સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક/પદ - ભજન અને દેશીઓ: Difference between revisions

આપણી શ્રેણીમાં આપણે કાલાનુક્રમે કવિવાર આગળ ન ચાલતાં આપણા સાહિત્યનાં ભિન્ન ભિન્ન રૂપો, જેવાં કે દેશી, ભજન, પદ, ગરબી, ગઝલ, વૃત્તબદ્ધ કાવ્યો, મુક્તકો, સૉનેટો, ખંડકાવ્યો, એ પ્રમાણે રૂપોનો વિચાર કરીશું. કારણ કે કવિવાર ઘણાં અવલોકનો થઈ ગયાં છે. આ પ્રથમ વાર્તાલાપમાં આપણે દેશીઓ, ભજનો અને પદો લઈશું. આ ત્રણેય પ્રાચીન કાવ્યમાં રૂઢ થયેલાં છે. અને તે સાથે તેના પર નવા યુગની અસર પણ થઈ છે. દેશીઓ કે દેશી ઢાળો તો મુખ્યત્વે આખ્યાનોમાં જ વપરાતાં, અને એ પ્રકાર તે પ્રેમાનંદ પછી ક્ષીણ જ થતો ચાલ્યો છે, તે અર્વાચીન યુગમાં પણ ક્ષીણ જ રહ્યો છે : અર્વાચીન યુગમાં માત્ર એક જ આખ્યાન દેશીબદ્ધ લખાયું છે–દલપતરામનું ‘વેનચરિત્ર’ અને આખ્યાન ઉપર હું આગળ બોલવાનો છું. ત્યાં આપણે એ જોઈશું. તે સિવાયનો દેશી ઢાળનો એક મહત્ત્વનો દાખલો કે. હ. ધ્રુવના મેઘદૂતના ભાષાંતરનો છે. મેઘદૂતનું ભાષાંતર દેશીમાં થઈ શકે કે કેમ, તેના અખતરા તરીકે એમણે એ પ્રયોગ કર્યો છે. પ્રથમ કડવું મેઘદર્શન વિશેનું રાગ કેદારામાં છે. કડવામાં પ્રાચીન પ્રણાલિકા પ્રમાણે પ્રથમ મુખબંધ છે, પછી ઢાળ છે, અને છેવટે વલણ છે અને પ્રારંભ પોતાના મંગળથી કરેલો છે.

{{Poem2Close}}

શ્રી ગિર્વાણ ગિરા સ્મરૂં ગરવી ગુર્જરી ઉર ધરું;  

મન કરૂં ઊડવા ઊંચે આભમાં રે. ૧

ઊડવા ઊંચે આભમાંહી હું રાચૂં, જાચૂં, સ્હાય;  

ગુર્જરી ને નિર્વાણ ગિરાની પાંખે પાર પમાય. ૨

જ્ઞાની સુકાની! મને પાર ઉતારો રે! ટેક.

ભરદરિયાકું તરિયા નવ જાવે રે,

અથાગ જલકો અંત ન આવે રે,

જરા મરણકો રોજનો રોગી,

અઢાર ભારમેં કોન દુઃખ કાપે,  

{{Poem2Open}}

ભવસાગરનું રૂપક પરંપરાથી ચાલ્યું આવતું છે છતાં ભક્તની તીવ્ર મુમુક્ષા, આર્તિ કાવ્યમાં જણાય છે. એનું એક બીજું ભજન લઈએ. એમાં મિલનનો અને પ્રેમનો આનંદ છે, અને તેમાં અરજુનની પ્રતીતિનો રણકાર આપણે જોઈ શકીએ છીએ :

{{Poem2Close}}

{{Block center|'''<poem>વનમાં વહાલે વેણ વગાડી!

વેણ વગાડી ને સૂતી જગાડી,  

જંગલાંની ઝાડી દિલમાં દેખાડી,  

સખી, થાય દરશન દહાડી! વનમાં વ્હાલે.

ડુંગર ડોલ્યા ને સૂરજ થોભ્યા,  

નવલખ તારા સ્થિર થયા છે,  

અરજુન ત્યાં તે ઊભો અગાડી! વનમાં વ્હાલે.</poem>'''}}

{{Block center|'''<poem>પરમ ધન પ્રભુનાં લેજો લોક!

રૂપું ધન, ધન સોનું

સત્તા ધન, ધન જોબન ચલ સહુ;

નહીં સૂરજ, નહીં ચંદ્ર,

અગમનિગમનીયે પાર, અપાર એ

દૂર થકી પણ દૂર;

ઊગે તપે કે આથમતાંયે,

{{Poem2Open}}

‘નહીં સૂરજ, નહીં ચંદ્ર’— ‘ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકમ્‌ |’ ‘દૂર થકી પણ દૂર’—‘તદ્દૂરે તદ્વન્તિકે |’

કદાચ કોઈને નવાઈ લાગે પણ સદ્‌ગત બળવંતરાય ઠાકોરે પણ એકબે ભજનો લખ્યાં છે. અને એકને તે ’ભણકાર’ના મંગલ સ્થાને મૂક્યું છે. આપણે તે જોઈએ.

{{Poem2Close}}

માટીનો મોહ શો રે જંતુ પામર!

ગાન તાન તે જૂઠાં જેનાં—

ઘાએ થાએ સંભાર્યો ઘટડામાં

ક્રોડ ક્રોડ શોષિતો દુનિયાનાં

{{Poem2Open}}

પહેલી કડી પછી આ બીજી કડી કાવ્યદૃષ્ટિએ પણ જરા નબળી લાગે છે. અને ક્રોડાક્રોડ શોપિતોની વાત પણ ભજનમાં શોભતી નથી. ખરું તો આ છેલ્લી કડી હમણાં કહેલી વાતના હાર્દમાં રહેલા આધ્યામિક સત્યથી પૂરી થઈ જવી જોઈતી હતી. આખા કાવ્યમાં ઘણ અને એરણને, નર અને નારીનો કોઈ બીજો સંબંધ ન આરોપતાં, ભાઈબહેન કહ્યાં એ ઔચિત્યનો સુંદર નમૂનો છે. આ પ્રમાણે ભજનસાહિત્ય, નહિ સમજાતી અગમનિગમની કે નૂરતાસૂરતાની, ઇંગલા-પિંગલાસુષુમ્ણાની વાતો ન કરતાં ધરતી પર આવે છે, અને છતાં ભજનને માટે તેને અધ્યાત્માનુભવ સાથે સંબંધ તો જોઈએ જ. પદ માટે કેટલુંક વિશેષ કહેવાનું છે, તે હવે પછી જોઈશું. દરમિયાન અહીં એટલું જ વિશેષ કહેવાનું કે આ ભજનના દેશી ઢાળો સંઘરાવા જોઈએ અને તેની સંગીતની વિશેષતાઓનો અભ્યાસ થઈ એનું સ્વરૂપ નિર્ણીત થવું જોઈએ.