને રંગભૂમિ પર સ્ત્રીની ભૂમિકાઓને વણી લેવામાં આવી છે. આ આખુંય નાટક કથાકાર અને એમનાં સ્ત્રી-પાત્રોની વચ્ચેના સંવાદોના રૂપમાં છે. આ નાટકના બંધારણમાં સળંગસૂત્રતા જળવાતી નથી. અહીં લોકોના જીવનને સ્પર્શતી દુન્યવી બાબતોની વાતો થાય છે. ભાવનાત્મક અને માનસિક સંઘર્ષોની જાણ અને પરખ વિશેની હકીકત દ્વારા આ નાટક દર્શકોને હચમચાવવાની કોશિશ કરે છે. આ દૃષ્ટિકોણને ટેકો આપવા માટે હું ‘ગુડિયાઘર’ની મુનિયાના પાત્રને ટાંકીશ :

‘સ્ત્રીર પાત્ર’માં મૃણાલ નામનું એક અન્ય પાત્ર પણ આ જ લાગણીનો પડઘો પાડે છે, પણ એ કંઈક વધુ જલદ સૂરમાં કહે છે :

કન્નડ રંગભૂમિનાં મહત્ત્વપૂર્ણ લેખિકા મમતા સાગર એક ઉત્તમ ઊગતાં નાટ્યલેખિકા અને કવયિત્રી છે. તેઓ રંગભૂમિમાં ઊંડો રસ ધરાવે છે અને કેટલાંક નાટકોનું તેમણે દિગ્દર્શન પણ કર્યું છે. એમનું નાટક “મય્યે ભરા મનવે ભરા” [ઇચ્છાનો હીંચકો] એક મા અને એક પત્ની મનસા વિશે છે, જે એક સફળ નૃત્યાંગના બનવા માટે નડનારી બધી જ અડચણોને અતિક્રમી જાય છે. આ નાટકમાં મનસાએ ભોગવવા પડતા બધા જ ભાવનાત્મક અને માનસિક સંઘર્ષો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. રસ્તો પસંદ કરવાની મથામણ અને રૂઢ અધિકૃત ધોરણને વળગી રહેવા માટેના મનના પોકાર, મનસાનો વિરોધ એને ઉકેલ તરફ લઈ જાય છે. એ ઉકેલ એની પસંદગીની પરિસ્થિતિ મુજબનો છે. મનસાની ઇચ્છાઓ દર્શાવતા શબ્દો અહીં ટાંકું છું :

નૃત્યાંગના બનવાના પોતાના ધ્યેય સુધી પહોંચવા માટે મનસા મક્કમપણે આગળ વધે છે. એના પતિ પ્રતાપને એની નૃત્યાંગના તરીકેની ભૂમિકા સાવ નિર્માલ્ય લાગે છે. આ સંઘર્ષને કારણે તેઓ છૂટાં પડે છે. આ જ બિંદુએ મનસાના આંતરિક સંઘર્ષનો પણ અંતિમ ઉકેલ આવી જાય છે, ત્યારે એ સ્પષ્ટપણે કહે છે :

મારાં ત્રીજાં નાટ્યલેખિકા છે વર્ષા અડાલજા, એક ગુજરાતી સ્ત્રી. એમનું નાટક “મંદોદરી” એક સ્ત્રીની નિયતિ અને માથે ઝળૂંબી રહેલાં યુદ્ધનાં વાદળો સામેના સંઘર્ષનું છે. પ્રેમ અને કામવાસનાના સ્વાર્થી અનુસરણ અને પોતાની લોભી વૃત્તિ સંતોષવા માટે પુરુષો જે લડતો લડતા રહે છે, એનાથી પત્નીઓ અને માતાઓને જે સહન કરવું પડે છે એમનો અવાજ ‘રામાયણ’ના પૌરાણિક પાત્ર મંદોદરીના મોંએ સંભળાય છે. આ નાટકનું પાત્ર મંદોદરી નારીવાદના રંગની નવી જ છટા દર્શાવે છે. આ નાટકમાં ત્રણ સ્તરે એનો વિરોધ જોવા મળે છે : એક સ્ત્રી, એક પત્ની અને એક મા તરીકે. એ કંઈક કરીને અથવા તો માત્ર દલીલ કરીને પણ કશુંક અટકાવવાનો એક પ્રયત્ન કરે છે. એ કાળદેવતા સાથે દલીલ કરે છે :

પછી જ્યારે એને રાવણે કરેલા સીતાના હરણની ખબર પડે છે, ત્યારે એ લંકેશને સંબોધીને કહે છે :

એક રાણી તરીકે નહીં, પણ એક સામાન્ય સ્ત્રી તરીકે મંદોદરી સીતાની પરિસ્થિતિ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દાખવીને એની સાથે વાત કરે છે :

છેલ્લે, જ્યારે એને રાવણના મૃત્યુના સમાચાર આપવામાં આવે છે, ત્યારે એ કાળદેવતા સમક્ષ ખૂલીને વાત કરે છે :

