ચિત્તવિચારસંવાદ/અખાજીકૃત ‘ચિત્તવિચારસંવાદ’: Difference between revisions

પાઠચર્ચા : ચોથા ચરણમાં ખ ઘ ચ છ ઝ હપ્ર ‘ગત્ય’ પાઠ આપે છે પરંતુ સંદર્ભમાં આ પાઠ બંધબેસતો નથી તેથી ‘અગત’ પાઠ જ સ્વીકાર્યો છે. અ બ નો ‘મિત’ પાઠ પણ ખોટો છે, ભલે એથી પ્રાસ સચવાય છે.

{{Poem2Close}}

તે (બ્રહ્મ – ચૈતન્ય) તે તું છે અને તું તે તે (બ્રહ્મ – ચૈતન્ય) છે. (પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ પ્રત્યે) હેત થવાથી એટલે કે રાગ થવાથી કોઈ અવરોધ રહેતો નથી. જો આ વિચારપ્રક્રિયાથી તું તારી જાતને ઓળખીશ તો એમ સમજવાથી તુંનો તું રહીશ એટલે કે તારું આત્મતત્ત્વ મૂળ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરીશ.

એ રીતે નહીં વિચારવાથી એ છે તેમનું તેમ જ રહે છે, પરંતુ વચ્ચે ચિત્ત અને ચિત્તનો ધર્મ દાખલ થાય છે. ચિત્ત કહે છે : તેં સાચી વાત કહી. એમ સમજવાથી આત્મતત્ત્વને પમાયું.

સમજૂતી : પહેલાં બે ચરણનું તાત્પર્ય એવું લાગે છે કે અદ્વૈતની સમજણ વિના પણ વસ્તુસ્થિતિ તો છે તેમ જ રહે છે – બ્રહ્મ તો અવિકૃત જ રહે છે પણ જીવ ચિત્ત અને ચિત્તના ધર્મથી વર્તે છે.

હવે એક વાતનો સંશય દૂર કર કે મારે માથે અવતરણનું આળ શા માટે (મારે શા માટે અવતરવું પડે છે)? આ બધો ચૈતન્યનો ભેદ પ્રવર્તી રહ્યો છે તેને માટે મને વિચાર કરવાની ઇચ્છા થાય છે.

જવાબમાં વિચાર બોલ્યો : સાંભળ. હું તને કહું તે મારી વાત ખરી માનજે. મૂળમાં તો સર્વ ચૈતન્યનો જ વૈભવ છે એ વાત તો મેં તને કહી છે.

દર૫ણનું દૃષ્ટાંત આપીને તારી ઉત્પત્તિની વાત મેં સમજાવી છે. સહજ રીતે ચારે પ્રકારની જીવયોનિ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં માણસ અને દેવને ઇન્દ્રિયજ્ઞાન સવિશેષ હોય છે.

એ ઘણું પંચેન્દ્રિયજ્ઞાન ધરાવે છે. કામ, ક્રોધ, મોહ વગેરેનું પરિમાણ (જથ્થો) એનામાં હોય છે. ઊંડા વેર અને પ્રીતની ગાંઠ તેનામાં બંધાયેલી હોય છે. તેનામાં બહુ આસક્તિ છે માટે આ બધા વિકારોનો તે સ્વામી બને છે.

સમજૂતી : ‘રણમેદાનમાં જોવા મળતું તીવ્ર વેર’ એ રીતે ‘રણવેર’ શબ્દ આવેલો જણાય છે.

એનામાં ઘણો બધો મોહ હોય છે અને બધે એ વિચરે છે. હું સૌનો અને સૌ મારા છે એમ એ માને છે. માણસ અને દેવની બાબતમાં આ સ્થિતિ વધારે હોય છે. બાકીના જીવો માયાના પ્રવાહમાં વહેનારા હોય છે.

એ છે તો ચૈતન્યનો વિસ્તાર જ, પણ તારી વૃત્તિ અનુસાર એ બધું નીવડે છે. ત્યારે ચિત્ત કહે છે : વિચાર સાંભળ, હવે એક વાતનો નિશ્ચય કર.

માણસ સિવાયની જે બીજી જીવયોનિઓ છે તેમાં જાતજાતના પ્રકારો જોવા મળે છે. એ બધા શું છે, કેવી રીતે ઊપજે છે, નરદેહ પામે છે કે કેમ તે તું મને સમજાવ.

વિચાર કહે છે : હંમેશાં સહજ રીતે ખેલ ચાલ્યા કરે છે. જેમ સાગરમાં તરંગ અને પરપોટા થાય છે તેમ ચૈતન્યમાં પંચભૂતાદિ સૃષ્ટિનાં મોજાંઓ ઊઠે છે. જેમ વંટોળ રજ અને તરણાઓને ફેલાવે છે –

– એવી રીતે ચૈતન્યયોગ બધે પ્રસરેલો છે. પંચભૂતની સૃષ્ટિના ભેદ વ્યાવહારિક દૃષ્ટિએ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પણ વસ્તુતઃ એ ચૈતન્યનો પોતાનો વિલાસ છે. પંચભૂતની સૃષ્ટિનો આભાસ થવામાં વાસના નિમિત્તરૂપ છે. પણ કોઈ સામું નથી જે આશ્વાસન આપે, પ્રોત્સાહન આપે, સામું પ્રવૃત્ત થાય.

