અધીત : પર્વ : ૬ - કાવ્યસમીક્ષા/‘જનપદ' - કાનજી પટેલ: Difference between revisions

‘જનપદ’નાં કાવ્યોમાંથી પસાર થતાં પંચતત્ત્વનાં બનેલા આ શરીરને પામવાનો અને એમાંથી મુક્ત થવાનો કવિનો પુરુષાર્થ પામી શકાય છે. જળ, અગ્નિ, વાયુ, તેજ અને પૃથ્વી અનેક રૂપ ધરીને આ કાવ્યસૃષ્ટિમાં આવ્યા છે. કેટલાંક ઉદાહરણો જોઈએ :

{{Poem2Close}}

{{gap|3.25em}}ચળક્યા કરી જળચાંદાની રાબ  

{{gap|3.25em}}થથરી આભ છારી  

{{gap|3.25em}}આકાશી કમાનથી છૂટે તીર  

{{gap|3.25em}}જળ વીંધાય નહીં’  

{{gap|3.25em}}એવાં ગરજે ઊર’  

{{gap|3.25em}}ફાટ ફાટ શઢ જળનો  

{{gap|3.25em}}ધમકારાને છોળ રમારમ  

{{gap|3.25em}}હોલવાય સૌ ભેદ'

{{gap|3.25em}}અરુણ અરુણ ઉગમણું  

{{gap|3.25em}}થડમૂળ ઝગારા મારે.’

{{gap|3.25em}}સાથળ સમાણા કળે પગ અમારા  

{{gap|3.25em}}સૂડાનાં પાંદડાં ઊડે આભ  

{{gap|3.25em}}સૂરજ દીવો રાત થાય  

{{gap|3.25em}}કળણથી પગના ગોટલાં ઓગળે  

{{Poem2Open}}

આ જગતને આપણે આ પાંચ તત્ત્વોનાં બનેલા શરીરથી પામીએ છીએ. આપણી પાંચે ઇન્દ્રિયો દ્વારા જગત અનેક રૂપે આપણી પાસે આવે છે અને એ રીતે આ શરીર જગત સાથે શ્લેષ, આશ્લેષ અનુભવે છે. જેમાંથી આ સૃષ્ટિ રચાય છે. આ શરીર જનક જનનીનાં લોહીથી બંધાયેલું છે. કવિના શબ્દોમાં કહીએ તો :

{{Poem2Close}}

દેશકાળથી ઊફરાં જઈ  

{{Poem2Open}}

આવા આ શરીરનો સંબંધ છેક પ્રથમ પૂર્વજ સુધી વિસ્તરે છે. આ સંબંધને કવિ તીવ્રતાથી અનુભવે છે :

{{Poem2Close}}

તારોડિયામાં  

વડવો.  

સીધો એક તાર  

{{Poem2Open}}

જન્મ-મરણની પ્રક્રિયા તો ચાલતી જ રહે છે. એક પેઢી પછી બીજી પેઢી આવતી જ રહે છે. પૂર્વજો બાળવેશે પાછાં આવે છે :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

એટલે કવિને એ તો ખબર છે જ કે ‘મોલ લણશે મોલને.' પરંતુ કવિનો મુખ્ય સંઘર્ષ તો આ શરીરમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો છે, પાર્થિવમાંથી અપાર્થિવમાં જવાનો છે. આ પાર્થિવથી અપાર્થિવ તરફની યાત્રાનાં વાહન બને છે અજવાળું, અંધારું જળ, માટી, પવન વગેરે. ‘જનપદ’નાં કાવ્યોમાં અજવાળા અને અંધારાનાં અનેક રૂપો શબ્દસ્થ થયાં છે. આ અજવાળું અને અંધારું એરુ થઈને આભડે છે. પ્રથમીના પેટાળમાંથી વખના ઝાડ ઊગે છે અને એની છાયામાં ઘેન ચડે છે. ચેતના છેક ઋગ્વેદનાં પૂર્વજ સુધી પહોંચે છે :

{{Poem2Close}}

અમે આલોકમાં પહોંચી ગયા છીએ!  

અમે દેદીપ્યમાન દેવતાઓને જોઈ લીધા છે  

{{Poem2Open}}

એ પૂર્વજ પાસે તો અમરત્વની શ્રદ્ધા હતી, પરંતુ કવિ પાસે તો એવી કોઈ શ્રદ્ધા પણ નથી. ‘થળ ને જળની પેલી ગમ’ ભંભોલા પાતાળ મોટાં થયાં કરે છે. ગ્લાનિ, ખિન્નતાનાં ભાવ પ્રબળ બને છે, ક્યાંય પ્રાપ્તિ કે મુક્તિ નથી. જળ અંધારા અને આકાશને બાંધતી વાચા નાભિમાં જાગે છે. કવિ દેવ પાસે માગે છે :

{{Poem2Close}}

તમારા પાણીનો અંતરપટ ઉડાડી દો  

{{Poem2Open}}

નાભિમાંથી જ કહો કે ગર્ભમાંથી જે પ્રાપ્ત થયું છે, વારસામાં મળ્યું છે એનો વાણી સાથે મેળ મળતો નથી. વાણી વેદનાઓને વ્યક્ત કરવા સમર્થ લાગતી નથી. કવિને આ જે પરંપરા સાથે પ્રાપ્ત થયું છે તેનો અને વાણીનો મેળ કરવો છે પણ એ શક્ય બનતું નથી. પાણીનો અંતરપટ નડે છે. દેવ જો આ પાણીનો અંતરપટ દૂર કરવા તૈયાર હોય તો કવિ ગમે તે સહન કરવા તત્પર છે. એટલે જ તો કહે છે કે :

{{Poem2Close}}

રચો અજવાળું ધોર અંધારા જેવું  

{{Poem2Open}}

અજવાળું મળવાની શક્યતા જ ન હોય તો ભલે અંધારુ આવે અને એય ભલે લાખવાર કાળું હોય શો ફેર પડે છે!  

દેવ પાસેથી ઉત્તર મળે છે ‘તેમ થાઓ. કવિ ખુમારીથી એનો સ્વીકાર કરે છે. કહે છે :

{{Poem2Close}}

{{Poem2Open}}

જે કંઈ મળ્યું છે તેનો સ્વીકાર કરીને કવિની જિજીવિષા નવા સાહસ તરફ દોરી જાય છે. સારા દિવસોની આશા યાત્રાને આગળ ચાલવા પ્રેરે છે. નૈરાશ્ય, ગ્લાનિ અને ખિન્નતાના ભાવો સમેતની જન્મ-મરણની પ્રક્રિયા ચાલ્યા જ કરે છે અને એ પ્રક્રિયા કવિચિત્તમાં અનેક ભાવસ્પંદન જગાવે છે. કવિને ગૂંચ વગર ગૂંચાયેલા આદિ-અંત દેખાય છે, પણ ઉકેલાતા નથી. અંદર હાલતું જળ ઈંડાની જરદી જેવું સંભળાય છે. કવિ આ સઘળાને ‘ચાંગળુક વૈખરી'થી પકડવા મથે છે. આ મથામણમાંથી જ આ કાવ્યસૃષ્ટિનું નિર્માણ થયું છે.

{{Poem2Close}}

{{center|❖}}

{{HeaderNav2

|previous = ‘અને ભૌમિતિકા' : કેટલાક મુદ્દાઓ  

|next = ‘જાતિસ્મર’ની કવિતા

}}