ચોથાં નાટ્યલેખિકા છે સી. એસ. લક્ષ્મી અથવા અમ્બાઈ. એમના નાટક “ક્રૉસિંગ ધ રિવર”[આત્રૈક કડથલ]માં એક સ્ત્રીનાં સંતાપ અને વેદના અને દમનકારક સામાજિક રિવાજોમાંથી મુક્ત થવાની એની ઇચ્છાના ગીતની પ્રતીકાત્મક રીતે રજૂઆત થાય છે. આ નાટક “એક સીતા અને એની વિનંતીના ગીત” વિશેનું છે. પછી ભલે એ ‘રામાયણ’ની સીતા હોય કે સમકાલીન સમાજની સીતા હોય; એની પરાધીનતાની પરિસ્થિતિ બદલાતી નથી. હજીય એ નિજી મોકળાશની શોધમાં જ ભટકે છે. હું એમના લખાણમાંથી ટાંકું છું :

આ નાટકનો અંત એવી લાગણીને જન્મ આપે છે કે આ લેખિકા સ્ત્રીઓનાં જીવનના સાહસની ઉજવણી કરે છે. સમજણની નવી રીતોને એ આગળ ધરે છે, ભૂતકાળને જોવા માટે એ નવાં ચશ્માં આપે છે, ભિન્નતાનું સન્માન કરવાની વાત કરે છે, જે માનવીય શક્યતાઓને નકારવામાં આવી છે, એના સશક્તિકરણ કરવા તરફનું કામ કરવાનું કહે છે.

મારાં પાંચમાં નાટ્યલેખિકા રશીદ જહાન છે, જેઓ એક સમર્પિત સામાજિક નવનિર્માણકાર – ચળવળકાર છે. તેમણે ખૂબ લખ્યું છે. ૧૯૫૨માં એમનું અકાળે અવસાન થયું હતું, પણ વિશ્વસાહિત્યમાં તેઓ એક અમીટ છાપ છોડી ગયાં છે. એમના નાટક “ઔરત”[સ્ત્રી]માં એક સ્ત્રી પર લાદવામાં આવતાં સમાજ અને ધર્મનાં બંધનોને કારણે થતી ઘણી ક્રૂરતાઓને ઉઘાડી પાડે છે. આ નાટક ફાતિમા નામની એક સ્ત્રી વિશે છે, જેનો પતિ અતિકુલ્લાહ એક મૌલવી છે – અને એમનું એક પણ બાળક જીવતું ન રહેતું હોવાને કારણે એ બીજી વાર લગ્ન કરવા ઇચ્છે છે :

અતિક : કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાની પરિસ્થિતિ સુધારવા માટે બધા જ પ્રયત્નો કરે. જો, હું લગભગ ચાલીસ વર્ષનો થયો અને મારું એક પણ બાળક જીવિત નથી. બાળકો તો આપણી પાછલી ઉંમરનો સહારો હોય છે. માટે જ શરિયતમાં હુકમ ફરમાવવામાં આવ્યો છે કે જો કોઈ સ્ત્રી વાંઝણી હોય એમ જણાય અથવા તો જો એનાં કોઈ બાળકો જીવિત ન હોય તો એ પુરુષે બીજી વાર લગ્ન કરવાં જોઈએ.

અહીં આપણે ફાતિમાનો વિરોધ જોઈ શકીએ છીએ - કશાકના અસ્તિત્વનો, એવું કંઈક છે જેનો એણે વિરોધ કરવાનો છે – એવી પૂર્વશરત છે. નાટકના અંતે ફાતિમા એક લાચાર સ્ત્રી બનીને બેસી નથી રહેતી. સમગ્ર નાટકમાં આપણને પિતૃસત્તાક વ્યવસ્થાનું રાજકારણ દેખાયા કરે છે, પણ ફાતિમા વિરોધ કરે છે અને ઉગ્રતાપૂર્વક પોતાનો ગુસ્સો પ્રગટ કરે છે.

છેવટે, મારે એ જ કહેવું છે કે આ નાટ્યલેખિકાઓએ ભારતીય જીવનશૈલીની કલાત્મક અને સામાજિક ભૂમિનું ખેડાણ કર્યું છે, એના ઊંડાણમાં ઊતરીને, વિગતોથી વશીભૂત કરીને, એનાથી થનારી સીધી અને આડકતરી હિંસાનાં પરિણામો તપાસ્યાં છે, જે એક સ્ત્રીની જિંદગીના રોજબરોજના અનુભવો જ છે. તેઓ પ્રેક્ષકોને ભૂતકાળ અને વર્તમાનકાળને એક વિભિન્ન દૃષ્ટિકોણથી તપાસવા માટે પ્રેરે છે, જેથી કરીને તેઓ જોઈ શકે કે સામાજિક અને રાજકીય વ્યવસ્થા ‘કુદરતી’ હોતી નથી, પણ એ તો પુરુષોએ પુરુષોની તરફેણમાં ઘડેલી છે. આ નાટકો સ્ત્રીઓનો ઉત્સવ પણ કરે છે – વિધેયાત્મક બની રહેવા માટે, આપણને સમાજને બદલવા માટેની જરૂરિયાત વિશેના વિચારો કરતાં કરી મૂકે છે. આ નાટકો અનુભવોની આપ-લે કરવા માટે, મજબૂત થવા માટે, બદલાવા માટે અને અપેક્ષાની નવી ક્ષિતિજો સર્જવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

{{Poem2Close}}