પાઠચર્ચા : ચોથા ચરણમાં અન્ય હપ્ર ‘શાસના’ને સ્થાને ‘સાસના’, ‘સાહાસના’ વગેરે પાઠ આપે છે જે નોંધપાત્ર છે. કેમકે, અહીં ‘શાસન’ શબ્દ હોય એ અર્થદૃષ્ટિએ બંધ બેસતું નથી. ‘આશ્વાસના’ શબ્દ હોય એવો તર્ક કરી શકાય, જેના પરથી મધ્યકાલીન ગુજરાતી ‘સાસના’, ‘સાહાસના’ આવી શકે. ક હપ્રમાં ‘સ’નો ઉચ્ચારભેદ ‘શ’ થયેલો છે એમ પછી માનવાનું રહે.

સમજૂતી : આ કડીમાં તાત્પર્ય એવું જણાય છે કે ભૂતભેદની સત્તા વ્યાવહારિક છે. વસ્તુતઃ એકમાત્ર ચૈતન્ય છે. સામું બીજું કોઈ તત્ત્વ નથી, જે આશ્વાસન આપે, પ્રોત્સાહન આપે, એટલે કે સામું પ્રવૃત્ત થાય. એ રીતે અહીં ‘આશ્વાસન’ શબ્દ રહેલો હોવાનો તર્ક થઈ શકે. (પાઠચર્ચા પણ જુઓ). આ કડી સાથે નરસિંહની ‘બ્રહ્મ લટકાં કરે બ્રહ્મ પાસે’ એ ઉક્તિને મૂકી શકાય.

ચિત્ત કહે છે : શાસ્ત્રમાં શું લખ્યું છે? શું સમજાયું છે? શું જોવા મળ્યું છે? વિચાર કહે છે : ચિત્ત સાંભળ. દૃષ્ટાંતથી એ સંશય દૂર થશે.

જ્યારે મનુષ્ય સ્વપ્ન-અવસ્થા ભોગવતો હોય છે ત્યારે સુખ-દુઃખનો ઘણો અનુભવ કરે છે. જ્યારે તે નિદ્રાવશ થઈ જાય છે ત્યારે તે એક માત્ર શરીરથી ઊંઘી જાય છે.

એ અવસ્થામાં તેને સ્વપ્ન દેખાયું. તેમાં અનેક લોકો પ્રગટ થયા. પશુ, પંખી, નર, નાગ વગેરેને જોયાં અને વણનિર્મેલાં (મિથ્યા) નગરોની શોભા પ્રગટ થઈ. (જોવા મળી.)

આમ વણનિરમી સૃષ્ટિ નજરે પડી તો તે સૃષ્ટિ ક્યા બ્રહ્માએ ઘડી છે? ત્યારે ચિત્તે કહ્યું : એમાં નિયંતા – સર્જનહાર કોણ હોય? એ તો અવસ્થાભેદ જ પ્રગટ થયો છે.

વિચાર કહે છે : કાંઈક સમજીને કહે. જાગ્રત અને સ્વપ્ન બંને સરખા છે. હું તને તેની પ્રતીતિ આપું છું. જો એ એંધાણ તને બેસતું આવે તો તું મારી વાત ખરી માનજે.

કાનથી સાંભળી પણ શકીએ છીએ, (સ્પર્શેન્દ્રિયથી) સ્પર્શસુખ કામાદિ પણ ભોગવી શકાય છે. (સ્વાદેન્દ્રિયથી) ખાટા-મીઠા વગેરે રસના ભેદોનો અને નાક દ્વારા ઉત્તમ-મધ્યમ પ્રકારની સુગંધનો અનુભવ આપણે કરીએ છીએ.

હું અને મારું એવું જે ત્યાં હોય છે એ સઘળું જાગે ત્યારે પણ સાંભરે છે. તો જાગ્રત અને સ્વપ્નમાં શેનો ફેર ગણાય? સાચો વિચાર કરવાથી અંધકારનો નાશ થશે.

સ્વપ્નના પદાર્થો જાગ્રત અવસ્થામાં હોતા નથી અને જાગ્રતના પદાર્થો સ્વપ્નમાં હોતા નથી. આ રીતે જેવી સ્વપ્નાવસ્થા છે તેવી જાગ્રત અવસ્થા છે એમ સમજ. એ બેનો માત્ર અવસ્થાભેદ છે એમ સ્વીકાર.

સમજૂતી : સ્વપ્નના પદાર્થો જાગ્રતમાં મળતા નથી તેથી આપણે સામાન્ય રીતે સ્વપ્નને મિથ્યા ગણીએ છીએ. પણ એવી સ્થિતિ જાગ્રતની પણ છે કેમકે જાગ્રતના પદાર્થો જેમ સ્વપ્નમાં જોવા મળતા નથી તેમ સ્વપ્નના પદાર્થો જાગ્રતમાં જોવા મળતા નથી. આમ બંને તત્ત્વતઃ મિથ્યા છે. બે અવસ્થા જુદી છે એટલું જ. આ દૃષ્ટિબિંદુ ગૌડપાદનું છે. જુઓ પૃ. ૩૬

ચિત્ત કહે છે : આ અવસ્થાઓ શાસ્ત્રમાં વર્ણાવાયેલી છે. મને તો પૂરો ભરોસો હતો. ત્યારે વિચારે જવાબ આપ્યો : આ દેહવ્યાપાર બધો મિથ્યા (નકામો) છે.

