સમગ્રમાંથી સઘન-વિવેચનશ્રેણી – લાભશંકર પુરોહિત/‘ખમ્મા, આલાબાપુને’ : ઘટનાપુરુષનો કાવ્યાવતાર: Difference between revisions

નવ જેટલી છંદોબદ્ધ રચનાઓ, આઠ ગદ્યકાવ્યો, બાળગીત, ઊર્મિગીત, ભજન અને ડિંગળી શૈલીનું ચારણગીત મળીને ચાર ગીતરચનાઓ તથા મહેણું ભાંગવા માટે રચી કાઢેલી એક ગઝલ : આમ વિવિધ રચનાપ્રકારોને નાણતી કુલ બાવીસ કૃતિઓ પ્રસ્તુત સંગ્રહમાં ગ્રંથસ્થ થઈ છે. વિવિધ કાવ્યબંધોમાં ઊતરેલી આ સૌ રચનાઓ, જો કે, વસ્તુસંદર્ભના પૌર્વાપર્ય કે કથાતંતુની સળંગસૂત્રતાથી સંબદ્ધ નથી. ૧૯૭૦થી ૧૯૮૫ સુધીના લગભગ પંદરેક વર્ષના ગાળામાં સમયાંતરે લખાયેલી આ રચનાઓ, ભાવસૂત્ર અને રચનાપુદ્ગલની દૃષ્ટિએ સ્વયંપર્યાપ્ત છે; આમ છતાં, સંગ્રહની સમસ્ત રચનાઓમાં કીલકસ્થાને તો ઘટનાવીર (legendary hero) આલા ખાચરની બહુપરિમાણીય વ્યક્તિમુદ્રા ઊપસતી રહે છે. પરિહાસ અને પર્યેષણાના સંપુટમાં વિલસતી કટાક્ષરચના તરીકે 'ખમ્મા, આલા બાપુને'ની વ્યાજવીર કવિતાનું મુખ્ય અધિષ્ઠાન છે આલા ખાચરનું લિજેન્ડરી કેરેક્ટર, ઘટનાપુરુષ તરીકે એનું ઐતિહાસિક અસ્તિત્વ નથી, ન જ હોય; પણ સ્વભાવગુણે કરીને તો આલા બાપુ ત્રિકાળવ્યાપી અખંડ ભૂમંડળચારી, 'આપ્તમાન્ય' છે. નિત્યના માનવીય વ્યવહારમાં સર્વત્ર પ્રતીત થતી આપણી સ્વભાવગત નબળાઈઓ - મુખ્યતઃ આત્મમહિમા અને આડંબરનું કેવલાદ્વૈત-બાપુના વ્યક્તિયોગનું મૂલાધારચક્ર છે. મિથ્યાભિમાન અને દંભની વૃત્તિઓ જેના પર વ્યાપારવતી બને છે એવાં મૂર્ખતા, પામરતા, નિર્વીર્યતા, કા-પુરુષત્વ, રંકતા કે દીનતા, કદર્યતા, ઢચુપચુવેડા અને સત્તા વા સંપત્તિના વિપર્યાસનો સતત કઢાપો : આવી મનઃસ્થિતિઓ કે નિષેધાત્મક જીવનવલણો જ્યારે વકરે છે ત્યારે એને પ્રત્યક્ષ કરાવી આપતાં પાત્ર, પ્રસંગ અને પરિસ્થિતિ વિડંબના અને ઉપહાસવિષય બને છે. આ સૌ જીવનસ્થિતિઓ કેવળ અભાવાત્મક અવસ્થાઓ તરીકે જ, ઉપહાસપાત્ર નથી; પણ આ સૌ દુરવસ્થાઓને વિધેયાત્મક સ્થિતિઓ તરીકે સ્થાપવા માટેના એના કૃતક પ્રયાસો, નકરા અભાવોથી જ ઊભરાતાં નક્કર વાસ્તવને વિસારી કેવળ કલ્પનાની સ્વપ્નસૃષ્ટિમાં આભાસી સુખોપભોગની તરંગલીલા, ટૂંકમાં, અણગમતાં વાસ્તવની નિરુપાય સ્વીકૃતિને બદલે એને સતતપણે નકારતા રહેવાથી સર્જાતી આત્મવંચના અને પરપ્રતારણાનો મિથ્યા-વ્યવહાર વિડંબના બને છે.

