નિરંજન ભગતના અનુવાદો/ચિત્રાંગદા: Difference between revisions

રવીન્દ્રનાથલિખિત નાટ્યકાવ્ય ચિત્રાંગદાનો મૂળ બંગાળીમાંથી નિરંજન ભગતે કરેલો ગુજરાતી અનુવાદ ૧૯૬૫માં દર્પણ એકૅડેમી, અમદાવાદ દ્વારા પ્રગટ થયો હતો. આ અનુવાદ મૃણાલિની સારાભાઈના કહેવાથી કર્યો હતો.  તેની બીજી સંવર્ધિત આવૃત્તિ ૨૦૧૯માં નિરંજન ભગત મેમૉરિયલ ટ્રસ્ટના સૌજન્યથી પ્રકાશિત થઈ છે.

{{center|<big>૧<br>'''અનંગ આશ્રમ'''</big><br>ચિત્રાંગદા મદન અને વસંત}}

બાંધી જાણું નર અને નારીનાં હૃદય

વેદનાના બંધનથી.

પ્રણમું તમારે પદે.

પ્રભુ, તમે કોણ દેવ?

જરા મૃત્યુ બંને દૈત્ય ક્ષણે ક્ષણે

વિશ્વને કંકાલ કરવાને ચાહે,

રાત્રિદિન આ સંગ્રામ!

હું છું અખિલનું એ જ અનંત યૌવન.

દેવદર્શને આ દાસી.

તપસ્યાના તાપે કરે છે મલિન ખિન્ન

યૌવનકુસુમ.

અનંગની પૂજાનું ન હોય આ વિધાન.

તું કોણ? શું ચાહે, ભદ્રે?

મારા પિતૃવંશે કદી પુત્રી જનમશે નહીં

આપી ગયા એવો વર દેવ ઉમાપતિ

શિવતેજે પુરુષમાં પલટી ન શક્યું.

હું તો આવી કઠિન છું નારી.

તને પુત્રની સમાન પાળી રહ્યો,

શીખવી છે ધનુર્વિદ્યા, રાજદંડનીતિ.

યુવરાજરૂપે, ફરું સ્વૈરપણે.

જાણું નહીં લજ્જા, ભય, અંતઃપુરવાસ;

કેવળ ન શીખી, દેવ, કેવી રીતે તાકવાનું

નયનના ખૂણામાંથી તમારું આ પુષ્પબાણ.

નયન તો પોતે કરે નયનનું કામ.

હૃદયમાં વાગે જેને તે જ જાણે.

એકાકિની ઘનવને પૂર્ણાનદીતીરે.

વૃક્ષ સાથે બાંધી અશ્વ, દુર્ગમ કુટિલ વનપથે

એ જ ક્ષણે પ્રથમ મેં જોયો

મારી સામે આવી ઊભો કો’ પુરુષ.

જીવનની કોઈ એક શુભ પુણ્ય ક્ષણે

નારીમાં હું બનું નારી, પુરુષમાં બનું હું પુરુષ!

મળ્યો ત્યાં ઉત્તર : ‘હું છું પાર્થ, કુરુવંશધર.’

ઊભી રહી ચિત્રવત્! ભૂલી ગઈ પ્રણામ કરવાય તે.

છાનીમાની ગઈ પાછી વને.

અરણ્યના શિવાલયે જોયો એને.

મારી કને સહેજ પણ શરમાતી નહીં.

હું તો મનસિજ, માનસનું સકલ રહસ્ય

હું તો જાણું.

ત્યાર પછી કહ્યું શું ને સાંભળ્યું શું

હવે પૂછશો ના, ભગવન્!

આપો મને અબળાનું બળ,

નિરસ્ત્રનું અસ્ત્ર છે જે.

વિશ્વજયી અર્જુનને જીતી, બંદીરૂપે

લાવીશ હું એને તારી સામે,

મહારાજ્ઞી બનીને તું આપજેને દંડ પુરસ્કાર

જેવી તારી ઇચ્છા, વિદ્રોહી પર કરજે તું શાસન.

એકલી હું ધીરે ધીરે એના હૃદયની પરે

અધિકાર પ્રાપ્ત કરું, ચાહું નહીં

હે વસંત, હે વસંતસખે, એ વાસના

પૂર્ણ કરો એકમાત્ર દિવસને માટે.

એક વર્ષ લગી તારા દેહની ચોમેર

વિકસિત થશે વસંતની પુષ્પશોભા.

આ તે સત્ય છે કે મિથ્યા?