સમજૂતી : પહેલાં બે ચરણનો અર્થ અને અન્વય બરાબર બેસતો નથી. એમ અભિપ્રેત હોઈ શકે કે શાસ્ત્રો સ્વપ્ન અને જાગ્રતને અલગ ગણતાં હોય અને ચિત્ત એ સ્વીકારીને ચાલ્યું હોય. સ્વપ્ન અને જાગ્રત એ બંને અવસ્થાઓ સરખી જ અસત્‌ છે એ હવે એને સમજવા મળે છે.

જ્યાં સુધી પરબ્રહ્મનો અનુભવ થયો નથી ત્યાં સુધી તું નિર્મિત (સર્જાયેલ પદાર્થ) અને નિયંતા (સૃષ્ટિના સર્જક) બંનેને સાચાં ગણે છે અને આ સ્થિતિને તેં તારા તરફથી – તારી જાતે જ ઊભી કરી છે.

ચિત્ત કહે છે : મારાપણાની તેં વાત કરી તે યોગ્ય છે અને કારણ સાથે એ વાત બરાબર સમજાવી છે. આ રીતે જીવપણાની વાત સમજાવી અને અખંડ ઈશ્વરતા (બ્રહ્મ)ની પણ વાત તેં કરી.

સમજૂતી : અત્યાર સુધીમાં જીવપણા અને ઈશ્વરતાના મુદ્દાઓની ચર્ચા છે, એટલો જ સંદર્ભ જણાય છે. આ પછીની કડીમાં બ્રહ્મ વિશે પૃચ્છા છે. ઈશ્વરતાને આમ અખાજી સાપેક્ષ અને સંલગ્ન તત્ત્વ ગણાવે છે. પરંતુ ઈશ્વરતાનું મૂળ તો બ્રહ્મમાં છે. તેથી બ્રહ્મ તે અખંડ ઈશ્વરતા એમ અભિપ્રેત જણાય છે.

હવે બ્રહ્મ જે બંને (જીવ અને ઈશ્વર)ના કારણરૂપ છે તેના સુધી પહોંચવું ઘણું ભારે લાગે છે. જ્યારે હું તેને ઓળખવા અને તેના લક્ષણરૂપ મોટપ પ્રાપ્ત કરવા જાઉં છું –

ત્યારે ધ્યાન નજીક – અહીં રહી જાય છે, અંત સુધી બુદ્ધિ પહોંચતી નથી. વિચાર કહે છે : તેને (બ્રહ્મને) કોઈ છેડો જ નથી. જેમ કોઈ મહારથી બાણ નાખે –

સમજૂતી : અરહું, અહરું, ઓહરું વગેરે શબ્દ મધ્યકાળમાં અને અખાજીમાં ‘અહીં’, ‘નજીક’ ‘આ બાજુ’ના અર્થમાં જોવા મળે છે ને ઉપર છે તેવા પ્રયોગને અખાજીમાંથી ઘણે ઠેકાણેથી સમર્થન મળે છે તે માટે જુઓ ‘અખાના છપ્પા : કેટલોક અર્થવિચાર’ (જયંત કોઠારી), પૃ. ૮૫–૮૯.

પોતાના બળથી તે બાણ દૂર જાય પણ આકાશરૂપી વિષય લક્ષમાં આવી શકે નહીં. તેમ વસ્તુ એટલે કે બ્રહ્મના માહાત્મ્ય માટે વૃત્તિ ગતિ કરે છે પણ એ તરફ એ ડગલું પણ ભરી શકતી નથી.

ચિત્ત કહે છે : એ તો એમ થયું કે મારાપણાનું જે પરિમાણ હતું તે ગયું. (મારાપણાની સ્થિતિ, મારાપણું જતું રહ્યું.) પણ સરૂપ સ્થિતિમાં અરૂપનું માપ નીકળે એવું તો ક્યાંય ન બની શકે.

સમજૂતી : ‘માન’નો ‘અભિમાન’ અર્થ લઈએ તો ‘મારાપણાનું અભિમાન હતું તે ગયું’ એમ અનુવાદ થાય. પણ અહીં અભિમાનની વાત પ્રસ્તુત હોય તેમ લાગતું નથી, ઉપરાંત ‘માન’ શબ્દ ઉપર દર્શાવેલા અર્થમાં વારંવાર વપરાયો છે, તેથી અહીં એ અર્થ લીધો છે.

વિચાર કહે છે : એમ કેમ કહે છે? દૃષ્ટાંતથી તું પોતાપણાને – આત્મતત્ત્વને સમજ. જેમ હાથી તેની પૂંઠ જોઈ શકતો નથી, એની સૂંઢ કે તેના હાથની મૂઠ તેની પૂંઠને સ્પર્શી શકતી નથી –

તે કારણે તે (હાથી પૂંઠથી) અજ્ઞાત રહેતો નથી, સાક્ષાત્‌ જ્ઞાન ત્યાં પહોંચે છે. કદાચ ઇન્દ્રિયો છેક સુધી ન પહોંચે તોપણ જ્ઞાન તો એક એવી વસ્તુ છે જે જાણી શકે છે.

