સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક/પદ - ભજન અને દેશીઓ: Difference between revisions

આપણી શ્રેણીમાં આપણે કાલાનુક્રમે કવિવાર આગળ ન ચાલતાં આપણા સાહિત્યનાં ભિન્ન ભિન્ન રૂપો, જેવાં કે દેશી, ભજન, પદ, ગરબી, ગઝલ, વૃત્તબદ્ધ કાવ્યો, મુક્તકો, સૉનેટો, ખંડકાવ્યો, એ પ્રમાણે રૂપોનો વિચાર કરીશું. કારણ કે કવિવાર ઘણાં અવલોકનો થઈ ગયાં છે. આ પ્રથમ વાર્તાલાપમાં આપણે દેશીઓ, ભજનો અને પદો લઈશું. આ ત્રણેય પ્રાચીન કાવ્યમાં રૂઢ થયેલાં છે. અને તે સાથે તેના પર નવા યુગની અસર પણ થઈ છે. દેશીઓ કે દેશી ઢાળો તો મુખ્યત્વે આખ્યાનોમાં જ વપરાતાં, અને એ પ્રકાર તે પ્રેમાનંદ પછી ક્ષીણ જ થતો ચાલ્યો છે, તે અર્વાચીન યુગમાં પણ ક્ષીણ જ રહ્યો છે : અર્વાચીન યુગમાં માત્ર એક જ આખ્યાન દેશીબદ્ધ લખાયું છે–દલપતરામનું ‘વેનચરિત્ર’ અને આખ્યાન ઉપર હું આગળ બોલવાનો છું. ત્યાં આપણે એ જોઈશું. તે સિવાયનો દેશી ઢાળનો એક મહત્ત્વનો દાખલો કે. હ. ધ્રુવના મેઘદૂતના ભાષાંતરનો છે. મેઘદૂતનું ભાષાંતર દેશીમાં થઈ શકે કે કેમ, તેના અખતરા તરીકે એમણે એ પ્રયોગ કર્યો છે. પ્રથમ કડવું મેઘદર્શન વિશેનું રાગ કેદારામાં છે. કડવામાં પ્રાચીન પ્રણાલિકા પ્રમાણે પ્રથમ મુખબંધ છે, પછી ઢાળ છે, અને છેવટે વલણ છે અને પ્રારંભ પોતાના મંગળથી કરેલો છે.

{{Poem2Close}}

શ્રી ગિર્વાણ ગિરા સ્મરૂં ગરવી ગુર્જરી ઉર ધરું;  

મન કરૂં ઊડવા ઊંચે આભમાં રે. ૧

મુજ જેવા ગંગાજળી લાવી લેખે લીલાલ્હેર. ૪  

ધન્ય ધન્ય ધન્વંતરી! ઊણું થાય ન અમ્રતપાત્ર;

{{Poem2Open}}

હવે વિષયનું ઉદ્‌ઘાટન કરે છે :

{{Poem2Close}}

સીતાજીના સ્નાને પૂરણ પાવન ઝરણાં જ્યાંહી. ૬

ત્યાં ફળફૂલે લચેલ તરુની કુંજો ઝૂમે અનેક;  

દિન જુગ જેવા લાંબા લેવા; દૈવે વાળ્યો દાટ! ૯  

ક્ષણક્ષણ ક્ષીણ થતું તન ચાલ્યું, સાલ્યાં વ્રહેનાં બાણ;

{{Poem2Open}}

મેઘદૂતના અભ્યાસીને મૂળના શ્લોકનું વસ્તુ આ કડીઓમાં યાદ આવતું જશે. એ પણ સાથે સાથે જણાશે કે મેઘદૂતના પહેલા શ્લોકનું કથયિતવ્ય અહીં પૂરી પાંચ કડીઓ લે છે. અને મૂળની ઘનતા ઘણી પાતળી પડી જાય છે. જોકે ધ્રુવનું પાંડિત્ય, વર્ણસગાઈ, ભાષાગૌરવ અને છંદપ્રવાહ આપણને સહેલાઈથી આગળ વહાવી જાય છે. પછી યક્ષ

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

એમાં વપ્રક્રીડા કરતા ગજ જેવા મેઘનું સુંદર વર્ણન આવે છે, જે કદાચ સમશ્લોકીમાં દુર્ઘટ થઈ પડે. યક્ષને પ્રિયતમા સાંભરે છે, અને મેઘ સાથે સંદેશો મોકલવાનો સંકલ્પ કરે છે.

