વીક્ષા અને નિરીક્ષા: Difference between revisions

From Ekatra Foundation
Jump to navigation Jump to search
No edit summary
m (→: Change site name)
 
(9 intermediate revisions by one other user not shown)
Line 1: Line 1:
{{#seo:
{{#seo:
|title_mode= replace
|title_mode= replace
|title=  વીક્ષા અને નિરીક્ષા - Ekatra Wiki
|title=  વીક્ષા અને નિરીક્ષા - Ekatra Foundation
|keywords= વીક્ષા અને નિરીક્ષા, નગીનદાસ પારેખ, Nagindas Parekh Books, Viksha ane Niriksha, Vixa ane Nirixa
|keywords= વીક્ષા અને નિરીક્ષા, નગીનદાસ પારેખ, Nagindas Parekh Books, Viksha ane Niriksha, Vixa ane Nirixa
|description=This is home page for this wiki
|description=This is home page for this wiki
|image= Viksha ane Niriksha Book Cover.jpg
|image= Viksha ane Niriksha Book Cover.jpg
|image_alt=Wiki Logo
|image_alt=Wiki Logo
|site_name=Ekatra Wiki
|site_name=Ekatra Foundation
|locale=gu-IN
|locale=gu-IN
|type=website
|type=website
Line 33: Line 33:
|title = અનુક્રમ
|title = અનુક્રમ
|content =
|content =
 