નિબિડ નિર્જન વને નિર્મલ આ સરોવર

હું તો ક્ષત્રકુલજાત,

ભયભીત દુર્બલનો ભયહારી!

આ મંદિર છે મારો આશ્રમ.

જાણું નહીં કેવી રીતે કરું અભ્યર્થના,

કેવી રીતે કરું અતિથિસત્કાર?

તમારું આ શિષ્ટ વાક્ય એ જ તો સૌભાગ્ય મારું,

ગણો નહીં તમે એને અપરાધ

તો હું પ્રશ્ન એક પૂછવાને ચાહું,

ચિત્ત મારું કુતૂહલી.

જનહીન દેવાલયે લાવ્યાં રૂપરાશિ

કરવાને એનું આમ વિસર્જન

હતભાગ્ય માનવોને કરીને વંચિત?

એકમને કરું શિવપૂજા.

તમે સ્વયમ્ તો છો જગતની કામનાનું ધન!

સુદર્શને, ઉદયશિખર થકી અસ્તાચલભૂમિ લગી

મને જો કૈં કહી શકો, મારી પાસે પામી શકો

એની કથા.

ત્રિભુવને પરિચિત છે એ.

કોનો યશોરાશિ તમારા આ અમરકાંક્ષિત

મનોરાજ્ય મહીં કરી રહ્યો અધિકાર,

ધરી રહ્યો દુર્લભ આસન?

કહો એનું નામ, સુણીને હું બનીશ કૃતાર્થ!

સર્વશ્રેષ્ઠ વીર એ તો.

ક્ષણસ્થાયી બાષ્પ જેમ ઉષાનેય છળી શકે

સૂર્ય નહીં ઊગે ત્યાં લગી જ.

આ દુર્લભ સૌંદર્યસંપદે.

કહો, સુણું, સર્વશ્રેષ્ઠ કોણ વીર ધરા પરે સર્વશ્રેષ્ઠ કુલે?

જે ન જાણે કુરુવંશ આ ભુવન મહીં

રાજવંશચૂડા?

નામ સુણ્યું છે કે?

સમસ્ત જગત થકી અક્ષય આ નામ

ઢાંકી દઈ છુપાવ્યું છે પ્રયત્નથી કૌમાર હૃદય

એક મુખેથી એ બીજે મુખ ભલે ભમે.

એનું નથી સ્થાન આ નારીના અંતરઆસને.

એ ગાંડીવધનુ

ચરણે શરણાગત, એ તો ભાગ્યવાન.

હવે એને કરો ન વિચ્યુત

ક્ષીણપુણ્ય હતસ્વર્ગ હતભાગ્ય જેમ.

પ્રેમાર્ત અતિથિ.

બાર વર્ષ લગી.

એ જ વીર કામિનીની કરે આમ કામના શું

વ્રતભંગ કરી? હે સંન્યાસી, તમે પાર્થ?

ચંદ્ર ઊગી જેવી રીતે નિમેષમાં ભાંગી નાંખે

નિશીથનો યોગગાઢ અંધકાર.

હું કોણ?

શું છે મારી કને?

આ જ ક્ષણે જાણ્યું મેં તો

મિથ્યા ખ્યાતિ, મિથ્યા તારું વીરત્વ છે.

આજ મને સપ્તલોક સ્વપ્ન સમા ભાસી રહ્યા.

એકમાત્ર પૂર્ણ તું છે, સર્વ તું છે, વિશ્વનું

એ જ તારા અલોક આલોક મહીં

કીર્તિક્લિષ્ટ જીવનનું પૂર્ણ નિર્વાપન.

કિયાય તે દેવની આ છલના છે!

જાઓ, જાઓ, પાછા જાઓ, પાછા જાઓ, વીર!

શૌર્ય, વીર્ય, મહત્ત્વ જે આ તમારું

મિથ્યાને ચરણ આમ સમર્પી ન દો,

આ જે થરથર વ્યાકુલતા વીરહૃદયની

તૃષાર્ત કંપિત એક સ્ફુલિંગનિઃશ્વાસી

હોમી દીધી મને, હું તો બળી રહી અને

બાળી રહી.

મુક્ત પુષ્પશર મારું કયું કાર્ય ક્યાં જઈને

સાધી આવ્યું, સુણવાની ઇચ્છા મને થાય.

પાથરી’તી પુષ્પશય્યા વસંતના ફૂલે છાઈછાઈ,

શ્રાન્ત દેહે, અન્યમને ડાબા હાથ પરે મેલીને

ક્રંદનવિહીન, અને એમ આદિઅંતહીન

કુસુમકાહિની મારી પૂર્ણ કરું.