હે ચિત્ત, તું સૂંઢથી હાથીની પૂંઠ જોવાની રીતે હઠ કરીને (કૈવલ્યને ઇન્દ્રિયોથી) જોવા જાય છે. તારી ઇચ્છા એવી છે કે સૂંઢ (એટલે કે ઇન્દ્રિયો) (કૈવલ્યરૂપી) આખા શરીરનો અનુભવ કરે.

પણ બ્રહ્મરૂપી શરીરનો કંઈ પાર નથી. તેથી તું એમ વિચાર કર. અવ્યક્ત બ્રહ્મ ઉંબરનું વૃક્ષ છે. તે પાંચે શાખાથી ઘણું ફેલાયેલું છે.

એને બ્રહ્માંડરૂપી ઉંબરાફળ ઘણાં લાગેલાં છે, જેનો કોટિ સરસ્વતી પણ પાર ન પામી શકે. ફળને સ્થાને અનેક બ્રહ્માંડો છે અને બ્રહ્માંડે-બ્રહ્માંડે અનેક પ્રકારની રચના છે.

દરેક બ્રહ્માંડમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ તથા ચૌદ લોકની એકસમાન ઉત્પત્તિ છે. એવાં ફળ ત્યાં અસંખ્ય છે. અવ્યક્ત બ્રહ્મરૂપી વૃક્ષની ઉત્પત્તિની આ વાત તું સમજ.

એ દરેક ફળમાં અનેક જંતુઓ – જીવો છે. તે અમાપ હોઈ તેનો છેડો – અંત મળતો નથી. તે જંતુઓને ભૌતિક કાયાઓ છે. તે કાયા સૂક્ષ્મથી માંડીને સૂક્ષ્મતર હોય છે.

તે દરેક પિંડમાં હૃદયાકાશ છે અને તેની મધ્યમાં તારો અને મારો વાસ છે. એવા સૂક્ષ્મ સ્થળમાં આપણે બંને રહ્યા છીએ. તેથી સૂક્ષ્મથી સૂક્ષ્મતર થયા છીએ.

તારું અને મારું રૂપ એવું ઝીણું છે. હવે ચિત્તરાજા, તારું સામર્થ્ય સાંભળ. જ્યારે અવ્યક્તરૂપી વૃક્ષની વાત કરી ત્યારે તારી વૃત્તિ સીધેસીધી એ તરફ ચાલી.

અનંત બ્રહ્માંડ સુધી જઈને એને બાથ ભીડી છે એવા મોટા તારા હાથ છે. એક બાજુથી તું એટલો સૂક્ષ્મ છે, બીજી બાજુથી તારા સ્થૂલપણાની – પ્રૌઢત્વની વાત થઈ શકે તેમ નથી.

પાઠચર્ચા : બીજા ચરણમાં ‘મોટા’ને સ્થાને અ બ હપ્ર ‘મારા’ અને ચ છ જ ઝ હપ્ર ‘મોરા’ પાઠ આપે છે તે દેખીતી રીતે ખોટા છે કારણ કે આ વિચારની ઉક્તિ છે અને ચિત્તના સામર્થ્યનું વર્ણન છે, વિચારના સામર્થ્યનું નહીં.

તારું સામર્થ્ય એવું પ્રૌઢ (ભવ્ય, વિશાળ) છે પણ જ્યાં સુધી હું ગૂઢ-પ્રછન્ન રહું ત્યાં સુધી તારું ‘ચિત્ત’ એ નામ રહે છે. આમ સમજીશ એટલે પૂર્ણ નિજધામ પ્રાપ્ત કરીશ.

જ્યારે તું તારો પાર લેવા જાય છે ત્યારે બે મુશ્કેલીઓ નિશ્ચિતપણે તારી સામે આવે છે. એક તો, એમાં તારું જીવપણું છૂટતું નથી અને બીજું, વસ્તુ (પરબ્રહ્મ)નો પાર એમાં પમાતો નથી;

પાઠચર્ચા : ત્રીજા ચરણમાં ખ ટ હપ્ર ‘જીવ’ને સ્થાને ‘ચિત્ત’ અને ઘ ચ છ જ ઝ હપ્ર ‘ચીત’ આપે છે. પરંતુ મુખ્યપ્રતનો પાઠ છોડવાની આવશ્યકતા નથી. આગળની કડીમાં ‘ચિત્ત’ રહેવાની વાત હતી એ ખરું, પરંતુ ચિત્તપણું એ જ જીવપણું એટલે કે ‘જીવ’ તરીકે ઉલ્લેખ થાય તેમાં કશું ખોટું નથી.

તેથી એ દ્વૈત દૂર થતું નથી પણ સમજણ આવવાથી આ દ્વૈતનો અનુભવ થાય છે. ચિત્ત કહે છે : હું જ્યારે ચૈતન્યમાં એકરસ થયો ત્યારે જોવા કે કહેવા કોઈ ન રહ્યો.