* ૧. ક્રોચેનો  કલાવિચાર
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/પ્રતિભાન અને અભિવ્યક્તિઃ|૧. પ્રતિભાન અને અભિવ્યક્તિઃ]]
:::{{gap}}પ્રતિભાન, પ્રતિભાન તાર્કિક જ્ઞાનથી સ્વતંત્ર, પ્રતિભાન અને ઇન્દ્રિયજ્ઞાન, પ્રતિભાન અને સંવેદન, પ્રતિભાન અને સાહચર્ય, પ્રતિભાન અને પ્રતિનિધાન, પ્રતિભાન અને અભિવ્યક્તિ, પ્રતિભાન સૌને થાય છે, પ્રતિભાન અને અભિવ્યક્તિની એકતા
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/પ્રતિભાન અને કલા :|૨. પ્રતિભાન અને કલા :]]
:::{{gap}}પ્રતિભાન = કલા, વસ્તુ અને આકાર, કલા પ્રકૃતિનું અનુકરણ?, કલા ભાવાભિવ્યક્તિ, કલાને ઉપકારક ઇન્દ્રિયો?, પ્રતિભાન એક અને અવિભાજ્ય, કલા મુક્તિદાતા
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/કલા અને તત્ત્વજ્ઞાન :|૩. કલા અને તત્ત્વજ્ઞાન :]]
:::{{gap}}પ્રતિભાન અને તાર્કિક જ્ઞાનનો સંબંધ, કલા અને શાસ્ત્ર, ગદ્ય અને કાવ્ય, ઇતિહાસ અને પ્રતિભાન
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/કલામીમાંસામાં ઇતિહાસદૃષ્ટિ અને બૌદ્ધિક દૃષ્ટિ :|૪. કલામીમાંસામાં ઇતિહાસદૃષ્ટિ અને બૌદ્ધિક દૃષ્ટિ :]]
:::{{gap}}કલામાં સંભાવ્ય, કલામાં વિચાર, કલા અને વર્ગ, કલા પ્રતીક?, કલાના પ્રકાર ન પડાય, વર્ગીકરણની વિવેચન ઉપર અસર, એની મર્યાદિત ઉપયોગિતા
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/ઇતિહાસ અને તર્કશાસ્ત્રમાં થતી ભૂલોઃ|૫. ઇતિહાસ અને તર્કશાસ્ત્રમાં થતી ભૂલોઃ]]
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/જ્ઞાનાત્મક વ્યાપાર અને ક્રિયાત્મક વ્યાપાર:|૬. જ્ઞાનાત્મક વ્યાપાર અને ક્રિયાત્મક વ્યાપાર:]]
:::{{gap}}સંકલ્પશક્તિ, કલાને ક્રિયાત્મક ક્ષેત્ર સાથે સંબંધ નથી, કલામાં વસ્તુની પસંદગી અશક્ય, કલાની સ્વાધીનતા, શીલ તેવી શૈલી એટલે?, કલાની પ્રામાણિકતા
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/આત્માના ચાર વ્યાપારો|૭, ૮. આત્માના ચાર વ્યાપારો]]
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/અભિવ્યક્તિની અવિભાજ્યતા અને અલંકારની ટીકાઃ|૯. અભિવ્યક્તિની અવિભાજ્યતા અને અલંકારની ટીકાઃ]]
:::{{gap}}અભિવ્યક્તિમાં ચડતી-ઊતરતી શ્રેણી નથી, ભાષાંતર અશક્ય, અલંકારોની ટીકા, અલંકારની પરિભાષાની ઉ૫યોગિતા, શાસ્ત્રમાં અલંકારને સ્થાન, શાળામાં અલંકાર, કલાકૃતિઓનું સામ્ય કૌટુંબિક
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/સૌંદર્યાત્મક લાગણી અને સુંદર અને રૂપનો ભેદઃ|૧૦. સૌંદર્યાત્મક લાગણી અને સુંદર અને રૂપનો ભેદઃ]]
:::{{gap}}અભિવ્યક્તિમાં ચડતી-ઊતરતી શ્રેણી નથી, ભાષાંતર અશક્ય, અલંકારોની ટીકા, અલંકારની પરિભાષાની ઉ૫યોગિતા, શાસ્ત્રમાં અલંકારને સ્થાન, શાળામાં અલંકાર, કલાકૃતિઓનું સામ્ય કૌટુંબિક
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/કલામાં સુખવાદની ચર્ચાઃ|૧૧. કલામાં સુખવાદની ચર્ચાઃ]]
:::{{gap}}ઉચ્ચતર ઇન્દ્રિયોને રીઝવે તે સુંદર?,  કલા ક્રીડા?, કલાનો ઉદ્ભવ કામવૃત્તિમાંથી?, હૃદ્યતા કલા?, કલાનું પ્રયોજન સુખ કે ઉપદેશ નથી, કેવળ સૌંદર્ય