રડી ઊઠે અંતહીન કથા, ત્યાર પછી શું થયું

તે કહો!

નિદ્રાનો હિલ્લોલ, સર્વાંગમાં વ્યાપી વળ્યો.

સપ્તપર્ણ શાખામાંથી ફુલ્લ માલતીની લતા

બંને હાથે મુખ ઢાંકી મને થયું

એક વાર રડી લઉં, પણ આંસુ નહીં સર્યાં.

દિવસને સ્વહસ્તે ભાંગીને ધરતીની એક રાત્રિ

પૂર્ણ કરી

એવી શચીની પ્રસાદસુધા એનું તને કરાવ્યું

મેં પાન, તોય તે આ શું ક્રંદન?

કોની તૃષા છિપાવી આ?

એ ચુંબન, એ પ્રેમસંગમ અત્યારે તો કંપી ઊઠ્યા

ચિરરાત્રિતાપસિની કુમારી હૃદયપદ્મ પરે પડી

તેનેય તે ભૂલવીને પેલી રાક્ષસીએ ઝીલી લીધી.

તટ કને આવી અને આશાભરી નાવ

પાછી ફરી તરંગઆઘાતે.

સુખસ્વર્ગ સાવ જ નિકટ હતું.

પામી કે ન પામી

આવો શાપ નરલોકે મળ્યો હશે કોઈનેયે?

હે અતનુ, તારો આશીર્વાદ પાછો લે તું!

છલનાનું આવરણ ખોલી અને ફગાવીને

પછી કાલની સવારથી તું કેવીય તે લજ્જા સાથે

તો અકસ્માત આઘાતથી ચમકી

એ કેવાય આક્રોશથી તારી ભણી જોઈ રે’શે?

પેલી છદ્મરૂપિણીથી શતગુણ શ્રેષ્ઠ છું હું!

હવે તો હું સ્વયમ્ પોતાને હા, પ્રગટીશ.

હૈયાફાટ રડી રડી મરવાનું હોય મારે,

તોય હું તો હું જ રહું એ જ ઠીક, ઇન્દ્રસખે!

ફૂલને તો ફૂટ્યા પછી, પરિપક્વ થયા પછી જ તે

ફલરૂપે પ્રગટવું રહ્યું.

તને નીરખીને નિજને શું નૂતન સૌભાગ્ય

પ્રાપ્ત થયું માનશે ફાલ્ગુની.

કોમલ અંગુલિ રચી રહી માલા,

નિપુણતા ચારુતા બે સખી મળી રમી રહી

દિનભર ચંચલ ઉલ્લાસે તારી આંગળીઓનાં ટેરવે,

જોઉં છું ને મનમાં હું વિચારું છું.

આ રંગીન સ્પર્શ કેરા રસે પ્રવાસના દિવસોને

ગૂંથી ગૂંથી, પ્રિયે, રચીશ તું માલા,

કંઠ પર ધારી અક્ષય આનંદહાર

સંગાથે હું લઈ જાઉં જ્યારે પાછો ફરું ઘરે.

ઘર તો નિત્યનું. જે કંઈ નિત્ય તેને ઘરે લઈ જઈ શકો.

અરણ્યનું ફૂલ સુકાઈ જો જાય,

સુખ સાથે

શમી જાઉં મન મહીં કશાય તે દુઃખ વિના.

નિરાંતના દિને જે કૈં તને ગમી જાય

નિરાંતના દિને તે તે બધું ભોગવી તું લેજે!

મિથ્યા અતૃપ્તિને ક્ષાંત કરો,

પ્રણયના સુધામય ચિરપરાજયે

અશ્રુ એક શરે, એક શરે આશા,

અન્ય શરે ભય, એક શરે વિરહ મિલન

આશા ભય દુઃખ સુખ એકસાથે.

હે અનંગ, પૂર્ણ કરો તમારો આ રણરંગ.

રાતદિન સચેતન રહી તમારો આ હુતાશન

પ્રગટું છું એની નવઉજ્જ્વલતા.

હવે મને વિદાય આપો, હે સખા!

ચિરદિન બંધનવિહીન દ્યુલોકે ભૂલોકે

ખેલી રહ્યો બહુકાળ લગી એકાંતમાં,

સહુ દિન તારા, તારી પાંખોના આ સુસવાટે

અતિવેગે ઊડી રહ્યા, ખરેલા કો પાંદડાની જેમ.