આ રીતે બધું શૂન્ય જેવું થઈ ગયું. તો છેવટે શું શૂન્યની સ્થિતિ જ રહી? વિચાર બોલ્યો : તું એમ કેમ કહે છે? સીધી સમજણને વાંકી કેમ ગ્રહણ કરે છે?

જીવપદ અને ઈશ્વરપદ એ તો અદ્‌ભુત એવા બ્રહ્મતત્ત્વમાં સમાયેલાં છે. કૈવલ્ય તે અવાચ્ય મહાનિધિ છે. તેને તું પોતાનું (પોતાસ્વરૂપ) માનીને આનંદમાં રહે.

જે સદા સત્‌, ચિદ્‌ અને આનંદસ્વરૂપ છે તેમાં જ તત્‌પદ (બ્રહ્મ) અને ત્વંપદ (જીવ) બંને છે. મેં તને જે પ્રકારે વાત કરી તે સદાયે સારતત્ત્વ રૂપ છે.

જે નિદાન એવું જ છે તો તે શૂન્ય કેમ કહેવાય? હું ક્યારે શૂન્યવાદ ગણું છું તેનો મર્મ તું સમજી લે.

આમ માનીને હું શૂન્યની દલીલ કરું છું. માણસ પોતે પોતાને સાદ કરે ત્યાં સામો હોંકારો આપવા કોઈ હોતું નથી એ સ્થિતિને હું શું કહીને વર્ણવું? એ અર્થમાં શૂન્યવાદની વાત થાય છે. પરંતુ –

જેણે પોતાને પંચમહાભૂતના તરંગો રૂપે જોયું તેને માટે એ (પોતે) ઊપજતો અને શમી જતો ભૌતિક તત્ત્વોનો સમુદાય જ રહે છે. પણ જેણે, તત્ત્વાતીત હુંપણું છે તે ન જાણ્યું તો તેનાથી શૂન્યના છેડે પહોંચી જવાયું એ સ્વાભાવિક છે.

સમજૂતી : ‘ટોલ’ શબ્દના અહીં લીધેલા અર્થ માટે જુઓ છપ્પાની ૩૬૩ની પંક્તિ : ‘જ્ઞાની નોહે ટોળંટોળ’.

જોતાં તો મને આવું દેખાય છે. (તત્પદ અને ત્વંપદ) ભિન્ન છે એમ કહેવા માટે કોઈ કારણ નથી. ચિત્ત કહે છે : કાર્ય અને કારણ તે હું જ છું. અહીંયાં ચિત્ત સ્વરૂપે છે અને ત્યાં તેજના પુંજ (બ્રહ્મતત્ત્વ) રૂપે છે.

દર્પણના દૃષ્ટાંતથી આ સ્થિતિ સમજાય છે. દર્પણની આગળની બાજુ નિર્મળ હોય છે અને પાછળની બાજુ ધૂંધળી હોય છે. ત્યારે વિચાર કહે છે : તને ધન્ય છે, કેમકે તારી સમજણમાં ખોટી માયાનું પતન થયેલું છે (નિવારણ થયેલું છે).

તું ચૈતન્ય છે અને ચૈતન્યનો વિલાસ છે. હવે તને બ્રહ્મપ્રકાશ થયો. અક્ષયપદ (= બ્રહ્મપદ) જાણ્યું તે સારું. હવે તો તું એકલમલ્લ (બ્રહ્મજ્ઞાની) બની ગયો છે.

પોતે જેમ છે તેમ સદાય રહે છે એવી રીતે અક્ષયપદને ઓળખી શકાય છે. જો માણસ સમજે તો લક્ષ્યને પકડી શકે. તો અક્ષયપદ અજમાલ (?) છે.

પાઠચર્ચા : ચોથા ચરણમાં અ બ હપ્રના ‘અજવાળ્ય’ પાઠને કોઈ હપ્રનો ટેકો નથી ‘અજમાલ’ શબ્દ ન સમજાવાથી થયો જણાય છે.

સમજૂતી : ‘અજમાલ્ય’ શબ્દની અર્થચર્ચા માટે જુઓ પૃ. ૭૯

ચિત્ત કહે છે : વિચાર, હવે ભાઈ! (અથવા ભલે, સારું) સાંભળ. સ્ત્રી અને પુરુષ ભિન્ન અવયવ ધરાવતાં દેખાય છે. વિચાર કરતાં ચૈતન્યમાં નરમાદા એવો ભેદ નથી, પરંતુ પંચમહાભૂતની સૃષ્ટિમાં એ ભેદની વાત કરવાનું પ્રાપ્ત થાય છે.  

પાઠચર્ચા : બીજા ચરણમાં ક ગ સિવાયની સર્વ હપ્ર ‘લિંગ/લ્યંગ’ પાઠ આપે છે. ત્યાં ‘અંગ’ અર્થની દૃષ્ટિએ બેસે જ, પણ ‘અંગ-અંગ’નો પ્રાસ બહુ સુભગ નથી. તેથી અહીં અધિકૃત પાઠ ‘લ્યંગ’ હોવાની સંભાવના ગણી મુખ્ય પ્રતનો પાઠ છોડ્યો છે.