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/વ્યાજ વિભાવનાઓઃ|૧૨. વ્યાજ વિભાવનાઓઃ]]
:::{{gap}}વ્યાજ વિભાવનાઓ, કલામાં કુરૂપ, વ્યાજ વિભાવનાઓનો કલા સાથે સંબંધ
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/પ્રકૃતિ અને કલામાં ભૌતિક સૌંદર્યઃ|૧૩. પ્રકૃતિ અને કલામાં ભૌતિક સૌંદર્યઃ]]
:::{{gap}}કલા અને ભૌતિક કૃતિ, અભિવ્યક્તિના વિવિધ અર્થો, નિર્મિતિના ચાર તબક્કા, અભિવ્યક્તિ અને સ્મૃતિ, સ્મૃતિના સહાયક, ભૌતિક સૌંદર્ય, ‘વસ્તુ’ અને ‘આકાર’ના નવા અર્થ, પ્રાકૃતિક અને માનવનિર્મિત સૌંદર્ય, મિશ્ર સૌંદર્ય, લખાણો, સ્વાધીન અને પરાધીન સૌંદર્ય, ભૌતિક સૌંદર્ય સમાધિનું સહાયક
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/ભૌતિકશાસ્ત્ર અને કલામીમાંસા વચ્ચેનો ભેદ ન સમજાવાથી થતી ભૂલોઃ|૧૪. ભૌતિકશાસ્ત્ર અને કલામીમાંસા વચ્ચેનો ભેદ ન સમજાવાથી થતી ભૂલોઃ]]
:::{{gap}}કલા અને ભૌતિક કૃતિ, અભિવ્યક્તિના વિવિધ અર્થો, નિર્મિતિના ચાર તબક્કા, અભિવ્યક્તિ અને સ્મૃતિ, સ્મૃતિના સહાયક, ભૌતિક સૌંદર્ય, ‘વસ્તુ’ અને ‘આકાર’ના નવા અર્થ, પ્રાકૃતિક અને માનવનિર્મિત સૌંદર્ય, મિશ્ર સૌંદર્ય, લખાણો, સ્વાધીન અને પરાધીન સૌંદર્ય, ભૌતિક સૌંદર્ય સમાધિનું સહાયક
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/બાહ્યીકરણની પ્રવૃત્તિઃ તંત્ર અને કલાસિદ્ધાંતઃ|૧૫. બાહ્યીકરણની પ્રવૃત્તિઃ તંત્ર અને કલાસિદ્ધાંતઃ]]
:{{gap}}સંકલ્પશક્તિનો ફાળો, બાહ્યીકરણનું તંત્ર, વિવિધ કલાઓના તાંત્રિક સિદ્ધાંતો, કલાઓની મર્યાદાઓનો વાદ, કલાકૃતિનું કલાન્તર?, કલાઓનું જોડાણ, કલાનો  ઉપયોગિતા અને નીતિ સાથે સંબંધ
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/રુચિ અને કલાનું પુનર્નિર્માણઃ|૧૬. રુચિ અને કલાનું પુનર્નિર્માણઃ]]
:::{{gap}}મૂલ્યાંકન એટલે પુનર્નિર્માણ, અનુભવભેદ શક્ય નથી, રુચિ અને પ્રતિભાની એકતા, બીજાં ક્ષેત્રમાં પણ એમ જ, વિવેચનનાં ધોરણોઃ નિરપેક્ષ, સાપેક્ષ, કલાના મૂલ્યાંકનનો ગજ નિરપેક્ષ, મતભેદનું શું?, ઉદ્દીપક ચિહ્નોઃ કુદરતી અને સાંકેતિક, ઐતિહાસિક વિવેચનનું મહત્ત્વ, વિવેચન એટલે જીવન સમાલોચના
:* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/સાહિત્ય અને કલાનો ઇતિહાસ કેમ લખાયઃ|૧૬-૧૭. સાહિત્ય અને કલાનો ઇતિહાસ કેમ લખાયઃ]]
:::પરિશિષ્ટઃ ક્રોચેના મતની ચિકિત્સાઃ
:::શ્રી પાટણકર, વિલ ડ્યુરાં
:::લેખક પરિચય
:::આ લેખ વિશે
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/‘ઑબ્જેક્ટિવ કોરિલેટિવ’ અને વિભાવાદિ|૨. ‘ઑબ્જેક્ટિવ કોરિલેટિવ’ અને વિભાવાદિ]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/ભારતીય કાવ્યવિચાર|૩. ભારતીય કાવ્યવિચાર]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/`અભિનવનો રસવિચાર’ વિશે|૪. `અભિનવનો રસવિચાર’ વિશે]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/આકાર અને અંતસ્તત્વ|૫. આકાર