{{Poem2Close}}

વ્હેલે વ્રે’ઘેલે અલબેલે કોડે આદર દીધ. ૧

{{gap|5em}}વલણ

આદર દઈ ખેચર ચતુર વિરહાતુર ભરપૂર,  

દેશી ઢાળો માટે આટલું બસ થશે. હવે હું ભજન અને પદો લઈશ. ભજનો પણ પદો જ છે. પદોનો વિષય જ્યારે અધ્યાત્મ હોય ત્યારે તે ભજન કહેવાય છે. અધ્યાત્મનો હું વિશાળ અર્થ કરું છું, તેમાં નીતિ, યોગ, મોક્ષ, વૈરાગ્ય, વગેરે અનેક વિષયોનો હું સમાવેશ કરું છું. આ ભજનનાં પદો શિષ્ટ એટલે ઉસ્તાદી સંગીતમાં ગવાય છે. કબીર અને મીરાંનાં પદો ઉસ્તાદી રાગોમાં ગવાતાં સૌએ સાંભળ્યો હશે. પણ એટલું ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે ભજનમાં પ્રાધાન્ય તેના ઉદાત્ત અર્થનું છે, અને તેથી તેમાં સંગીત પણ એ અર્થને પોષે એવું જ આવે, તેમાં સંગીતની કસરતો, કૌતુકો કે નખરાંને અવકાશ ન હોઈ શકે, પણ આ શિષ્ટ રાગો ઉપરાંત ગુજરાતમાં લોકભજનના ઢાળો પણ છે, જે લોકસંગીત છે, અને અર્વાચીન યુગમાં આપણા શિષ્ટ કવિઓએ પણ એ ઢાળોનો પ્રયોગ કરેલો છે. અર્વાચીન યુગમાં પણ બધા જ કવિઓ ઉપર આ યુગની બધી અસરો એકસરખી ઊંડી કે વ્યાપક નથી હોતી. એટલે કેટલાક કવિઓ નવા વિચારોથી ઓછી સ્પૃષ્ટ કે પ્રભાવિત થયા જણાશે, કેટલાક વધારે, અને છતાં બધા ઉપર કંઈક અસર તો જણાશે જ.

તૂટ્યો મારા તંબૂરાનો તાર—

ભજન અધૂરું રે રહ્યું ભગવાનનું હો જી. ટેક

કેશવ હરિની કરણી રે કોઈ ન જાણી શકે,

વાણી મન પાછાં વળી જાય,  

{{Poem2Open}}

આ શરીર અને શરીરથી ચાલતો વ્યવહાર એ ભજનનું સાધન છે, પણ ક્યાંક પણ અશુદ્ધ થતાં, આખું તંત્ર પછી ભજનને માટે લાયક રહેતું નથી. એવી આ ઈશ્વરની યોજના છે. પછી તેમાં ગમે તેવો માણસ પણ લાચાર છે, માટે ભજનની સામગ્રી શુદ્ધ રાખવા હંમેશાં ચીવટ રાખવાનો ઉપદેશ દે છે. ભજનની પ્રણાલિકા પ્રમાણે અંતે કવિનું નામ પણ આવે છે.

આ ભજનની પ્રણાલીમાં અર્વાચીન યુગમાં બીજા કવિ અનવરસાહેબનું નું સ્મરણ કરું છું. હિંદુ-મુસલમાન બંને એમના શિષ્યો હતા. આપણી પરંપરા પ્રમાણે એમણે હિંદીમાં પણ ભજન લખ્યાં છે. એક જ કડી જોઈએ

{{Poem2Close}}

પ્રેમ નગરમાં જ બેઠૂંગા જ્ઞાનકે ગોલા મારૂંગા ભાઈ,  

કાલ કોટકા નાશ કરૂંગા જમકા શીષ ઉતારું,  

{{Poem2Open}}

આત્માની અમરતાની શ્રદ્ધા આમાં દૃઢ જણાય છે. એમનું ગુજરાતી ભજન પણ જોઈએ. અનવરસાહેબ મુસલમાન હતા, પણ હિંદુઓને તેમણે અસ્પૃશ્યતા ટાળવા સમજાવ્યા છે, અને તે પણ બ્રહ્મદૃષ્ટિથી.

{{Poem2Close}}

કાયા તારી શાથી વટલાણી રે હે જી! ટેક.

ઢેઢ ભંગિયાની કાયા તેવી રે હે જી,

ચેતન તે સર્વેનો એક જ રૂપ છે,

{{Poem2Open}}

દલપતરામે બહુ ભજનો લખ્યાં નથી પણ ભજન ગણી શકાય એવાં કોઈ કોઈ પદો મળી આવે છે.