સ્વપ્નલબ્ધ અમૂલ્ય રતન પામ્યો,

પૃથ્વી પરે એને પાત્ર એકેય તે સ્થાન નથી,

ચિરરાત્રિ, ચિરદિન કર્તવ્યવિહીન બની ગયા.

(ચિત્રાંગદાનો પ્રવેશ)

વૃષ્ટિધારા ઝરી રહી પર્વતના શૃંગે,

અરણ્યમાં ઘનઘોર છાયા,

આવી રીતે કરું જો હું મૃગયા!

આવું કંઈ મનમાં હું વિચારું છું.

એને એક વાર પૂર્ણ કરો!

બરાબર જાણો છો શું સ્વર્ણમાયામૃગ

વજ્રજ્વાલા,

માયામૃગી મેઘાચ્છન્ન પૃથ્વી પરે

શેનોય તે લેપ તમે લેપી દીધો!

તીવ્ર કોઈ મદિરાની જેમ રુધિરમાં

હવે જો હું ક્ષણ પણ સ્થિર રહું

ક્રંદનથી હૃદય આ ફાટી જાય!

આ તો સૌ મારો ખેલ, છૂટ્યું જ્યાં આ બાણ

તૂટ્યું જો હૃદય, આજ મારી મૃગયા તો અરણ્યમાં

અમૃત ને વિષ થકી ભર્યા ક્ષરવાક્યના કો

બાણ વડે

વિરહમાં તારા કોઈ પ્રિય પરિજન

ઝૂરતા જ્યાં હોય? નિત્ય સ્નેહ સેવા કરી

તારા શૈશવની સ્મૃતિ રડી રહી હોય

એવું કોઈ સ્થાન નથી?

જાય છે?

મને જેવી જુઓ છો આ, તેવી છું હું.

તમે જેને ચાહો છો તે આ શિશિરની કણિકાના

જેવી નામઠામહીન!

એક બિંદુ સ્વર્ગ-શું આ ભૂમિ પરે ભૂલું પડ્યું?

માત્ર ક્ષણેક જ પોતાની સૌ ઉજ્જ્વલતા

અરણ્યના કુસુમને અર્પી દીધી.

‘ખોવાઈ તું, ખોવાઈ તું’ રટી રહ્યો,

તૃપ્તિ નથી પામ્યો, શાંતિ નથી જાણી.

હૃદયમંદિર મહીં તારી પૂજા કરું?

ગોત્ર નથી? તો કયા મૃણાલ મહીં કમળ હું ધારી રહું?

એ તો ક્યારેય તે બંધનને જાણતી જ નથી.

એ તો માત્ર મેઘની સુવર્ણછટા,

કુસુમની ગંધ, તરંગની ગતિ.

પ્રિયે, પ્રેમના આ કર વિશે ધરો નહીં

આકાશકુસુમ,

હૃદયમાં ધારવાનું ધન આપો એને

સુખેદુઃખે, સુદિને દુર્દિને!

એટલામાં શ્રાંતિ? હાય હાય, હવે જ તો જાણ્યું

પુષ્પનું આ અલ્પ આયુ તો છે દેવતાનો આશીર્વાદ!

ગતસંધ્યા કેરી ચ્યુતવૃંત માધવીની આશા રાખી

તૃષિત કો ભ્રમરની જેમ પાછા નહીં ફરો!

વર્ષાકાલે છલકાતી સરિતાના વેગ જેમ

નગરનો નાશ કરવાને.

દુષ્ટજન દમવાને કાજ, એથી કરી એકમાત્ર

યમ વિના

રાજ્ય મહીં નો’તો કોઈ ભય, સાંભળ્યું છે

એ તો ગઈ તીર્થયાત્રા કાજ, અજ્ઞાત ભ્રમણવ્રતે.

પિતાની સમાન છે,

સ્નેહમાં એ રાજમાતા, વીર્યમાં એ યુવરાજ.

(પ્રસ્થાન)

(ચિત્રાંગદાનો પ્રવેશ)

એને નથી જાણતો હું.

એને વિશે મનમાં હું વિચારું છું.

દિનપ્રતિદિન સાંભળું છું શતમુખે એની કથા

નવ નવ અપૂર્વ સ્વરૂપે.

નથી એની આવી બંકિમ ભૃકુટિ,

નથી એની આવી કૃષ્ણશ્યામ કીકી,

પરંતુ એ આમ બાંધી નહીં શકે વીરનું હૃદય

એના સુકોમલ નાગપાશે.

નારી માત્ર નારી હોય,

માત્ર ધરિત્રીની શોભા હોય,

નયનચુંબન કરે કોમલ અધરે.