રૂપદૃષ્ટિએ જુદા-જુદા પ્રકારો દેખાય છે. એટલે હું સમજું તેવી રીતે સમજાવ. વિચાર કહે : ચિત્ત, વાત સાંભળ. એ તો બીબાંના જેવું છે.

પાઠચર્ચા : પહેલા ચરણમાં ક ગ હપ્ર ‘ભાંત્ય’ પાઠ આપે છે, અન્ય હપ્ર ‘ભાત’ ‘ભાત્ય’ પાઠ આપે છે. બંને પાઠના અર્થ એક જ થાય છે ને આ પછીની કડીમાં પણ ‘ભાંત્ય’ શબ્દ વપરાયો છે તેથી મુખ્ય હપ્રની લાક્ષણિકતા ગણી એ પાઠ અહીં સાચવ્યો છે. બીજા ચરણમાં ક ગ સિવાયની હ ‘ઘાટે’ને સ્થાને ‘લેખે’ પાઠ આપે છે પણ ‘ઘાટે’ પાઠ અર્થની દૃષ્ટિએ સ્પષ્ટતાવાળો છે. ‘ઘાટે ઘાલવું’ એ અખાજીમાં અવારનવાર મળતો શબ્દપ્રયોગ છે.

જેમ ખાંડ કે કથીરના પદાર્થો બનાવીએ અને તેમાં જુદાંજુદાં બીબાં વાપરવાથી જુદાં-જુદુાં પ્રકારનાં રૂપ બને છે – બે પડ ભેગાં કરીને આકાર બનાવવામાં આવે છે, તે આકારોમાં કયો નર અને કઈ માદા એ કેવી રીતે કહી શકાય?

પાઠચર્ચા : ચોથા ચરણમાં ચાર હપ્ર ‘એ માંહાં’ને સ્થાને ‘પડમાં’, ‘પદમા’ એવા પાઠ આપે છે પણ એ યોગ્ય જણાતા નથી. નર-માદાનો ભેદ પડ માટે નહીં પણ પડથી નીપજતા રૂપ માટે છે એમ સમજવું જોઈએ.

નરમાદાની ભેદની આ યુક્તિ તું જાણ. પણ તેનો બહુ ઊંડો ભાર રાખીશ નહીં. ભગ અને લિંગ – સ્ત્રીયોનિ અને પુરુષલિંગ – જોઈને બધા ભરમાય છે. કારણ બધા આકારને જુએ છે.

અંતરમાં જે મર્મનો વિચાર કરે છે તે નર માત્ર કૌતુકથી જોશે. (સ્ત્રી-પુરુષના ભેદને મહત્ત્વ નહીં આપે.) દુનિયાના લોકો ભગ જોઈને સ્ત્રી અને લિંગ જોઈને પુરુષ હોવાનું નક્કી કરે છે.

મૂળ વસ્તુનો જ વિચાર કરે તો નર કે નારી એવો ભેદ ન કરી શકાય. સ્ત્રીને લિંગ તે ગર્ભકમલરૂપ (અંદર રહેલા અંગ રૂપે) હોય છે અને પુરુષને બાહ્ય અંગ રૂપે હોય છે.

બંનેનાં લિંગમાં છિદ્ર હોય છે, જેમાંથી રજ અને વીર્ય નીસરે છે. બંને શરીરમાં કામ ઉત્પન્ન થાય છે અને બંને સુરતસુખ ભોગવે છે.

બેઉના શરીરમાં એ બંનેના પોતપોતાના અવયવ છે. જેનાથી નર અને નારીનો ભેદ થાય છે. કોઈ શરીર એવું પણ નીપજે છે જે એકલું બંને આકાર ધરાવે.

સમજૂતી : કોઈ વાર મિશ્ર લિંગનું શરીર પણ ઉત્પન્ન થાય છે એનો છેલ્લા ચરણમાં નિર્દેશ છે.

કોઈ શરીર સ્ત્રીપુરુષ એકેમાં ન આવે એવું હોય છે. તો કઈ સ્થિતિ હું ખરી ગણું? ચિત્ત કહે છે : કશું જ સ્થાપી શકાતું નથી એવી ચૌદ લોકમાં વ્યાપેલી આ શી સ્થિતિ છે?

વિચાર કહે છે : ચિત્ત, સાંભળ, ‘નર’ શબ્દ (સંજ્ઞા, નામ) જ છે અને ‘માદા’ એ પણ શબ્દ જ છે. ચૈતન્યને નર કે નારી ન કહેવાય અને પંચમહાભૂતવિષયક આ નામ ચૈતન્યને લાગુ ન પાડી શકાય.

પાઠચર્ચા : ચોથા ચરણમાં ક ખ ગ સિવાયની હપ્ર ‘ન’ આપતી નથી પરંતુ ઉપર જે અર્થ બેસાડ્યો છે તે જોતાં ‘ન’ આવશ્યક હોય એમ લાગે છે. ‘ન’ ન સ્વીકારીએ તો ‘પંચભૂતને એ નામ લાગે’ એવો અર્થ થાય.