{{Poem2Close}}

સજી ઘરબાર સારું, મિથ્યા કહે મારુંમારું;

તેમાં નથી કશું તારું રે, પામર પ્રાણી. ૧

નીસર્યો જ્યાં શરીરથી, પછી તું માલેક નથી;

{{Poem2Open}}

મીરાંબાઈના ‘મુખડાની માયા લાગી રે’ એ આ ભજનનો ઢાળ છે જે બીજાં ઘણાં ભજનોમાં આવે છે. આ પછી હું અરજુન ભગતનું ભજન લઉં છું :

{{Poem2Close}}

જ્ઞાની સુકાની! મને પાર ઉતારો રે! ટેક.

ભરદરિયાકું તરિયા નવ જાવે રે,

અરજુન મહા દુખિયારો જી;

અઢાર ભારમેં કોન દુઃખ કાપે,  

{{Poem2Open}}

ભવસાગરનું રૂપક પરંપરાથી ચાલ્યું આવતું છે છતાં ભક્તની તીવ્ર મુમુક્ષા, આર્તિ કાવ્યમાં જણાય છે. એનું એક બીજું ભજન લઈએ. એમાં મિલનનો અને પ્રેમનો આનંદ છે, અને તેમાં અરજુનની પ્રતીતિનો રણકાર આપણે જોઈ શકીએ છીએ :

{{Poem2Close}}

વગાડી રે વનમાં વહાલે વેણ વગાડી! ટેક.

વેણ વગાડી ને સૂતી જગાડી,  

નવલખ તારા સ્થિર થયા છે,  

જોની તું પુરાણ ઉઘાડી!

{{Poem2Open}}

આ પછી મસ્ત કવિ ત્રિભુવન પ્રેમશંકર લઈએ. એમાં પણ પરમપદપ્રાપ્તિનો વિજય છે!

{{Poem2Close}}

ભલા ભલાના કાંઈ છૂટી જાય એસાન. –હો જી.

એ જ સત્યનો ભોગી ભાઈજી પુરુષાર્થ ધન્ય તેનું;  

હનુમાન, શાંતિસીતા, અને સત્યને સંગ્રહીને બાકીનું બધું લંક પ્રજાળી દીધું જેવી નવીન તેવી સુંદર કલ્પના છે.

{{center|'''અભેદોર્મિ પદ'''}}

અમે વહાણે ચઢ્યા પ્રેમાનંદને,  

કરી જગત બધાને જુહાર રે,  

નમું દેશવિદેશવિશેષને,  

નમું હિંદુ અને મુસલમાન રે,  

{{Poem2Open}}

અને ઉપસંહારમાં કહે છે :

{{Poem2Close}}

ભલે! ભાગી હોડી ડૂબ્યાં સર્વ રે,  

{{Poem2Open}}

અને તેમનું

{{Poem2Close}}

પૃથિવી રહી છવાઈ, પરવતો રહ્યા નાહી,

{{Poem2Open}}

પ્રસિદ્ધ છે, તે વિશેષ નથી લેતો.

ભજન વિશે બોલતાં આપણે લલિતજીને ન વીસરી શકીએ. એ પોતે જ પોતાનાં ભજનો મંજીરા સાથે ગાતા અને કદાચ પોતાનાં ગીતો ગાનાર કવિઓમાં એ પ્રથમ હશે. આપણે એમનું પ્રસિદ્ધ મઢૂલીનું ગીત જોઈએ.

{{Poem2Close}}

{{gap}}અનેરી અનારી એ લગીર.

વૃક્ષો વેલડીઓવાળાં કુમળાં ફલફૂલ રસાળાં  

{{gap}}આનંદ ઓર લગીર. સન્તો.

લગની સ્હેવા સ્હાવાની ગીતડાં પ્રભુનાં ગાવાની  

{{Poem2Open}}

આનંદશંકરભાઈએ ‘લગીર’ શબ્દને લલિતજીનો લાક્ષણિક શબ્દ ગણ્યો છે. અને એ અહીં સ્ફુટ રૂપે સાભિપ્રાય આવે છે. સંસારની ઉપાધિ અને જંજાળમાંથી મુક્ત થઈ તેની પાર સાદું પ્રભુભક્તિનું જીવન લગીર તો જીવી જુઓ, એવી અહીં અપીલ છે.