અને અંતસ્તત્વ]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/સર્જનપ્રક્રિયાઃ એક નોંધ|૬. સર્જનપ્રક્રિયાઃ એક નોંધ]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/કાવ્યમાં તથ્ય અને સત્યઃ એક નોંધ|૭. કાવ્યમાં તથ્ય અને સત્યઃ એક નોંધ]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/શરચ્ચંદ્રઃ જીવન-ઝાંખી|૮. શરચ્ચંદ્રઃ જીવન-ઝાંખી]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/રાષ્ટ્રીય એકતા અને બંગાળી સાહિત્ય|૯. રાષ્ટ્રીય એકતા અને બંગાળી સાહિત્ય]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/સજીવ બંધન|૧૦. સજીવ બંધન]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/સંસ્કૃત કવિઓની અન્યોક્તિઓ|૧૧. સંસ્કૃત કવિઓની અન્યોક્તિઓ]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/શ્રી ઉમાશંકરનું વિવેચનકાર્ય : એક નોંધ|૧૨. શ્રી ઉમાશંકરનું વિવેચનકાર્ય : એક નોંધ]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/‘નિરીક્ષા’ : કવિકર્મની પરીક્ષા|૧૩. ‘નિરીક્ષા’ : કવિકર્મની પરીક્ષા]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/પ્રવેશક|૧૪. પ્રવેશક]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/સમીક્ષા|૧૫. સમીક્ષા]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/આમુખ|૧૬. આમુખ]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/‘સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ’|૧૭. ‘સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ’]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/‘કથા ઓ કાહિની’|૧૮. ‘કથા ઓ કાહિની’]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/ભતૃહરિ નીતિશતક|૧૯. ભતૃહરિ નીતિશતક]]
* ૨૦. કાવ્યપરિશીલન
** [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/મોખરે|૧. મોખરે]]
** [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/જૂનું ઘર ખાલી કરતાં|૨. જૂનું ઘર ખાલી કરતાં]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/ત્રણ મુદ્દાનું શોધન|૨૧. ત્રણ મુદ્દાનું શોધન]]
* [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/સાહિત્ય અને પ્રગતિ|૨૨. સાહિત્ય અને પ્રગતિ]]
* ૨૩. પત્રમ્ પુષ્પમ્
** [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/આરોહણ|૧. આરોહણ]]
** [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/આરોહણ વિશે વધુ|૨. આરોહણ વિશે વધુ]]
** [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/વધામણી|૩. વધામણી]]
** [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/બે કહેવતો|૪. બે કહેવતો]]
** [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/શેક્સપિયરની ઉપમા કાન્તમાં|૫. શેક્સપિયરની ઉપમા કાન્તમાં]]
** [[વીક્ષા અને નિરીક્ષા/‘ભરત’ એટલે ‘નાટક’ કે ‘નાટ્યશાસ્ત્ર?’|૬. ‘ભરત’ એટલે ‘નાટક’ કે ‘નાટ્યશાસ્ત્ર?’]]
}}
}}
<br>
<br>