નર-માદા એ બે અવસ્થાભેદ હું છોડું ત્યારે તું જે પૂછે તેનો હું જવાબ આપું. ચૌદ લોક સુધી હું જઉં પરંતુ અંતરની આંખ બંધ કરીને બોલું–

એટલે કે આંખ આગળ ન જાય (સ્થૂળ સૃષ્ટિથી આગળનું જોઈ ન શકે) તો મુખથી કંઈકે બોલી શકાય. પણ જ્યારે આંખ આગળ જાય (આગળનું જોઈ શકે), ત્યારે જીભ બિચારી શું બોલે?

(નેત્ર આગળ જવાથી જે દર્શન કે અનુભવ થાય છે તેને) જો પરમેશ્વર કહીને સ્તવું તો તેનું નવું નામ પાડ્યું એમ ગણાય. જો માયા કહું તો સ્ત્રીલિંગ થાય અને એ નામમાં કર્તવ્યનું એટલે કે ક્રિયાકારિત્વનું આરોપણ થાય છે.

અને બોલ્યા વગર પણ શું કરું એમ વિચારીને ભ્રાંત સ્વરૂપે વાત કરું છું. ચિત્ત કહે છે : સ્પષ્ટ કહેવા જેવું જો કંઈ નથી તો આટલી વાત તેં શા માટે કહી?

વિચાર કહે છે : વાત કહી ખરી પણ તેમાં આધાર તો અવાચ્ય તત્ત્વનો જ છે. જેમ લોહચુંબકના પર્વતના પ્રભાવથી લોઢાની (જેમાં લોખંડ વપરાયું છે એવી) હોડી ખેંચાઈ આવે છે–

તેની અંદર લોઢાના બંધ છે તેને લોહચુંબકની ગંધ આવે છે. લોઢાની વૃત્તિ લોહચુંબકના પર્વત તરફ જાય છે, તે લોઢાને લીધે લાકડું પણ તણાય (ખેંચાય) છે.

ઘણા પદાર્થ તેમાં (નૌકામાં) ભરેલા હોય છે તે બધા લોખંડની સાથે સાથે સચેતન બને છે. લોઢું અને લોહચુંબક એ બંનેની એક ગાંઠ છે, તેને જો તું ઓળખે તો ધન્ય થઈ જાય.

અવાચ્યતત્ત્વ(બ્રહ્મ) તે લોહચુંબકને સ્થાને છે. તેની સત્તાથી જીવરૂપી લોઢું નાચે છે. લોઢું ખેંચાય તેની સાથે જેમ લાકડું પણ ખેંચાય છે તેમ આ જગતરૂપી નૌકા ચાલે છે.

નૌકામાં જેમ ઘણા પદાર્થ હોય છે એવી રીતે આ જગત પણ વિવિધ પદાર્થરૂપ છે. લોઢું અને લોહચુંબકનું અહીં પ્રવર્તન છે અને એને લીધે સઘળો પ્રપંચભેદ ચાલે છે.

જો લોઢાને અને લોહચુંબકને સંબંધ ન હોય તો કાર્યકારણની વાત જ કરવાની ન રહે. વસ્તુતઃ સંસારના વિવિધ પ્રકારના વિસ્તારમાં આ ભેદ (લોઢું અને લોહચુંબકનો, કાર્યકારણનો) જ પ્રેરક છે. સ્ત્રી-પુરુષ એ જાતિભેદ વિશે શા માટે પૂછે છે?

સમજૂતી : ચુંબક તે અવાચ્ય બ્રહ્મ, લોઢું તે જીવ, નૌકા તે આ જીવમય સૃષ્ટિ ને નૌકામાંના પદાર્થો તે આ સૃષ્ટિના નાનાવિધ ભેદ – સ્ત્રીપુરુષ વગેરેના. સંબંધ તો લોઢા અને ચુંબકની જેમ જીવ અને બ્રહ્મ વચ્ચે છે. એ ચેતનતત્ત્વો છે. પણ જડ જગત પણ જીવની સાથે ખેંચાય છે ને જાણે ચેતનતા ધરાવે છે. એના નાનાવિધ ભેદ પણ ચેતનના હોય એમ ભાસે છે. વસ્તુતઃ એ ચેતનના ભેદ નથી. અખાજીનું તાત્પર્ય આમ સમજાય છે.

પૃથ્વીને સહુ સ્ત્રીલિંગ કહે છે. પાણી, તેજ અને આકાશ નપુંસકલિંગ છે. વાયુને સૌ પુરુષલિંગ કહે છે. બધા રૂઢ વચનને અનુસરે છે.

બીજી કોઈ ભાષા હોય તો એમાં જુદી રીતે બોલાય છે. ત્યારે વિચાર કહે છે : તો પછી શું નિર્ણય કરવો? ચિત્ત કહે છે : કંઈ એક વસ્તુ તો સમજાઈ પણ અળગાં પડવાથી કિંમત થતી નથી.