નાટકકારોએ પણ ભજનો લખ્યાં છે. આપણે માત્ર એક જ શ્રી મૂળશંકર મૂળાણીનું લઈએ. એ ભજન કબીરસાહેબના ‘મારો ચરખો બોલે રામનામ બસ તું હી રામ તું હી રામ રામ તું હી’ના ઢાળનું છે :

{{Poem2Close}}

હું તો નીરખું તુજને ઠામ ઠામ, તું હી શ્યામ.

મનમાં જોયું ને, મંદિર જોયું ને, જોયો સકળ સંસાર,  

આ તનનો રંગમ્હોલ બનાવ્યો ને માંહિ ભર્યો દરબાર  

અનહદ વાજાં વાગી રહ્યાં વળી, જીવ બને એક તાર,

{{Poem2Open}}

સદ્‌ગત કવિ નાનાલાલે ઘણાં ભજનો લખ્યાં છે. અને તેમાંનાં ઘણાં ગવાય છે અને લોકપ્રિય પણ થયેલાં છે. પણ તેમનું એક લાક્ષણિક ભજન જે મેં બહુ ગવાતું સાંભળ્યું નથી, જે ઉપનિષદના વિચારોથી ભવ્ય છે તે એક જ લઈને સંતોષ માનીશ :

{{Poem2Close}}

રૂપું ધન, ધન સોનું

હો અબધૂત! હીરામોતી ઝવેર,

ઊગે તપે કે આથમતાંયે,

એ ધન છે અવિનાશ,

{{Poem2Open}}

‘નહીં સૂરજ, નહીં ચંદ્ર’— ‘ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકમ્‌ |’ ‘દૂર થકી પણ દૂર’—‘તદ્દૂરે તદ્વન્તિકે |’

કદાચ કોઈને નવાઈ લાગે પણ સદ્‌ગત બળવંતરાય ઠાકોરે પણ એકબે ભજનો લખ્યાં છે. અને એકને તે ’ભણકાર’ના મંગલ સ્થાને મૂક્યું છે. આપણે તે જોઈએ.

{{Poem2Close}}

માટીનો મોહ શો રે જંતુ પામર!

ગાન તાન તે જૂઠાં જેનાં—

ગુહાદ્યોત બ્રહ્માંડજ્યોત જો અજબ ગજબ એકતાર

માટીનો મોહ શો રે જંતુ પામર!

{{Poem2Open}}

આગળ આવી ગયેલા બધા કવિઓ પ્રાચીન પરંપરાને જ અનુસર્યા છે. છતાં નવા જમાનાની અસર છે. અનવરસાહેબે કાયાવટાળ ઉપર, સ્પર્શાસ્પર્શ ઉપર લખ્યું, ત્રિભુવન પ્રેમશંકર અને પ્રો. ઠાકોર બંનેના વિષયો પ્રાચીન છે, છતાં બંને ઉપર કવિચિત્તની લાક્ષણિકતાની છાપ છે, અને પ્રો. ઠાકોરનું વક્તવ્ય અર્વાચીન ચિંતનનું પરિણામ છે. કાવ્ય અને જ્ઞાન બંનેના ઊગમ અને નિગમ નિઃસાર હોય તો એ કાવ્ય અને એ જ્ઞાન જૂઠાં. અને માનવ એક પામર જંતુ છે—તેમણે અનેક વાર કહ્યા પ્રમાણે જંતુડું છે. એની લાક્ષણિકતા બતાવવી પડે એમ નથી.

અર્વાચીન યુગમાં ભજનના લોકઢાળોનું વક્તવ્ય બદલાતું ચાલે છે. તે વક્તવ્યનો સંબંધ અધ્યાત્મ સાથે બિલકુલ ન જણાય ત્યારે, હું માનું છું, ભજનના ઢાળ છતાં, એને ભજન ન કહી શકાય. હ. હ. ધ્રુવનું ગીત

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

એ ધીરાની કાફીનો ઢાળ છે પણ એ ભજન નથી. પણ આ એક પ્રશ્ન અર્વાચીન યુગમાં ફરી ફરીને આવશે. આપણે આપણા લોકપ્રિય કવિ મેઘાણીનાં એકબે ગીતો જોઈએ. શીર્ષક છે ‘છેલ્લી સલામ’, જે બ્રિટિશ મહાસચિવના કોમી ચુકાદા સામે મહાત્માજીએ અનશન વ્રત લીધું તે પ્રસંગે લખાયેલું હતું : તેનો ઢાળ છે

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

હવે મેઘાણીનું ગીત જોઈએ :

{{Poem2Close}}

ઝાઝેરા જુહાર જગને દેજો હો જી.