આવો, નાથ, વિરલ વિરામે.

મારે સહુ ભીતજન રક્ષવા છે.

રાજકન્યા ચિત્રાંગદા સ્થાપી ગઈ કુશળ પ્રહરી

સ્થળે સ્થળે, વિપદનો જે જે કોઈ માર્ગ

એને વિશે પૂરેપૂરું વિચારીને

તે તે માર્ગ બંધ કરી.

અલ્પકાળ કર્તવ્યપાલન કરું.

બહુદિન અલસ આ રહ્યા મારા ક્ષત્રિયના બાહુ.

તારા મસ્તકની નીચે જતનથી રાખું,

ત્યારે થશે તારું યોગ્ય ઉપાધાન.

અને બાંધી રાખું! બંધન શું તોડી જશો?

તો તો જાઓ, પણ એટલું તો નક્કી જાણો

મન મહીં વાત કોની વિચારો છો?

ચિત્રાંગદા? આજ એનું આટલું શેં સદ્ભાગ્ય?

આટલું કઠોર આ વ્રત? એને શેનો અભાવ છે?

એની પાસે હતું જ શું?

વીર્ય એનું રચી રહ્યું અભ્રભેદી દુર્ગમ કો દુર્ગ

છોડો, છોડો એની વાત,

પુરુષના શ્રવણને યોગ્ય નથી એનો ઇતિહાસ!

વધી રહી ક્રમે ક્રમે.

મારું આ હૃદય અનુભવ કરે એના હૃદયનો.

એની જેમ પ્રતીક્ષા હું કરી રહ્યો ઉત્સુક હૃદયે.

બોલો, બોલો, સાંભળવા ચાહું છું હું એની વાત.

ડાબે હાથે અશ્વરશ્મિ ધરી અવહેલે,

જમણામાં ધનુશર ધરી નગરની

અને તીવ્ર પુષ્પગંધની આ મદિરાથી

નિદ્રાઘનઘોર એવા અરણ્યના અંધારની બ્ હાર.

સ્પર્શભયે સંકોચાતા શિરીષના ફૂલ જેવું રૂપ

છિન્ન કરી ઘૃણા થકી ફેંકું

જમણા આ હાથનો જ અનુચર,

એ શું સારું લાગે વીરજન કને?

આટલાય દિન પછી પામું ન સંધાન.

તું તો જાણે વંચિત કરે છે મને ગુપ્ત રહી સદા.

આશાથીયે અદકી છે આશા.

આ હૃદયથીયે એ તો વધુ છે વિશાળ,

વસંતના અક્ષય ભંડાર મહીં લુપ્ત થશે.

પાર્થની ચુંબનસ્મૃતિ ભૂલી જઈ તારો ઓષ્ઠરાગ

ધરીને નૂતન દેહ ગત જન્મકથા ત્યજી જશે

સ્વપ્ન જેમ નવ જાગરણે.

આ રૂપ મારું છેલ્લી રજનીમાં શ્રાંત પ્રદીપની

અંતિમ શિખાની જેમ ઉજ્જ્વલતમ બનીને

પ્રકાશશે.

વહી જા તું પ્રાણપૂર્ણ વેગે.

અંગે અંગે ઉચ્છ્વસિત થાઓ ફરી એક વાર

નિદ્રાભંગ કરી

ભોગવતી તટિનીના તરંગ ઉચ્છ્વાસે પ્લાવિત કરી

આ જે સુલલિત સુગઠિત નવનીતકોમલ

સૌંદર્યની જે સુગંધ, એનું જે કૈં મધુ

આજ તો હું આટલું જ નિવેદન કરું ચરણમાં—

હું છું ચિત્રાંગદા, રાજેન્દ્રનંદિની!

૧. બંગાળીમાં ‘સ્પર્ધા’નો અર્થ ‘ધૃષ્ટતા’ થાય છે. તેથી રવીન્દ્રનાથે આ પંક્તિનો અંગ્રેજી અનુવાદ કર્યો છે : ‘Ah, foolish heart, whither fled thy presumption?’

મહાદેવ દેસાઈ અને નરહરિ પરીખનો ગુજરાતી અનુવાદ :

૫. આગળ ૨.માં જણાવ્યા મુજબ. અંગ્રેજી અનુવાદમાં રવીન્દ્રનાથ ‘અપરૂપ રૂપ’ને

‘the most radiant form’ કહે છે.

</poem>

{{HeaderNav2 |previous = એકોત્તરશતી |next = અભિસાર }}