સમજૂતી : બીજા ચરણમાં ‘વિચાર કહે’ એમ શબ્દો આવે છે પણ વસ્તુતઃ વિચારની ઉક્તિ જ ચાલુ છે. ત્રીજા-ચોથા ચરણની વાતનો સંદર્ભ બરાબર સ્પષ્ટ થતો નથી. ‘વસ્તુ’ એટલે મૂળ ચૈતન્યરૂપ બ્રહ્મ એમ અર્થ હોય તો એના વિના જગતના પદાર્થોની કોઈ કિંમત નથી એવો અર્થ અભિપ્રેત હોઈ શકે. ‘વસ્તુ’ના આ અર્થ સાથે ‘કાંઈ એક’ એ અનિશ્ચયતાવાચક શબ્દોનો મેળ બરાબર બેસતો નથી.

જેમકે માદક પદાર્થ ખાવાથી વ્યક્તિનું રૂપ મદીલું થાય છે પછી એ પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ જોવા પ્રવૃત્ત થાય છે. એ પોતાનું સ્વરૂપ કેવી રીતે જોઈ શકે? મદીલી વ્યક્તિને મદીલાપણાના કલંકથી અલગ કરું તો પ્રત્યક્ષ અનુભવની વાત થઈ શકે.

પાઠચર્ચા : ચોથા ચરણમાં અ બના પાઠને કોઈ હપ્રનો ટેકો નથી અને એનો અર્થ બેસતો નથી. ક ગ સિવાયની હપ્ર ‘દ્રષ્ટમુષ્ટ’ વગેરે પાઠ આપે છે ને અખાજીના એક પદમાં પણ એ પ્રયોગ મળે છે તેથી મુખ્ય પ્રતનો પાઠ છોડી ‘દ્રષ્ટ્યમુષ્ટ્ય’ સ્વીકાર્યું છે. જુઓ સમજૂતી.

સમજૂતી : અખાજીના પદમાં ‘દ્રષ્ટમુષ્ટ’નો પ્રયોગ નીચે મુજબ છે.

અહીં ‘દ્રષ્ટમુષ્ટ’નો ઇન્દ્રિયગોચર હોવાનો અર્થ સ્પષ્ટ છે. પ્રત્યક્ષ એટલે અનુભવગમ્ય. પિયુ (બ્રહ્મ) પ્રત્યક્ષ છે, પણ દ્રષ્ટમુષ્ટ ન આવે એટલે કે ઇન્દ્રિયવિષય ન બની શકે. અહીં એ અર્થ લાગુ પાડતાં ચિત્તની દલીલ એવી સમજાય છે કે જ્યાં સુધી જીવ બ્રહ્મમય છે ત્યાં સુધી એણે પોતાના બ્રહ્મસ્વરૂપને જોવાની સ્થિતિ થતી જ નથી, એ જ્યારે એનાથી અલગ થાય ત્યારે બ્રહ્મતત્ત્વનો વાસ્તવિક અનુભવ કરી શકે અને એની વાત કરી શકે. પણ આગળની કડીમાં ‘અલગાં પડી કીમત્ય નવ્ય થાઇ’ એમ કહ્યું હતું એની સાથે આ વાતનો મેળ કેવી રીતે બેસાડવો એ પ્રશ્ન છે.

મારી આ પ્રકારની અભિલાષા છે. સામર્થ્ય હોય તો તું કંઈક કહે. વિચાર કહે છે : એ સૂક્ષ્મ વાત છે. સમજીશ તો તને સાક્ષાત્‌ (=પ્રત્યક્ષ) થશે, પ્રતીત થશે.

એ મદીલી અવસ્થામાં કાયા વિના કાયાનાં કૃત્યો હોય છે – હાથમાંનું કંકણ તરત દેખાય તેવાં સ્પષ્ટ. માદક પદાર્થ લીધેલો હોય ત્યારે મદીલી વ્યક્તિ હોવા છતાં ન હોવાની સ્થિતિમાં હેાય છે.

તે માદક પદાર્થ જ્યારે માણસ ખાય ત્યારે મદીલાપણું તેનામાં ઊતરી આવે છે. તે અવસ્થામાં રહીને તે ઘણા પરાક્રમ (કાર્યો) કરે છે અને એ રીતે તે ઘણા પ્રકારનું રૂપ ધારણ કરે છે.

પાઠચર્ચા : ત્રીજા ચરણમાં ક ખ ગ હપ્ર ‘પ્રાક્રમ’ને સ્થાને ‘પ્રકાર’ પાઠ આપે છે. અન્ય હપ્ર ‘પ્રાક્રમ’ પાઠ આપે છે. ‘પ્રકાર કરે’ એ પ્રયોગ બહુ ઉચિત નથી. તે ઉપરાંત પછીના ચરણમાં પણ ‘અનંત પ્રકારે’ એવો પ્રયોગ મળે છે એટલે પદ્યરચનામાં એક પ્રકારની ખૂંચે એવી એકવિધતા આવે છે. એ બધું વિચારતાં ત્રીજા ચરણમાં ‘પ્રાક્રમ’ પાઠ હોય એવો સંભવ વધારે જણાય છે. એથી મુખ્યપ્રતનો પાઠ છોડ્યો છે.

બોલે ચાલે ભોગવે સ્વાદ, બહુ ડહાપણ કે બહુ ઉનમાદ,

એકે ચેહેન નહોતું નર વિષે, જ્યમનો ત્યમ હુતો ખાધા પખે. ૨૩૧