સૂરજવંશી ખાનદાની ને રજપૂતી રખાવટ, રજવાડી ઠાઠ અને રૈયતપ્રેમ; ફલવંતી પુસંકતા, પૌરુષ ને પુણ્યપરાયણતા; ઉગ્ર યુયુત્સા ને ધીર તિતિક્ષા; સર્વોપરિતા ને સમુદારતા; એંટ અને અડગતા; અતિથિપ્રેમ ને અપત્યસ્નેહ; અપાર સત્તા ને ઝાંપે ઝાલક નાખતી સાહ્યબી : કેવી ગરવી અને અસૂયાપ્રેરક છે આ ભાવસ્થિતિઓ? ગતકાલીન વૈભવ અને જાહોજલાલીનાં દિવાસ્વપ્નોમાં વિચરતા આલાબાપુ પાસે આમાંનું કશું નથી; છતાં વરવી વાસ્તવિકતાને છાવરવા માટે મિથ્યા ગૌરવ ને શ્રેષ્ઠતાગ્રંથિથી પ્રેરાઈને, આ ગુણાત્મક ભાવસ્થિતિઓ વર્તમાને પણ ઉપસ્થિત હોવાની આત્મવંચનામાં એ સતત રાચતા રહે છે. 'સકળ રોગ જેને વંદે' એવી જાજરી કાયા ધરાવતા આ ઘટનાપુરુષ ધાબડી ભીંતો, તૂટેલ મિજાંગરાવાળી ઉઘાડી ફટ ડેલી ને ઉઘાડભરું ફળિયું, ચુડેલના વાંસા જેવા ગધેડિયા ગઢમાં બિરાજે છે ! એની અસ્ક્યામતમાં ઝોળો ખાઈ ગયેલ વાણવાળી ખાટલી, કટાઈ ગયેલી તલવાર, ફસડાઈ પડેલી મોજડી, ફાટેલો કોટ ને બીડીનું ઠૂંઠું છે. બગાઈગ્રસ્ત ટાયડું ઘોડું ને ખસૂડિયું કૂતરું જ માત્ર નહિ, જૂ, ચાંચડ ને ગરોળી પણ એમનાં ‘આપ્તમન્ય’ છે ! બબ્બે ઠકરાણાં છતે જેના કુંવરસુખના ઓરતા અધૂરા રહે છે એવા ‘બોંતેર પેઢીનું નાક', 'છપ્પન ભાયાતુંના શિરમોર' આલાબાપુની કુંડળીમાં સ્ત્રીભુવનમાં પાપગ્રહો પડ્યા હોય કે શુક્ર ખાડે પડ્યો હોય વા મંગળ મેલા માથાબાંઘણે બેઠો હશે, અન્યથા આ ‘ઝડાકું દેતા સાવજ' અને ‘ધગધગતા લોહીના ઘણી’નાં ‘બીજવારુંકા ઠકરાણાં ઉઘાડે છોગ બહાર ભટકે' એનો શો ખુલાસો આપી શકાય? ઘૂળમાં દોરેલા ગાયના ચિત્રની આગળ પાંચસોનો આંકડો લખી અર્ધસહસ ગાયોનાં દાનનું પુણ્ય કમાયાનું ગૌરવ માણતા બાપુ, દિવાસ્વપ્નમાં સોનાનો તોડો, જરઝવેરાતનાં ગાડાં અને બબ્બે ગામને દાનમાં આપી દેતાંય પાછું વાળીને જોતા નથી ! 'અરધી રાતે' ને 'સામી છાતીએ' ગોળીયું (બંદૂકની નહિ દવાની) ખાવામાં કે કાચેકાચી ને લુખેલુખ્ખી ડુંગળી ખાવામાં, ‘સમરાંગણમાં ઝાટકા ખાનારના વંશના લેરા’ એવા બાપુ 'તલવાયુના ઝાટકા ખાધા હોય' એવાં ઘીંગા પરાક્રમનું ગૌરવ માણે છે ! ) કટાક્ષ કવિતાના ઘટનાપુરુષ તરીકે આલા ખાચરની ચરિત્રબાંધણીમાં સંઘટક સૂત્ર તરીકે અતિશયોક્તિ વ્યાપાર પ્રવર્તે છે. આ અતિશયોક્તિ દ્વિવિધ સ્તરે અતિચિત્રણ ઊભું કરે છે. એક તરફ આલાબાપુની વિરૂપ શરીરથટના અને વિકૃતિ મનોઘટનાની યુગપત્ વ્યક્તિતાની વિડંબનાત્મક મુદ્રાઓ ઉપસાવી આપે છે; તો બીજી તરફ, બાપુની વ્યક્તિતાને પ્રગટ વ્યવહારની પીઠિકા સાંપડી રહે તેવો હાસપ્રેરક પરિવેશ ગોઠવી આપે છે.n for sure પરંતુ, કટાક્ષકૃતિ તરીકે પ્રસ્તુત રચનાની કળાત્મકતા સાધી આપવામાં કેવળ ઉપહાસ-વિડંબનની અતિમાત્રા નિર્ણાયક બની શકે નહિ. પંક્તિ વા ખંડમાં સદ્યઃ પ્રકાશિત વિસ્મય-બોધ કરાવતી વાક્ ચાતુરી (wit) અને કૃતિના સમગ્ર નિબંધનમાંથી પ્રસવતો વિચારગર્ભ મર્મવિનોદ(humour) સાથલાગાં મળીને વ્યંગ રચનાનું હાડ તો બાંધી આપે છે; પણ એને પ્રાણ તો સાંપડે છે હાસની સપાટી તળે. અહીં ઘટનાપુરુષ આલા બાપુની પ્રકટ-પ્રચ્છન્ન જીવનલીલામાં આત્મમહિમા અને આડંબર કેવાં અજબગજબ આશ્ચર્યરૂપો ઊભાં કરે છે? મૂર્ખતા, કાયરતા, કદર્યતા ને રંક્તા, ખાસ તો પોતે જે નથી તે છે એવું થાપવા માટેનાં વલખાં ને હવાતિયાં : આ સૌમાંથી ફાલતા કૃતક આચારોનું આખુંયે સમાંતર જગત દ્વૈતના જે વિસ્મયલોકનો આપણને સાક્ષાત્કાર કરાવે છે તે કેવળ આશ્ચર્યમુગ્ધ કરાવીને જ અટકતો નથી, અનુકંપા અને એના પરિણામે આત્મપરીક્ષણ કરવા પણ પ્રેરે છે.