Latest revision as of 15:03, 18 October 2025


Viksha ane Niriksha Book Cover.jpg


વીક્ષા અને નિરીક્ષા

નગીનદાસ પારેખ


પ્રારંભિક


અનુક્રમ

  • ૧. ક્રોચેનો કલાવિચાર
⁠પ્રતિભાન, પ્રતિભાન તાર્કિક જ્ઞાનથી સ્વતંત્ર, પ્રતિભાન અને ઇન્દ્રિયજ્ઞાન, પ્રતિભાન અને સંવેદન, પ્રતિભાન અને સાહચર્ય, પ્રતિભાન અને પ્રતિનિધાન, પ્રતિભાન અને અભિવ્યક્તિ, પ્રતિભાન સૌને થાય છે, પ્રતિભાન અને અભિવ્યક્તિની એકતા
⁠પ્રતિભાન = કલા, વસ્તુ અને આકાર, કલા પ્રકૃતિનું અનુકરણ?, કલા ભાવાભિવ્યક્તિ, કલાને ઉપકારક ઇન્દ્રિયો?, પ્રતિભાન એક અને અવિભાજ્ય, કલા મુક્તિદાતા
⁠પ્રતિભાન અને તાર્કિક જ્ઞાનનો સંબંધ, કલા અને શાસ્ત્ર, ગદ્ય અને કાવ્ય, ઇતિહાસ અને પ્રતિભાન
⁠કલામાં સંભાવ્ય, કલામાં વિચાર, કલા અને વર્ગ, કલા પ્રતીક?, કલાના પ્રકાર ન પડાય, વર્ગીકરણની વિવેચન ઉપર અસર, એની મર્યાદિત ઉપયોગિતા
⁠સંકલ્પશક્તિ, કલાને ક્રિયાત્મક ક્ષેત્ર સાથે સંબંધ નથી, કલામાં વસ્તુની પસંદગી અશક્ય, કલાની સ્વાધીનતા, શીલ તેવી શૈલી એટલે?, કલાની પ્રામાણિકતા
⁠અભિવ્યક્તિમાં ચડતી-ઊતરતી શ્રેણી નથી, ભાષાંતર અશક્ય, અલંકારોની ટીકા, અલંકારની પરિભાષાની ઉ૫યોગિતા, શાસ્ત્રમાં અલંકારને સ્થાન, શાળામાં અલંકાર, કલાકૃતિઓનું સામ્ય કૌટુંબિક
⁠અભિવ્યક્તિમાં ચડતી-ઊતરતી શ્રેણી નથી, ભાષાંતર અશક્ય, અલંકારોની ટીકા, અલંકારની પરિભાષાની ઉ૫યોગિતા, શાસ્ત્રમાં અલંકારને સ્થાન, શાળામાં અલંકાર, કલાકૃતિઓનું સામ્ય કૌટુંબિક
⁠ઉચ્ચતર ઇન્દ્રિયોને રીઝવે તે સુંદર?, કલા ક્રીડા?, કલાનો ઉદ્ભવ કામવૃત્તિમાંથી?, હૃદ્યતા કલા?, કલાનું પ્રયોજન સુખ કે ઉપદેશ નથી, કેવળ સૌંદર્ય
⁠વ્યાજ વિભાવનાઓ, કલામાં કુરૂપ, વ્યાજ વિભાવનાઓનો કલા સાથે સંબંધ
⁠કલા અને ભૌતિક કૃતિ, અભિવ્યક્તિના વિવિધ અર્થો, નિર્મિતિના ચાર તબક્કા, અભિવ્યક્તિ અને સ્મૃતિ, સ્મૃતિના સહાયક, ભૌતિક સૌંદર્ય, ‘વસ્તુ’ અને ‘આકાર’ના નવા અર્થ, પ્રાકૃતિક અને માનવનિર્મિત સૌંદર્ય, મિશ્ર સૌંદર્ય, લખાણો, સ્વાધીન અને પરાધીન સૌંદર્ય, ભૌતિક સૌંદર્ય સમાધિનું સહાયક
⁠કલા અને ભૌતિક કૃતિ, અભિવ્યક્તિના વિવિધ અર્થો, નિર્મિતિના ચાર તબક્કા, અભિવ્યક્તિ અને સ્મૃતિ, સ્મૃતિના સહાયક, ભૌતિક સૌંદર્ય, ‘વસ્તુ’ અને ‘આકાર’ના નવા અર્થ, પ્રાકૃતિક અને માનવનિર્મિત સૌંદર્ય, મિશ્ર સૌંદર્ય, લખાણો, સ્વાધીન અને પરાધીન સૌંદર્ય, ભૌતિક સૌંદર્ય સમાધિનું સહાયક
⁠સંકલ્પશક્તિનો ફાળો, બાહ્યીકરણનું તંત્ર, વિવિધ કલાઓના તાંત્રિક સિદ્ધાંતો, કલાઓની મર્યાદાઓનો વાદ, કલાકૃતિનું કલાન્તર?, કલાઓનું જોડાણ, કલાનો ઉપયોગિતા અને નીતિ સાથે સંબંધ
⁠મૂલ્યાંકન એટલે પુનર્નિર્માણ, અનુભવભેદ શક્ય નથી, રુચિ અને પ્રતિભાની એકતા, બીજાં ક્ષેત્રમાં પણ એમ જ, વિવેચનનાં ધોરણોઃ નિરપેક્ષ, સાપેક્ષ, કલાના મૂલ્યાંકનનો ગજ નિરપેક્ષ, મતભેદનું શું?, ઉદ્દીપક ચિહ્નોઃ કુદરતી અને સાંકેતિક, ઐતિહાસિક વિવેચનનું મહત્ત્વ, વિવેચન એટલે જીવન સમાલોચના
પરિશિષ્ટઃ ક્રોચેના મતની ચિકિત્સાઃ
શ્રી પાટણકર, વિલ ડ્યુરાં
લેખક પરિચય
આ લેખ વિશે


 
→
Retrieved from "https://wiki.ekatrafoundation.org/index.php?title=વીક્ષા_અને_નિરીક્ષા&oldid=101641"