પોત્તાનો ઓરડો/પ્રકરણ ૫: Difference between revisions

મેરી કાર્માઇકલ વાક્યો સાથે, ઘટનાઓના ક્રમ સાથે, વિચિત્ર રમત કરી રહી હતી. પહેલાં તેણે વાક્યો તોડ્યાં; હવે તે ઘટનાક્રમ તોડી રહી હતી. ભલે કરે, મેં વિચાર્યું, લેખિકા તરીકે તેને જેમ કરવું હોય તેમ કરવાનો તેને હક્ક છે. સર્જવા માટે તોડવું તો પડે જ ને ! એને ફાવે તે કરે પણ તેણે વાચકને ખાત્રી કરાવવી પડશે કે એ જે કરી રહી છે તેની જરૂર છે. હું પાનાં ઉથલાવ્યે જાઉં છું. “મને ક્ષોભ છે કે હું આમ વિચિત્રપણે વર્તી રહી છું. અને હવે આસપાસ કોઈ પુરુષ તો નથી ને ? પેલા ખૂણાના લાલ પડદાની પાછળ કોઈ લૉર્ડ તો નથી છુપાયેલો ને ? ખાતરી કરી લો. અહીં આપણે સ્ત્રીઓ જ છીએ. જરા નજીક આવો.” અને ત્યાર પછીના મેં વાંચેલા શબ્દો હતા. ‘ક્લોએને ઓલિવિયા ગમતી હતી.” ચમકવાની જરૂર નથી. આંચકો ખાવાની પણ જરૂર નથી. શરમાવાની પણ જરૂર નથી. આપણે સ્વીકારવું ઘટે કે આપણા સમાજમાં આવું ઘટતું આવ્યું છે. કોઈ વાર સ્ત્રીઓને સ્ત્રીઓમાં આવો રસ પડતો હોય છે. ‘ક્લોએને ઓલવિયા ગમતી હતી.’ મેં વાચ્યું. ફરીફરી વાચ્યું. અને પછી મને ઝબકારો થયો. કેવું ભયંકર મોટું પરિવર્તન આવી રહ્યું છે સ્ત્રીના લેખનમાં ! ક્લોએને ઓલવિયા કદાચ પહેલવહેલી વાર ગમી હતી, આખા સાહિત્યના ઇતિહાસમાં. ક્લિઓપેટ્રાને આ અર્થમાં ઑક્ટેવિયા ગમી ન હતી. જો ગમી હોત તો અન્ટની એન્ડ ક્લિઓપેટ્રા નાટક સમૂળગું બદલાઈ જાત. કદાચ એવું બની શક્યું હોત. પણ તે સમયની પ્રથાઓ એમ બનવા જ કેવી રીતે દેત ? ક્લિઓપેટ્રાના મનમાં ઑક્ટેવિયા વિશે જો કોઈ એક ભાવ હોય તો તે ઇર્ષ્યાનો જ. શું પેલી મારા કરતાં ઊંચી છે ? પેલી પોતાના વાળ કેવી રીતે ઓળે છે ? એ નાટક માટે આટલું જ પર્યાપ્ત હતું. પણ જો આ બે સ્ત્રીઓ વચ્ચેનો સંબંધ વધુ આંટીઘૂંટીવાળો હોત તો નાટક કેટલું રસપ્રદ બની શક્યું હોત ? આજદિવસ સુધીના સાહિત્યજગતમાં વિહરતી અગણિત સ્ત્રીઓના સંબંધો કેવા સીધાસાદા બતાવાયા હતા ? મને સ્ત્રીપાત્રોની હારમાળા યાદ આવી ગઈ. તેમના સંબંધોનાં કેટલાં બધાં પાસાં વણખેડ્યાં જ રહ્યાં હતાં ! મા-દીકરી, બેનપણીઓ જેવાં સ્ત્રીપાત્રો હરહંમેશ પુરુષના સંદર્ભમાં જ પ્રયોજાતાં રહ્યાં છે. જેન ઑસ્ટિન સુધીનાં બધાં જ સ્ત્રીપાત્રોનું અસ્તિત્વ, તેમનું વજૂદ, પુરુષપાત્રોના સંદર્ભમાં જ રહ્યું છે. અને આ બાબત સ્ત્રીના સમગ્ર જીવનના સંદર્ભમાં કેવી નગણ્ય છે ? પોતાના નાકની દાંડીએ સેક્સનાં ગુલાબી ચશ્માં પહેરીને સ્ત્રીને જોનાર પુરુષ પણ તેને કેટલી ઓછી સમજી શકે છે ? અને આવી ઊણી સમજના ફળરૂપે સ્ત્રીપાત્રો આત્યંતિક બની જાય છે. ક્યાં તો અત્યંત સુંદર અને આકર્ષક, નહીં તો અત્યંત ભયજનક; ક્યાં તો સાક્ષાત્ સ્વર્ગથી ઊતરી આવેલ સારાઈ, નહીં તો નરકથી આવેલ બૂરાઈ. પણ ઓગણીસમી સદીની નવલકથાની બાબતમાં આ વાત સત્ય નથી. ઓગણીસમી સદીમાં સ્ત્રી સંકુલ બને છે. તેનાં વિવિધ રૂપો પ્રગટે છે. સ્ત્રી વિશે લખવાની ઇચ્છાથી પ્રેરાઈને પુરુષ-લેખક નાટકનું ક્ષેત્ર છોડી નવલકથા-લેખનમાં ઝંપલાવે છે. પણ પ્રુસ્ટ જેવા જાણીતા પુરુષ-લેખકોના લેખનમાં પણ સ્ત્રી વિષયક સમજણનો અભાવ વર્તાય છે. પુરુષની સ્ત્રી વિશેની સમજણ ઘણી ઓછી છે, જેમ સ્ત્રીની પુરુષ વિશેની.