મળાયું ન તેને સૌને માફામાફ કે’જો ને

દલિતોને ઉત્સવ હાકલ પડી છે હો જી.

હસતાં મુખડાંની અમને વિદાયું દિયો રૈ વહાલાં!

{{Poem2Open}}

મેં પ્રારંભમાં કહ્યું એમ ઢાળ સ્પષ્ટ ભજનનો છે. પણ પ્રશ્ન થાય છે, વસ્તુ ભજનયોગ્ય છે? મહાકાળ જાગ્યો છે, ને મહાત્માજી કહે છે, સતને ત્રાજવે મેં મારું હૃદય જોખાવા મૂક્યું છે, એ વિચાર ખરેખર આધ્યાત્મિક છે, અને મહાત્માજીના ઉદાત્ત ચરિત્રની ભૂમિકા આખા ગીતને આધ્યાત્મિક વાતાવરણથી ભરે છે, અને છતાં ‘દલિતો’નો ઉલ્લેખ ભજનપરંપરા સ્વીકારી ન શકે એવો અત્યારે તો લાગે છે. નવાં ભજનોમાં આ પ્રશ્ન આવ્યા કરશે. એમનું બીજું એક ભજનઢાળનું ગીત લઈએ :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

ઢાળ પ્રસિદ્ધ જેસલતોરલના ભજનનો છે :

{{Poem2Close}}

બંધુડો બોલે ને બેનડ સાંભળે હો જી.

એ જી, સાંભળે વેદનાની વાત

ભીંસોભીંસ ખાંભીઓ ખૂબ ભરી  

હાય તોય તોપો રહી નવ ચરી

{{Poem2Open}}

અંગ્રેજીમાં હણાવા મૂકેલ દળને gun fodder કહે છે, એ રૂપક અહીં કાવ્યમાં જરાય અગુજરાતી ન લાગે એવી રીતે બેસી ગયું છે. આવાં અકરાકેરનાં વર્ણનો ભજનસાહિત્યને તદ્દન અપરિચિત નથી.

{{Poem2Close}}

ઘડો હો વિયાંતલ નારના ઢોલિયા હો જી.

ઘડો રાંક રેંટુડાની આરો,  

ઘડો દેવ-તંબૂરાના તારો

{{Poem2Open}}

કાર્યનો ઉત્સાહ અહીં વીર સુધી પહોંચે છે, અને વીરરસ ભજનસાહિત્યમાં ઘણી વાર આવે છે. અધ્યાત્મઅનુભવ માટે પણ વીર્યબલ જોઈએ છે.

{{Poem2Close}}

પાવળાં ઘડો હો છોરુડાંનાં દૂધનાં હો જી,

ભાઈ મારા લુવારી! ભડ રે’જે,

ઘાએ થાએ સંભાર્યો ઘટડામાં

ક્રોડ ક્રોડ શોષિતો દુનિયાનાં

{{Poem2Open}}

પહેલી કડી પછી આ બીજી કડી કાવ્યદૃષ્ટિએ પણ જરા નબળી લાગે છે. અને ક્રોડાક્રોડ શોપિતોની વાત પણ ભજનમાં શોભતી નથી. ખરું તો આ છેલ્લી કડી હમણાં કહેલી વાતના હાર્દમાં રહેલા આધ્યામિક સત્યથી પૂરી થઈ જવી જોઈતી હતી. આખા કાવ્યમાં ઘણ અને એરણને, નર અને નારીનો કોઈ બીજો સંબંધ ન આરોપતાં, ભાઈબહેન કહ્યાં એ ઔચિત્યનો સુંદર નમૂનો છે. આ પ્રમાણે ભજનસાહિત્ય, નહિ સમજાતી અગમનિગમની કે નૂરતાસૂરતાની, ઇંગલા-પિંગલાસુષુમ્ણાની વાતો ન કરતાં ધરતી પર આવે છે, અને છતાં ભજનને માટે તેને અધ્યાત્માનુભવ સાથે સંબંધ તો જોઈએ જ. પદ માટે કેટલુંક વિશેષ કહેવાનું છે, તે હવે પછી જોઈશું. દરમિયાન અહીં એટલું જ વિશેષ કહેવાનું કે આ ભજનના દેશી ઢાળો સંઘરાવા જોઈએ અને તેની સંગીતની વિશેષતાઓનો અભ્યાસ થઈ એનું સ્વરૂપ નિર્ણીત થવું જોઈએ.