૧. યાંત્રિક ને બીબાંઢાળ એકવિધતાથી જીવનના સકલ વિલાસો જ જ્યાં અબખે પડી ગયા છે તેની મૂઢ વેદનાને વ્યક્ત કરતી 'આલા ખાચરનું ઊંડું’માંની આ પંક્તિઓમાંનો ગદ્યલય ભાવોદ્રેકની તરડાયેલી મીંડ, ક્રિયાપદને ઉપાંત્યસ્થાને મૂકીને, કેટલી તીવ્રતા - ઉત્કટતાથી વ્યક્ત કરે છે ?

સંગ્રહની કેટલીક રચનાઓમાં જ્યાં પદ્યબંધ પ્રયોજાયો છે ત્યાં રૂપમેળ / માત્રામેળ છંદો ઉપરાંત ભજન, ગીતના લોકઢાળ અને ‘શૌર્યગીત'માં તો ચારણી શૈલીમાં કટાવની મુક્ત ચાલ વહાવી છે. ‘શૌર્ય’, ‘બાપુ અને કૂતરું’, 'ઘીંગાણું', 'મોજડી', 'બાંબલાઈ! તથા 'બાપુ અને ઉદરશૂળ' : સૉનેટગુચ્છમાંની આ રચનાઓમાં શિખરિણી, ઉપજાતિ, શાર્દૂલવિક્રીડિત, મંદાક્રાન્તા, વસંતતિલકા અને પૃથ્વીનો પ્રયોગ થયો છે. 'આલા ખાચરની સવાર' ને 'આલા ખાચર અને સંધિકાળ'માં વૃત્તવૈવિધ્યનો પણ પ્રયોગ થયો છે. અહીં પ્રયોજાયેલા રૂપમેળ છંદો, કૃતિઅંતર્ગત, તુચ્છ વા ક્ષુદ્ર ભાવવસ્તુને ઉદાત્ત, ગંભીર ને ગરિમાપૂર્ણ લય સાથે વિરોધાવીને વ્યંગ ઉપસાવવામાં ઉપકારક બને છે.

આ આખી કૃતિમાં, પ્રથમ ચતુષ્ક પછીના બંને ચતુષ્કો અને અંતિમ પંક્તિયુગ્મમાં ક્રમશઃ બાપુની ઉદરપીડાનાં મંદ-તીવ્ર વમળાંતરો, પ્રતિકારસંકલ્પ અને 'જલદ હીંગની ફાકડી' દ્વારા શૂળશમનના ઉપચારની અગંભીર ને સામાન્ય ક્રિયાઘટનાનું પૃથ્વીના લઘુગુરુ શ્રુતિઘટકોના સમવિષમ સંયોજનોની કઠોર-ગંભીર લયરમણામાં થતું આલેખન હાસ્ય નિષ્પન્ન કરે છે.

લહેકા, કાકુ તેમ જ વિવિધ વાક્-ભંગિઓ કાવ્યબાનીને વાસ્તવસ્પર્શ તો આપે જ છે. વ્યંજનાગર્ભ પણ બનાવે છે. 'મેલ્ય એમાં પૂળો', 'બાપો બા...પો’, ‘ગધની’, ‘ગોકીરો’ સ્લેન્ગનો થતો છૂટો વપરાશ, અને 'નિષ્કાસિત', 'વીરશ્રી', 'યુદ્ધનાદ', 'વિચારોની હેયા' જેવા તત્સમ શબ્દોનો સાભિપ્રાય વિનિયોગ કાવ્યબાનીના વિચિત્ર સપ્તકને સાધી આપે છે.

ઉપરની પંક્તિઓમાં, 'વીરશ્રી', 'પ્રસ્વેદ', 'અંતઃપુર', 'ત્વરા', 'હેષા' - આ સૌ તત્સમ શબ્દોની પડખે જ 'થોભિયા', 'આખેઆખ્યા', 'હડફ', 'નાડી' જેવા કથ્ય બોલીના શબ્દોની સહોપસ્થિતિ – અને, 'અંતઃપુરનાં છિનાળાં સ્ટૉપ' જેવી પંક્તિમાં તો અનુક્રમે તત્સમ, તળપદા અને અંગ્રેજી શબ્દોની સહોપસ્થિતિ-વિવક્ષિતાર્થની સંયુક્તતાનું વ્યંજક વિગલન સાધી રહે છે.