હું એ નવલકથા વાંચતી જઉં છું. પાનેપાને એ ગવાહી આપતી જાય છે પુરુષની જેમ સ્ત્રીને પણ ઘર-ગૃહસ્થી ઉપરાંત અન્ય રસ હોઈ શકે. ક્લોએને ઓલિવિયા ગમતી હતી. તે બંને એક જ લેબમાં કામ કરતાં હતાં. આ બંને યુવાન સ્ત્રીઓ વૈજ્ઞાનિકો હતી. તેઓ પ્રયોગ કરી રહી હતી. આ બંનેમાંની એક પરણીત હતી અને તેને બે બાળકો પણ હતાં. આ સ્ત્રીઓ કલ્પના જગતની સ્ત્રીઓ નથી. સાચા હાડમાંસની બનેલી સ્ત્રીઓ છે. અને જો એ ખરેખરી સ્ત્રીઓ હોય તો તે સંકુલ હોવાની. કલ્પના જગતની સ્ત્રીપાત્રોના જેવી સરળતા તેમને ન પરવડે. પ્રેમ કરવા સિવાય તે અન્ય પણ ઘણું કરશે. કલ્પના કરો કે સાહિત્યમાં પુરુષો ફક્ત સ્ત્રીઓના પ્રેમીઓ / પતિઓ તરીકે જ નિરૂપાયા હોત તો ? અને પુરુષો અન્ય પુરુષોના સંદર્ભે કે વિચારકો કે શૂરવીરો તરીકે નિરૂપાયા ન હોત તો ? તો સાહિત્યને કેવી ખોટ જાત ? શેક્સપિયરનાં નાટકોનું શું થાત ? પછી આપણી પાસે વધુમાં વધુ ઑથેલો કે અન્ટની હોત. પણ સીઝર, બ્રૂટ્સ, હેમલેટ કે લીયર ન જ હોત. સાહિત્ય કેવું ગરીબ બની ગયું હોત ! સ્ત્રી જો ઘરની ચાર દીવાલમાં પુરાઈ રહી હોત તો પણ સાહિત્યને એવી જ ખોટ જાત.

હવે જો ક્લોએ અને ઓલિવિયા એક લેબમાં કામ કરતાં હોય તો તેમની આ મૈત્રી વિવિધરંગી બનશે. કદાચ એમની આ મૈત્રી વધુ ટકશે. કેમકે એ ઓછી વ્યક્તિગત હશે. તેમાં વ્યાવસાયિકતા પણ ભળેલી હશે. જો મેરી કાર્માઇકલને લખવાની આવડત હોય, જો તેની પાસે પોતાનો અલાયદો ઓરડો હોય અને વર્ષે પાંચસો પાઉન્ડની આવક હોય તો ? તો કોઈ અતિ મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના ઘટે.

હું મનોમન સ્ત્રીજાતને દાદ આપવા માંડું છું. પછી તરત ખચકાઈ જઉં છું. આમ કરવું યોગ્ય છે ? શું સ્ત્રીજાત દાદ આપવાને યોગ્ય છે ? તેમ સાબિત કરી શકું ખરી ? દુનિયાના નકશાને હાથમાં લઈ અમેરિકા પર આંગળી મૂકી હું એમ કહી શકું તેમ નથી કે આ અમેરિકા છે અને તેની શોધ કોલંબસ નામની સ્ત્રીએ કરેલી. સફરજનને જમીન પર પડતું બતાવી હું એમ કહી શકું તેમ નથી કે ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમની શોધ ન્યુટન નામની સ્ત્રીએ કરેલી. કે પછી માથા પર ઊડતા પ્લેન બતાવી હું એમ કહી શકું તેમ નથી કે આ પ્લેન સ્ત્રીએ બનાવ્યાં છે. દીવાલ પર સ્ત્રીની ઊંચાઈ માપવાનું કોઈ નિશાન નથી. ઘરેલુ સ્ત્રીઓ – આજ્ઞાંકિત દીકરી, પતિવ્રતા પત્ની કે પ્રેમાળ માતા જેવી – ને માપવા માટે પણ કોઈ નિશ્ચિત માપદંડ નથી. હા, યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણ પામેલ અમુક સ્ત્રીઓને યુનિવર્સિટીએ પોતાના માપદંડથી માપી તેમને ગ્રેડ આપી છે ખરી. પણ અબઘડી જો મારે એમ જાણવું હોય કે સમગ્ર મનુષ્યજાત કોઈક મહાન પુરુષ વિશે શું માને છે તો તે હું આંખના પલકારામાં જૂના દસ્તાવેજો કે અન્ય સંદર્ભગ્રંથોમાંથી મેળવી શકું, પણ શું મને આવી કોઈ માહિતી સ્ત્રીના સંદર્ભમાં મળે ખરી ?